Η Αλβανική γλώσσα

Η Αλβανική είναι μια ΙΕ γλώσσα που χωρίζεται σε δύο βασικές διαλέκτους: την Τοσκική που μιλιέται στο νότο και την Γκεγκική που μιλιέται στο βορρά και στο Κοσσυφοπέδιο. Η πρότυπος Αλβανική έχει κωδικοποιηθεί από τις τοσκικές διαλέκτους.  Οι τέσσερεις βασικές φωνολογικές διαφορές των δύο αυτών διαλέκτων είναι ο Τοσκικός ρωτακισμός, η διατήρηση των έρρινων φωνηέντων στην Γκεγκική, η διαφορετική τροπή του αρκτικού τονισμένου πρωτο-αλβανικού *o και η διτυπία ua~ue. Με τον ορο Τοσκικό ρωτακισμό εννούμε την τροπή του πρωτο-αλβανικού μεσοφωνηεντικού -n- σε -r-, λ.χ. η Αυλώνα λέγεται Vlorë στην Τοσκική και Vlonë στην Γκεγκική. Η επόμενη διαφορά που επισημάνθηκε είναι η εξής: όπως η πρωτοσλαβική γλώσσα, έτσι και η πρωτο-αλβανική ανέπτυξε έρρινα φωνήεντα πριν από έρρινα ένηχα (n,m). Η Γκεγκική διάλεκτος τα διατηρεί (συμβολίζονται με το σύμβολο /^/ από πάνω), ενώ η Τοσκική τα έχει απορρινοποιήσει και ειδικότερα το έρρινο â πριν από διατηρήσιμο ένηχο έχει τραπεί σε schwa /ë/. Έτσι λ.χ. το λατινικό cantare = τραγουδώ εισήλθε στην πρωτο-αλβανική σαν kândoj το οποίο διατηρήθηκε στην γκεγκική, ενώ στην τοσκική έγινε këndoj. Τέλος, η τρίτη διαφορά έχει να κάνει με την εξέλιξη του πρωτο-αλβανικού τονισμένου αρκτικού *o: σε πρώτη φάση διφθογγοποιήθηκε σε uo>ue το οποίο στη συνέχεια έγινε va- στην τοσκική, ve- στην παλαιά γκεγκική και vo- στην νεότερη Γκεγκική. Έτσι το λατινικό òrphanus κατέληξε varfër στην τοσκική και vorfën στην γκεγκική.

Έχει ενδιαφέρον ότι οι τρεις από τις τέσσερεις φωνολογικές διαδικασίες της Τοσκικής που την ξεχωρίζουν από την Γκεγκική εμφανίζονται και στη Ρουμανική γλώσσα. Παραδείγματα ρουμανικού ρωτακισμού του μεσοφωνηεντικού -n- είναι οι λέξεις runt (< minūtus) και runt (< cānūtus) καθώς και το ενδωνύμιο Rumâri/Rumêri (< Romāni) των Ιστρο-Ρουμάνων. Υπάρχει μάλιστα μια λέξη που ρωτακίστηκε μόνο στα Βλάχικα και στα Ρουμάνικα, αλλά όχι στην Τοσκική Αλβανική! Είναι το «παράθυρο»: λατιν. fenestra > ρουμανικό fereastră ~ βλαχικό/αρουμανικό fireastră, αλλά τοσκικό αλβανικό fënjeshtër. Σχετικά με την schwa-ποίηση των έρρινων φωνηέντων, στην ρουμανική το αποτέλεσμα είναι ο ήχος /ɨ/ που συμβολίζεται με τα γράμματα  â~î (λ.χ. cântareîntru). Τέλος, η βλαχο-ρουμανική μορφή oarfăn δείχνει /wa/ όπως η τοσκική.

Άλλες διαφορές μεταξύ της Τοσκικής και της Γκεγκικής δημιουργήθηκαν επειδή, από τον 11ο αιώνα και μετά, οι δύο διάλεκτοι εκτέθηκαν σε διαφορετική γλώσσα «κύρους» και lingua franca: η Τοσκική εκτέθηκε στην Ελληνική, αλλά η Γκεγκική στην Εκκλησιαστική Λατινική και στις ρωμανικές γλώσσες της Αδριατικής (Βενετική, Δαλματική, Ιταλική κλπ).

Έτσι η Τοσκική δείχνει τον μέλλοντα του τύπου «θέλει ἵνα» (λ.χ. do të shkruaj = «θέλει ἵνα γράψω» > «θα γράψω») της μεσαιωνικής Ελληνικής, ενώ η Γκεγκική έχει μέλλοντα πυο σχηματίζεταπό νε βοηθητικό ρήμα το kam = «έχω» και απαρέμφατο (kam me shkruem = «θα γράψω»).

Η Tοσκική, όπως και η Ελληνική, σχηματίζει περιφραστικό παρακείμενο με βοηθητιό ρήμα μόνο το έχω, ενώ η Γκεγκική, όπως η Ιταλική και η Γαλλική, χρησιμοποιεί ως βοηθητικό το «έχω» για τα μεταβατικά ρήματα και το «είμαι» για τα αμετάβατα (λ.χ. τοσκικό kam shkruar = γκεγκικό jam shkue = «έχω πάει», λ.χ. ιταλικό ho mangiato, αλλά sono andato/venuto).

Η Αλβανική γλώσσα πρωτοαπαντά σε γραπτή μορφή τον 15ο αιώνα. Σε εκείνη τη φάση έχει υποστεί σημαντικότατες αλλαγές και απλοποιήσεις ως προς την πρωτο-Αλβανική. Αλλά επειδή ο μαστροθεός αγαπάει τον γλωσσολόγο ( 🙂 ), η Αλβανική διαθέτει πάνω από 600 λατινικά δάνεια, η μελέτη των οποίων μας επιτρέπει να αποκαταστήσουμε τις πρωτο-αλβανικές μορφές. Σχετικά με τον αρχαίο πρόγονο της Αλβανικής γλώσσας, θα γράψω ένα άλλο άρθρο για το οποίο χρειάζονται ορισμένα γλωσσολογικά προαπαιτούμενα που παραθέτω παρακάτω.

Με τον όρο πρωτο-αλβανική γλώσσα (proto-albanian, PA ή PAlb) εννοούμε την κατάσταση της γλώσσας πριν από τον διαχωρισμό των δύο διαλέκτων, o οποίος χρονολογείται στον πρώιμο μεσαίωνα (~600-800 μ.Χ.). Η PA περίοδος πάλι χωρίζεται σε μία πρώιμη πρωτο-αλβανική περίοδο (Early PA, EPA) που αντιστοιχεί στην φάση της γλώσσας όταν αρχίζουν οι επαφές με την λατινική (~1ος μ.Χ. αιώνας) και σε μία ύστερη πρωτο-αλβανική (Late PA, LPA) που, με τη σειρά της, χωρίζεται σε δύο υποπεριόδους (LPA1,LPA2) πριν και μετά την εισροή των πρώιμων σλαβικών δανείων. Έτσι χονδρικά μπορούμε να κατασκευάσουμε την ακόλουθη χρονολογία: EPA~ 0-300 μ.Χ., LPA1~ 300-600 μ.Χ. και LPA2~600-800 μ.Χ.

1) Από την ΠΙΕ στην EPA:

α) Τα ΠΙΕ ηχηρά δασέα κλειστά [*bh,*dh,*gh,] έχασαν την δασύτητά τους και έγιναν ηχηρά κλειστά [*b,*d,*g], λ.χ. η ρίζα *bhel- «λευκός, φωτεινός» (λ.χ. ελλην. φαλός, OCS bělŭ κλπ.) έδωσε το αλβανικό balë και η επέκτασή της *bhleh3- ~*bhlō-  έδωσε το αλβ. blerë (πρβ. λατιν. flōridus), η ρίζα *dheub-«βαθύς» (λ.χ. αγγλικό deep, σερβ-κροατ. dubina, βουλγ. dupka) έδωσε το EPA *deubeta > αλβ. det «θάλασσα», ενώ η ρίζα *dhegwh-«καίω» (λ.χ. αγγλικό day, λατιν. febris, ελλην. τέφρα < *θέφρα) έδωσε το αλβ. djeg. Τέλος, η ρίζα *ghordhos (αγγλικό garden, OCS gradŭ, ελληνικ. χόρτος, λατιν. hortus) στα αλβανικά έδωσε gardh (στην αλβανική ορθογραφία το «dh» αποδίδει τον τριβόμενο ήχο /δ/).

β) Τα ΠΙΕ ηχηρά κλειστά [*b,*d,*g] διατηρήθηκαν αυτούσια στην PA. Λ.χ. έγραψα πιο πάνω για το *dheub-> EPA *deubeta > αλβ. det., ενώ το ΠΙΕ *dek’m. «δέκα» έδωσε το EPA *detsa και η ρίζα *gels-«φωνή» ( αγγλικά call, OCS glasŭ) στα αλβανικά έγινε gjuhë. Αργότερα, στο εσωτερικό πολυσύλλαβων λέξεων χάθηκαν όπως θα δείξω παρακάτω.

γ) Τα ΠΙΕ άηχα κλειστά [*p,*t,*k] επίσης διατηρήθηκαν αυτούσια στην PA: *penkwe > EPA *pentšë > αλβ. τοσκ. pesë ~ γκεγκ. pêsë, *treyes > αλβ. tre/tri και PIE *kros-na > EPA *krasna > LPA *krāna > αλβ. krua ~ krue.

δ) Τα ουρανωμένα υπερωικά σύμφωνα της ΠΙΕ (*k’,*g’,*g’h) ακολούθησαν το πρώτο βήμα προστριβοποίησης (*k’>*ts, *g'(h)>*dz) που συνέβη στις IΕ γλώσσες τύπου satem, αλλά μετά ακολούθησαν μια ιδιάζουσα πορεία κατά την μετάβαση PA>Alb. Ενώ στις υπόλοιπες γλώσσες satem το δεύτερο βήμα ήταν η συριστικοποίηση *ts,dz>s,z (λ.χ. OCS desętĭ, znati) στην αλβανική (όπως και στην αρχαία περσική) έχουμε την τροπή *ts>th (/θ/) και *dz>dh/d που μοιάζει με την φωνητική εξέλιξη του ισπανικού Barcelona (/bartselona/>/barθelona/). Έτσι η ρίζα *k’ens- που έδωσε το λατινικό censeo στα αλβανικά έγινε thom, ενώ η ρίζα *weg’h-«μετακινώ» που έδωσε το αγγλικό wagon, τα ελληνικά ϝόχος> ὄχημα και Γαιήϝοχος ~ κοσμοσείστης και το λατινικό vehiculum στα αλβανικά έδωσε το ρήμα *wedza > vjedh «κλέβω». Έχει ενδιαφέρον ότι σε αρκτική θέση η αλβανική ξεχωρίζει τα ΠΙΕ *g’,*g’h με τον εξής τρόπο: το *g’ γίνεται /dh/ (λ.x. *g’al- > dhallë πρβ. ελληνικό γάλα) και το *g’h γίνεται /d/ (λ.χ. *g’heimen- > dimër~dimën πρβ. ελληνικό χειμών).

ε) Τα ΠΙΕ χειλοϋπερωικά (*/kw/,*/gw/,*/gwh/) ακολούθησαν επίσης ιδιάζουσα πορεία στην αλβανική. To *gwh ταυτίστηκε με το *gw όπως στις περισσότερες ΙΕ γλώσσες (η ελληνική ανήκει στις λίγες εξαιρέσεις λ.χ. gwelh1es > βέλος, αλλά *gwherm->θερμός). Στη συνέχεια η δυάδα [*kʷ, ɡʷ] ξεχώρισε την χειλική συνιστώσα σε νέο φθόγγο (λ.χ. kʷ, ɡʷ > kw,gw). Πριν από μη πρόσθια φωνήεντα (e,i) το αποτέλεσμα ήταν η απώλεια του χειλικού φθόγγου, δηλαδή τροπή των χειλοϋπερωικών σε κανονικά υπερωικά *k,*g (λ.χ. *dhegwh->dega > djeg, *gwous > EPA *gwauka ~gauka > αλβ. gak και *kwāsla > kollë). Αντίθετα, πριν από πρόσθια φωνήεντα (e,i) η υπερωική συνιστώσα ουρανώθηκε (*kw,gw>*k’w,g’w) και προστριβοποιήθηκε σε [*tsw,dzw]. Ύστερα η χειλική συνιστώσα χάθηκε μέσα από την ουράνωση των προστριβόμενων [*,] και το τελικό αποτέλεσμα των τελευταίων ήταν η συριστικοποίηση σε [s,z]. Έτσι λ.χ. το ΠΙΕ *pene  = «πέντε» ακολούθησε την πορεία penkwe > penk’we > pentswe > pene > pensë) και το σιγμόληκτο ουδέτερο *gwheres- (ελλην. θέρος) ακολούθησε την πορεία *gwhèra > *gwjerra > g’wjarra > dzwjarr > jarr > zjarr.

ζ) Το ΠΙΕ *s ακολούθησε διαφορετικές εξελίξεις σε διαφορετικές θέσεις. Σε αρκτική θέση το *s ακολούθησε το ημίφωνο *j και έγινε gj. Λ.χ. *jama > gjem, *jeh3s- ~ jōs- > gjesh και *serpena > gjarpër~gjarpën, *supnos > gjumë, *s(w)ek’s-> gjashtë. Εξαίρεση αποτελούν οι λέξεις thaj και thi όπου έγινε ανομοίωση s..s>th..s . Στο εσωτερικό της λέξης το ΙΕ *s έγινε κυρίως sh (λ.χ. gjashte παραπάνω και dash), εκτός από τις περιπτώσεις όπου εφαρμόζεται ο κανόνας ruki και το τελικό αποτέλεσμα είναι /h/ (λ.χ. *gl.sa > glusa > gluša > gjuhë). Το PA *s που περιέχεται σε μεσοφωνηεντικά συμπλέγματα με άλλο ένηχο είναι μια υποπερίπτωση που πρέπει να εξεταστεί μόνη της. Εδώ θα αναφέρω ενδεικτικά ότι σε αυτές τις περιπτώσεις, όπως και στην ελληνική το /s/ εξαφανίζεται με αναπληρωματική έκταση του προκείμενου φωνήεντος. Έτσι έχουμε:

PIE *kros-nos > EPA *krasna >krāna > krua~krue = «κρήνη, κρουνός» (δείτε παρακάτω για την διφθογγοποίηση τονισμένων ā,ō πριν από /n/.

PIE *g’hes-r. «χέρι». Όπως η ελληνική ακολούθησε την πορεία εσρ > χείρ/χήρ έτσι και στην αλβανική η πορεία ήταν EPA *dzesra> PA *dzēra > Αλβ. dorë.

η) Τα ΠΙΕ βραχέα φωνήεντα [*a,*o,*e,*i,*u] διατηρήθηκαν στην πρωτο-αλβανική με την μόνη εξαίρεση την τροπή *o>a (λ.χ. *ghordhos > gardh που αναφέρθηκε πιο πάνω). Τα *i,*u διατηρήθηκαν αυτούσια στην πορεία της αλβανικής, ενώ το τονισμένο *e υπέστη διφθογγοποίηση σε /je/ (βλ. djeg πιο πάνω) και η δίφθογγος /je/ έγινε /ja/ πριν από συμφωνικά συμπλέγματα όπως και στην ρουμανική (λ.χ. ρουμ.pètra> pjètra > piàtră) λ.χ. ΠΙΕ *serp- (ελλην. ἕρπετόν, latin. serpens) έδωσε το EPA *sèrpena που ακολούθησε την πορεία srpena > sjarpena > gjarpër~gjarpën (πρβ. ρουμανικό șarpe < sjarpe < sjerpe). Όπως φαίνεται από τα pesë και gjuhë τα άτονα PA a,e schwaποιήθηκαν σε ë όπως συνέβη και στην Ρουμανική με το schwa /ă/. Στην LPA εφαρμόστηκε ο κανόνας της i-μετάλλαξης όπου /a/ ή /o/ γίνονται /e/ πριν από συλλαβή που περιέχει /i/ (λ.χ. ἄροτρον > ἀρότριον > αλότριον > αλέτρι ~ λατ. calix/calicem > αλβ. *kaliq > *keliq > qelq).

θ) Οι ΠΙΕ δίφθογγοι διατηρήθηκαν στην EPA. Από εκεί και μετά, όμως,  η εξέλιξη τους σε μερικές περιπτώσεις φαίνεται από τα πρώιμα λατινικά δάνεια:

*au>a : λατιν. aurum,  gaudium, paucus, Paulus > αλβαν. ar, gaz, pak, Pal. Στο γνήσιο αλβανικό λεξιλόγιο έχουμε *dhausos > dash και *h2eug-~*aug-> ag (ελληνικό αὐγή). Μια μεταγενέστερη σειρά λατινικών δανείων δείχνει εξέλιξη παρόμοια με τη βλαχική (λ.χ. λατιν. laudem > lavdi όπως το βλαχικό (αρουμανικό) audio>avdu) που θυμίζει την εξέλιξη των ελληνικών διφθόγγων αυ,ευ σε /av/,/ev/ αντίστοιχα.

*ai>e : Εδώ τα λατινικά δάνεια δεν βοηθούν γιατί όταν η αλβανική ήρθε σε επαφή με την λατινική η τελευταία είχε ήδη μονοφθογγοποιήσει την δίφθογγο *ai~ae>e (λ.χ. ELat caelum > LLat celum > Alb qiell). Παρόλα αυτά γνωρίζουμε ότι η εξέλιξη της ΙΕ διφθόγγου ήταν *ai>e από τα παραδείγματα: *h2eig’-~aig’- edh (πρβ. ελλην. αἶγα,αἶξ) και *woinos > EPA *waina > αλβαν. verë~ve.

*eu>e : λ.χ. *dheub-> EPA *deubeta > LPA debet > devet > αλβ det.

*ei>ī>i : λ.χ. *g’hei-men-a > dimër~dimën (λ.χ. χειμών)

ι) Τα μακρά φωνήεντα της ΠΙΕ [*ā,*ō,*ē,*ī, *ū] διατηρήθηκαν αυτούσια στην EPA. Από εκεί και μετά, όμως, ακολούθησαν πορείες οι οποίες φαίνονται μέσα από τα λατινικά δάνεια.

*ā>ua>uo>o : λ.χ. λατινικό mālum (από το μη αττικο-ιωνικό μᾶλον των ελληνικών διαλέκτων της ιταλίας) > αλβαν. mollë . Αναλόγως *meh2tēr~*mātēr > motër.

*ē>ā>o : νωρίς στην LPA το EPA *ē>ā και ακολούθησε την πορεία του δευτέρου σε /o/. Έτσι τα λατινικά allēgoria, implēre και ciēre εξελίχθηκαν στα αλβανικά logoroj, mbloj, qoj. Επίσης, το ελληνικό μηχανή (mēkhanē) εξελίχθηκε στα αλβανικά σε mokër~mokën είτε πέρασε απευθείας από τα ελληνικά είτε μέσα από το πρωίμο λατινικό māchina, όπως λ.χ. fēmina>femër~femën). Από το γνήσιο αλβανικό λεξιλόγιο παραθέτω το παράδειγμα των ΙΕ ρίζών *pleh1-~*plē– (λ.χ. πλήρης, complētus) που στα αλβανικά έδωσε plo , *meh1-kwe~mē-kwe (ελλην. μή, μήτε) που έγινε mos και *meh1-~*mē– «μετρώ,υπολογίζω» (ελλην. μτις και μήν ενώ από τον μηδενικό βαθμό *mh1->μέτρον) που έδωσε το αλβανικό mot.

Επειδή στο wiktionary τα παραπάνω λατινικά παραδείγματα ή δεν υπάρχουν ή έχουν γράφτει τσαπατσούλικα παραθέτω τις αντίστοιχες σελίδες από το “A Concise History of Albanian Grammar: the reconstruction of proto-albanian” του Vladimir Orel:

mbloj-moker

*ō>uo>ue>e : Τα λατινικά terraemōtus και timōr/timōrem στα αλβανικά εξελίχθηκαν σε tërmet και tmerr αντίστοιχα, ενώ από το γνήσιο αλβανικό λεξιλόγιο έχουμε την ΙΕ ρίζα *bhleh3-~*bhlō– (λ.χ. λατ. flōridus) που έδωσε το αλβανικό ble, την ΙΕ ρίζα *skeh3l-~*skōl- «μυτερό παλούκι» (λ.χ. ελλην. σκλος) που στα αλβανικά έδωσε hell (για το *sk>ks>h δείτε παρακάτω) και τη ρίζα *peh1l-~*pōl- «νεαρό ζώο, άλογο» (λ.χ. ελλην. πλος, κλυτόπωλος) που στα αλβανικά έδωσε pe.

Σε αυτο το σημείο πρέπει να τονιστεί μια υποπερίπτωση. Πριν από /n/ (ή /r/) τα τονισμένα μακρά ō και ā ταυτίστηκαν και η διφθογγοποίηση που προέκυψε παγιώθηκε και διατηρήθηκε στην αντιστοιχία τοσκ. ua~γκεγκ. ue :

Το λατινικό cotōneum (κυδώνι) έγινε cotōnj > ktōnj > ftōnj > ftua~ftue (για την τροπή kt>pt>ft δείτε παρακάτω, ενώ για την απώλεια του τελικού /n/ αυτή είναι κοινό χαρακτηριστικό με την ρουμανική λ.χ. gutuie και cuneus > kunj >cui).

Άλλο τέτοιο παράδειγμα είναι ο αλβανικός συγγενής της ελληνικής λέξης κρήνη (<*kr.snā): *kros-nos > *krasna > *krāna ~ *krōna > krua~krue

ftua-krua

*ī>i :  Το μακρό *ī διατηρήθηκε μέχρι που σε κάποια στιγμή έχασε το μήκος του και βραχύνθηκε σε βραχύ /i/ λ.χ. di.

*ū>y~i : Όπως και στον σλαβικό κλάδο, το μακρό ΠΙΕ *ū εξελίχθηκε σε y ( = γερμ. /ü/) και σε ορισμένες περιπτώσεις το y ιωτακίστηκε σε /i/. Παράδειγμα από τον σλαβικό κλάδο είναι η ρίζα *bhū– (λ.χ. ελληνικό φσις) που έδωσε το απαρέμφατο «είναι»: OCS byti > Σερβ-Κροατ biti. Έτσι στην αλβανική βρίσκουμε *sūs>thys>thi και *mūs>mys>mi και αμέτρητα λατινικά δάνεια σε –ūra>-yrë (λ.χ. naty).

κ) Ενδιαφέρον παρουσιάζει η εξέλιξη του συμπλέγματος *sk στην αλβανική. Στα λατινικά και σλαβικά δάνεια είναι πάντα –shk-: λ.χ. shkallë, peshk, shkëmb, mashkull , pjeshkë (πρβ. ιταλ. pesca). To κληρονομημένο όμως ΙΕ *sk διατηρήθηκε σαν *sk στην πρώιμη EPA το οποίο, πριν ακόμα αρχίσουν οι επαφές με την λατινική ακολούθησε 2 διαφορετικές πορείες: πριν από άηχα κλειστά [p,t,k] έγινε *shk όπως και στα μετέπειτα δάνεια λ.χ. IE *skāp- (λ.χ. ελληνικό σκῆπτρον, σκᾶπος)> shkop. Αντίθετα, πριν από ηχηρά κλειστά [b,d,g], πριν από ένηχα [m,n,r,l,w,j] ή πριν από σκέτα φωνήεντα το EPA *sk μετατέθηκε σε *ks το οποίο με τη σειρά του έγινε /χ/ = «h»:

Παραδείγματα *ks>h:

*ksōnwja > huaj~huej (η λέξη είναι ΙΕ συγγενής του ελληνικού ξένϝος και του φρυγικού ξεῦνος)

*ksira > hirrë

Παραδείγματα *sk>ks>h:

*skr.d- (ελληνικό σκόρ(ο)δον) > hurdhë/hudhër

*skōl- > hell

*skuna/*skunta > hu, hundë

*(s)kenH- (λ.χ. ελλην. κόνις, λατιν. cinis) > hi

*skija (λ.χ. ελλην. σκιά)> hije

To ΠΙΕ ρηματικό επίθημα *-sk‘- (λ.χ. θνήσκω, γιγνώσκω, cognosco,nasco κλπ.) στα αλβανικά έγινε -h- (λ.χ. ngroh και *h1ed-ska > *eska > *eha > ha = «τρώω» και njoh = γιγνώσκω).

ha

λ) Ανάλογη με την εξέλιξη *sk>ks>h είναι η εξέλιξη *sp>ps>f που έδωσε τη λέξη «φάρα»:

*sper- (σπέρμα, σπόρος, σπορά, σπείρω)> farë και *spel-(λ.χ. αγγλικό spell)> fjalë:

sp f

μ) Ενδιαφέρον παρουσιάζει επίσης η εξέλιξη του συμπλέγματος *kt στην Αλβανική. Το *kt που κληρονομήθηκε από την πρωτο-αλβανική έχασε το /k/ και απλοποιήθηκε σε /t/: λ.χ. *nokwti> EPA *nakti > αλβ. natë , *dl.h1gh-to> dlakta > dlata > gjatë, *k’euk- > *k’ukta> EPA *tsukta> sutë , *dr.k’-to > *drikta> dritë και *mug- > EPA mukta > mut.

To kt των λατινικών δανείων, από την άλλη, δείχνει διττή εξέλιξη και επαφή με δύο διαφορετικές Βαλκανικές ρωμανικές ποικιλίες. Ο ποταμός Drina που χωρίζει την Σερβία από την Βοσνία, σύμφωνα με τον Andrè Du Nay στην ύστερη αρχαιότητα ήταν το σύνορο μεταξύ της Δυτικής Βαλκανικής Ρωμανικής (Δαλματική γλώσσα) και της Ανατολικής Βαλκανικής Ρωμανικής (ΑΒΡ, πρόγονος της Ρουμανικής και της Βλαχικής). Η πρώτη χαρακτηρίζεται κυρίως από την τροπή του λατινικού ct σε (j)t όπως τα γαλλικά (lait,nuit) λ.χ. λατιν. directus > δαλμ. drat ~ γαλλ. droite), ενώ η δεύτερη τρέπει το λατινικό ct σε pt/ft λ.χ. τα ρουμανικά αντίστοιχα των παραπάνω παραδειγμάτων είναι: lapte, noapte, drept και το βλαχικό luftă δείχνει την εξέλιξη ct>pt>ft.

Στα αλβανικά βρίσκουμε μια σειρά λατινικών δανείων όπως lucta>luftë και tructa>troftë που δείχνουν δανεισμό από την ανατολική βαλκανική ρωμανική και μια σειρά δανείων όπως το directus>drejtë και το sanctus > shenjtë που δείχνουν δανεισμό από την δυτική βαλκανική ρωμανική.

ν) Τα ΠΙΕ συλλαβικά ένηχα *n. , *m. , *r. , *l. :

Τα έρρινα συλλαβικά ένηχα αναπτύσσουν /a/ σαν αναπτυκτικό φωνήεν: λ.χ.  *n.bh-ulos> avull, *mn.ta> mat . Το /a/ αυτό όπως και το κληρονομημένο από την ΠΙΕ μπορεί να τραπεί σε /e/ λόγω i-μετάλλαξης λ.χ. *wik’m.ti> *wig’m.ti>widzati>wdzati>džati>zet.

nassylres

Τα υγρά συλλαβικά ένηχα από την άλλη αναπτύσσουν /i/ ή /u/ σαν αναπτυκτικό φωνήεν: *derk’-> *dr.k’-to> drikta> dri και *gels- > *gl.sa > gluhe > gjuhe.

2) Από την EPA στην Αλβανική

Εδώ υπάρχουν ένα σωρό κανόνες απλοποιήσεων των λέξων μέσα από απώλεια φθόγγων. Θα αναφέρω μόνο τον πιο σημαντικό, δηλαδή αυτόν που εξηγεί την εξέλιξη των πολυσυλλαβικών (πάνω από 2) λέξεων. Τα μεσοφωνηεντικά EPA *b,*d,*g έγιναν εξακολουθητικά v,δ,γ τα οποία στη συνέχεια χάθηκαν μαζί με το γειτνιάζον άτονο φωνήεν. Τα λατινικά δάνεια δείχνουν τον κανόνα:

λατ. mèdicus > EPA mjèdik > mjèδik > mjek.

λατ. cabàllus > EPA kabàla > kavàlë > kalë

λατιν. palū’dem > βαλκανική ρωμανική padū’le > EPA pady’llë > pyll > pyll

λατιν. lìberus > EPA lìberë > lìverë > lirë

λατιν. dēbitū’ra > EPA debityrë > devityrë > detyrë

Από το γνήσιο αλβανικό λεξιλόγιο έχω ήδη αναφέρει πιο πάνω το EPA *deubeta > debet> devet>det .

Advertisements

12 Comments

Filed under Βαλκανικές γλώσσες, Γλωσσολογία, Ινδοευρωπαϊκά θέματα

12 responses to “Η Αλβανική γλώσσα

  1. leonicos

    Υπέροχος είσαι. Κι έμαθα αλβανικά στα 50 διότι με διόρισαν σε αλβανόφωνη εκκλησία Μαρτύρων του Ιεχωβά. Έμεινα έκθαμβος από δύο πράγματα: ότι οι ίδιοι οι αλβανοί δυσκολεύονταν να την καταλάβουν, παλέψαμε να τους μάθουμε να διαβάζουν τα περιοδικά, και από τι καταπληκτικές εκφραστικές δυνατότητες έχει. Δεν ήξερα ότι υπήρχαν τόσο ικανοί και μορφωμένοι άνθρωποι εκεί επάνω ακόμα κι επί Χότζα. Διάβασα όλα τα βιβλία του σχολείου. Τους τα ζητούσα όταν με ρωτούσαν ‘τι μπορούν να κάνουν για μένα μετά από χειρουργείο’. Γελούσαν αλλά με αγαπούσαν

    Μη σε απασχολώ άλλο. Αλλά είσαι καταπληκτικός

    • Αυτήν την ανάρτηση σκέφτομαι εδώ και καιρό να την αναβαθμίσω, επειδή την είχα γράψει στο πρώτο έτος του ιστολογίου μου, όταν ήμουν σχετικά φειδωλός με τα παραδείγματα και τις παραθέσεις.

      Αν βρω χρόνο κάποια στιγμή θα την αναβαθμίσω.

      • Χρήστος

        Γεια σου Σμερδαλέε. Τέλος διακοπών κι επιστροφή στο κλεινόν άστυ. Καλό φθινόπωρο λοιπόν.
        Έχω μπει στο διάβασμα της αλβανικής όπως σου είχα πει.
        Η πρώτη μου εντύπωση είναι ότι πρόκειται για μια σουρεαλιστική γλώσσα! Η πιο πολύπλοκη μαζί με την αγγλική. Σε φωνολογικές αλλαγές εννοώ από την ΙΕ μέχρι την σημερινή. Χιλιάδες αλλαγές. Γι’ αυτό ένα άρθρο Αλβανική γλώσσα Νο2 θα ήταν πολύ χρήσιμο. (Ίσως και το βιβλίο του Orel να μην είναι καλογραμμένο). Να αναφέρω μερικά σημεία που χρειάζονται να ξεκαθαριστούν για να έχεις κατά νου για όταν γράψεις το Νο2.
        1) —-Έχει ενδιαφέρον ότι σε αρκτική θέση η αλβανική ξεχωρίζει τα ΠΙΕ *g’,*g’h με τον εξής τρόπο: το *g’ γίνεται /dh/ (λ.x. *g’al- > dhallë πρβ. ελληνικό γάλα) και το *g’h γίνεται /d/—–
        Ο Orel το γράφει αλλιώς.. Ότι γίνεται d σε αρχική θέση αν ακολουθεί συριστικό.
        2)Σχετικά με τον τόνο και πως επηρεάζει τα φωνήεντα στις διάφορες θέσεις.
        3) Σχετικά με το ΙΕ-*s- που δίνει 6 διαφορετικές απολήξεις. sh,gj,h κλπ
        4) Σχετικά με την χρονολόγηση των διάφορων φωνολογικών νόμων. Πότε γίναν τέλος πάντων οι αλλαγές που έκαναν δισύλλαβες τις λέξεις?
        5) Σχετικά με επιθήματα που συναντούνται στην Ελλάδα όπως -ιζα, -ατα,
        -εσι κ.α.

        Παρατήρησα στον χάρτη τα εξής τοπωνύμια κοντά στην Σλαβομακεδονία. Pleshisht, Proptisht, Senisht, Bilisht -isht, -shtë και το επίθημα -*est>-sht που αντιστοιχεί στο σλαβ. *-istje>išče. Πως σχετίζονται αυτά και πως ξεχωρίζουμε αν είναι σλαβικό ή αλβανικό ένα επίθημα ενός τοπωνυμίου?

      • Γειά σου Χρηστάρα λεβεντιά!

        Όντως τέρμα οι διακοπές και τα κεφάλια πάλι μέσα.

        Λοιπόν αφού ασχολείσαι τώρα με την Αλβανική, θα κάνω την αναλυτικότερη ανάρτηση Νο2, για να έχουμε να λέμε.

        Πάντως, σε πλήθος και παραξενιά των φωνολογικών τροπών νομίζω πως καμιά ΙΕ γλώσσα δεν φτάνει την Αρμενική 🙂 🙂 (*dw- > erk-, τελικό -s > -k’, μεταθέσεις CR > RC, *w>gw>g κλπ). αλλά και η Αλβανική δεν πάει πίσω (*s->j->gj, *g'(h)>dz>d(h), *sk>ks>h πριν από ένηχα και ηχηρά σύμφωνα κλπ).

        Τώρα για το συλλογικό επίθημα *-išt- που ρωτάς, τα πράγματα είναι δύσκολα επειδή, σύμφωνα με τον Orel, το επίθημα αυτό απαντά και στην Αλβανική (πέρα από τη σλαβική).

        Ο Orel δίνει τον αλβανικό συγγενή του ελληνικού όρου *κᾶπος > κῆπος: PAlb *kāp-išta > Alb kopsht = «κήπος».

        Ένα πρόχειρο κριτήριο διάκρισης που μου ήρθε τώρα στο μυαλό (και το οποίο πρέπει να επιβεβαιώσω καλύτερα) είναι πως το τοπωνυμικό -ishtë συνήθως είναι σλαβικής καταγωγής και το σκέτο -isht συνήθως είναι αλβανικής.

  2. George

    Καλησπέρα σμερδαλέε! Μια ερώτηση: Αναφερεται οτι στην αλβανική υπάρχει ένα υπόστρωμα δωρικό. Όμως αναφέρεις εσυ σε κάποιο άλλο άρθρο για την Ιλλυρική πως δεν είναι αυτή η πρωτοαλβανική γλώσσα αλλα η δακομυσική, και πως κοιτίδα της γλώσσας είναι η περιοχή κοντά στη ρουμανία (αν δε κάνω λάθος, συγνώμη αλλα με το search εδω δε βρήκα το αντίστοιχο άρθρο!). Ήθελα να ρωτήσω, πώς αυτα τα δύο συμβαίνουν ταυτόχρονα; Υπήρξε κάποια μίξη γλώσσών όταν οι πρωτοαλβανοί κατεβηκαν προς την τωρινή Αλβανία και αναμίσθηκαν με τους εκεί κατοίκους ή το δωρικό υπόστρωμα ήταν στην Δακομυσική γλώσσα;

    • Γεια σου Γιώργο.

      Είναι απλά τα πράγματα, η Αλβανική δεν διαθέτει δωρικό υπόστρωμα. Που διάβασες ότι η Αλβανική διαθέτει δωρικό υπόστρωμα;

      «Γλωσσικό Υπόστρωμα» θα πει ότι μια γλώσσα διασώζει μέρος του λεξιλογίου μιας παλαιότερης γλώσσας που κατοικούσε στα ίδια μέρη.

      Δεν έχω διαβάσει πουθενά ότι η Αλβανική διαθέτει κάποιο δωρικό (ή εν γένει ελληνικό) υπόστρωμα. Γενικώς πριν το 250 μ.Χ. η πρωτοαλβανική είχε αλληλεπιδράσει ελάχιστα με την Ελληνική γλώσσα (μια χούφτα 5-6 δανείων, όπως λ.χ. μηχανή > moqër) και, ενώ τα ελληνικά δάνεια αρχίζουν σιγά σιγά να αυξάνονται μετά το 250 μ.Χ., παραμένουν 20 φορές λιγότερα σε σχέση με τα αντίστοιχα λατινικά. Κατά το τέλος της πρωτοαλβανικής περιόδου η Αλβανική είχε απορροφήσει περίπου 30 ελληνικά δάνεια (τα 25 από τα οποία απαντούν και στην Ρουμανική), ενώ την ίδια στιγμή είχε απορροφήσει πάνω από 600 λατινικά δάνεια, με τους γλωσσολόγους να λένε πως αν οι Αβαρο-σλάβοι είχαν έρθει έναν αιώνα αργότερα απ΄όταν ήρθαν (διακόπτοντας τη Ρωμαϊκή επίδραση στην βαλκανική ενδοχώρα), τότε οι Αλβανοί ήταν πολύ πιθανόν να είχαν εκλατινιστεί πλήρως, όπως οι Ρουμάνοι και οι Βλάχοι.

      από εκεί και μετά, στο απώτερο παρελθόν (δηλαδή κατά την περίοδο της άφιξης των ύστερων ΠΙΕ φύλων στα Βαλκάνια γύρω στο 2500 π.Χ.) οι Orel, Joseph και de Lamberterie πιστεύουν ότι οι πρόδρομοι της Ελληνικής, της Αρμενικής και της Αλβανικής είχαν στενές επαφές, σχηματίζοντας μερικά ισόγλωσσα (λ.χ. η μεσοπαθητική φωνή σε *-mai).

      • George

        Ισως τότε η σωστή εκφορά αυτού που λέω είναι οτι ενα παλαιότερο υπόστρωμα της αλβανικής έχει δωρικά δάνεια σωστά; Αρα η διαδικασία αυτή έλαβε χώρα πρίν την κάθοδό τους, εφόσον λές πως και η ρουμανική έχει τα ίδια σχεδόν δάνεια.

        Η φράση που διάβασα και προφανώς μετέφερα λάθος έιναι απο το αρθρο της wikipedia “The earliest loanwords attested in Albanian come from Doric Greek,[16]”

        https://en.wikipedia.org/wiki/Albanian_language#Linguistic_influences

      • Το πρώτο πράγμα που λες δεν έχει καμία λογική σημασία. Τι θα πει «ενα παλαιότερο υπόστρωμα της αλβανικής έχει δωρικά δάνεια;» Έχεις καταλάβει τι θα πει γλωσσικό υπόστρωμα;

        Αυτό που λέει ο Huld στη Βικιπαίδεια για τα δωρικά δάνεια είναι πολύ αμφιλεγόμενο. Αλλά και ο huld δεν μιλάει για «υπόστρωμα», αλλά για λίγα [υποτιθέμενα] δωρικά δάνεια. Για τις ίδιες 5-6 λέξεις δηλαδή. Αν το ψάξεις περισσότερο θα δεις ότι ο Huld γράφει πως η αλβανική κληρονόμησε τον δωρικό τύπο μᾱχανᾱ αντί για τον αττικοϊωνικό μηχανή ή ότι το αλβανικό μήλο προέρχετια από το δωρικό μᾶλον και όχι από το λατινικό mālum ή το αττικοϊωνικό μῆλον. Και τα τρία όμως σενάρια mollë δίνουν στην αλβανική.

        Αυτό όμως είναι εντελώς αυθαίρετο, επειδή τόσο η μηχανή όσο και η μᾱχανᾱ δίνουν άμφότερα moqër. Ο Orel λ.χ. παράγει το moqër από το αττικοϊωνικό μηχανή. Το ελληνικό η = ē εισήλθε στην πρώιμη πρωτοαλβανική και έγινε κανονικά ē>ā>o, όπως τα λατινικά implēre και ciēre έγιναν mbloj, qoj.

        Τα πέντε ελληνικά δάνεια που μπήκαν στην Αλβανική πριν το 250 μ.Χ. δεν αποτελούν «υπόστρωμα». Για να έχει «υπόστρωμα» πρέπει να υπάρχουν καμιά κατοσταριά λέξεις. Aπό εκεί και μετά, μιας και ανέφερες την Ρουμανική, ούτε η Ρουμανική έχει δωρικά δάνεια.

        Ορίστε ο Orel.

      • George

        Μάλιστα, ενδιαφέρουσα απάντηση!Επίσης λυπάμαι για τη λάθος χρήση των όρων, είμαι ένας απλός θαυμαστής της γλωσσολογίας και της ετυμολογίας και δεν έχω κατάρτιση.

      • Μην ανησυχείς. Όλοι ακατάρτιστοι ξεκινάμε και στην πορεία μαθαίνουμε να κολυμπάμε. Άμα σου αρέσει κάτι, το μόνο που έχεις να κάνεις είναι να διαβάσεις.

        Και ναι έχεις δίκαιο, στο [3:24] του βίντεο και εγώ άκουσα «άρον έναν» = «άλλον έναν».

  3. Digital

    Γεια σου smerdaleos.συγχαρητήρια για το σίτε σου.
    Τα αρβανίτικα τοπωνύμια με κατάληξη σε -ζε
    οπως: Γκρόπεζα, Λουτζεζα, Κοκορέτζεζα, ….κ.α…
    έχουν ρίζα στην αλβανική η σε κάποια άλλη βαλκανική γλώσσα; Ευχαριστώ πολύ.

    • Γεια σου Digital.

      Το αρβανίτικο τοπωνυμικό επίθημα σε -ζα (λ.χ. Βάρκιζα, Καλογρέζα, Αμυγδαλέζα και αυτά που ανέφερες) είναι το γνωστό αλβανικό υποκοριστικό επίθημα σε -zë (και το αντίστοιχο αρσενικό σε -ëz), λ.χ. zi = «μαύρος» με θηλυκό υποκοριστικό zezë, το οποίο ετυμολογικά σημαίνει κάτι σαν «μαυρούλα».

      Το αλβανικό αυτό επίθημα ανάγεται στην πρωτο-αλβανική μορφή IE *-a/id-yā > PAlb *-dzā και απαντά με την ίδια υποκοριστική λειτουργία και στο υπόστρωμα της Ανατολικής Βαλκανικής Ρωμανικής (λ.χ. στα αλβανικά pupëzë, kokëzë αντιστοιχούν τα ρουμανικά pupăză και coacăză, και στις δύο γλώσσες οι δύο όροι σημαίνουν «τσαλαπετεινός» και «φραγκοστάφηλο» αντίστοιχα).

      Τα μορφήματα *-id-/*-ad- πάνω στα οποία προστέθηκε το θηλυκό επίθημα *-yeh2 = *-yā για να προκύψει ο πρωτοαλβανικός τύπος *-dzā έχουν την ίδια ΙΕ καταγωγή με τα ελληνικά μορφήματα -ιδ-/-αδ- των όρων όπως βοῦς > βοϝ-ίδ-ιον > νεοελληνικό βό(ι)δι και λείβω > λιβ-άδ-ιον > λιβάδι.

      Έχω περιγράψει την απάντηση των μορφημάτων *-id-/-ad- σε ελληνική και αλβανική (δλδ το -zë που συζητάμε) σε αυτήν εδώ την ανάρτηση.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s