Ο Βαλκανικός μέλλοντας «θέλει ἵνα» » θα

Στην σημερινή ανάρτηση θα περιγράψω την διαμόρφωση του λεγόμενου Βαλκανικού Μέλλοντα ή, με άλλα λόγια, την διαμόρφωση του νεοελληνικού μέλλοντα κατά την περίοδο 1000-1400 μ.Χ. και την διάδοσή του στις άλλες βαλκανικές γλώσσες.

Για την ΠΙΕ δεν μπορούμε να αναδομήσουμε έναν μέλλοντα, επειδή οι θυγατρικές γλώσσες διαφέρουν ριζικά. Ωστόσο, η αρχαία Ελληνική, ο Ινδο-Ιρανικός κλάδος και ο Βαλτικός έχουν τον ίδιο σιγματικό μέλλοντα που χρησιμοποιεί το εφετικό IE μόρφημα *-h1s- (εφετικός = αυτός που δηλώνει επιθυμία, desiderative).

Στην πρωτοελληνική, το εφετικό μόρφημα *-h1s- εμφανίζεται ως *-s- (με απώλεια του λαρυγγικού *h1>∅) μετά από κλειστό σύμφωνο (p,t,k), αλλά ως *-eh- (με φωνηεντοποίηση του λαρυγγικού *h1>e και επακόλουθη μεσοφωνηεντική τροπή *-s-> -h-) μετά από υγρό ή ρινικό ένηχο (l,r,n,m).

Έτσι προκύπτει το ζεύγος μελλόντων:

*deyk’- «δείκνῡμι, δείχνω» > *deyk’-h1s-oh2 > *deyksō > δείξω = «θα δείξω»

*men- «μένω» > *men-h1s-oh2 > *menehō > μενέω ~ μενῶ = «θα μείνω».

Στη Σανσκριτική το εφετικό μόρφημα *-h1s- εμφανίζεται με την εναλλαγή -s- ~ -iṣ- (*h1>∅ ~ *h1>i με is>iλόγω RUKI).

*-h1s-yoh2 > *-syā ~ *-iṣ

Η διαφορά τους είναι το διαφορετικό ρηματικό επίθημα (*-oh2, *-yoh2) στο οποίο προστέθηκε το μόρφημα *-h1s- για τον σχηματισμό του μέλλοντα χρόνου, αν και ο Sihler υποψιάζεται ότι ο δωρικός μέλλοντας σε -σέω, που συνήθως θεωρείται ενδοελληνικός υβριδισμός των μελλόντων -σω και -έω, μπορεί να έχει ίδια καταγωγή με τον σανσκριτικό μέλλοντα (*-h1s-ey-ō > -σέω).

h1s-future1

h1s-future2

Κατά την ύστερη αρχαιότητα τόσο η Ελληνική όσο και ορισμένες ποικιλίες της Λατινικής απέκτησαν περιφραστικό μέλλοντα. Τα βοηθητικά ρήματα που χρησιμοποιήθηκαν για τον νέο περιφραστικό μέλλοντα ήταν το «ἔχω» (και στις Λατινικές ποικιλίες) και το «μέλλω».

Έτσι ήδη σε έναν αιγυπτιακό πάπυρο που χρονολογείται στο 152 π.Χ. συναντούμε τον περιφραστικό μέλλοντα «ὅτι μέλλομεν σωθῆναι» = «ότι θα σωθούμε» που χρησιμοποιεί το βοηθητικό ρήμα μέλλω συνοδευόμενο από το απαρέμφατο αορίστου. Γράφει ο Geoffrey Horrocks:

Future-periphrastic

Οι επόμενες αλλαγές ήταν η αντικατάσταση του απαρεμφάτου αορίστου με την υποτακτική αορίστου και η τροπή του βοηθητικού ρήματος ἔχω/μέλλω σε απρόσωπο:

μέλλομεν σωθῆναιἔχει/μέλλει ἵνα σωθοῦμεν

Αυτή η κατάσταση διήρκεσε μέχρι το ~1000 μ.Χ., όταν το ρήμα θέλω αρχίζει να παίρνει την θέση των βοηθητικών ρημάτων μέλλω/έχω:

ἔχει/μέλλει ἵνα σωθοῦμεν > θέλει να σωθούμε

Αυτή η τελευταία δομή είναι ο πρόγονος του νεοελληνικού μας μέλλοντα «θα σωθούμε»:

θέλει ἵνα > θέλει να > θενα > θανα > θα

Αυτός ο τύπος περιφραστικού μέλλοντα μεταδόθηκε στις βαλκανικές γλώσσες που από το 1000 και μετά βρίσκονταν σε καθημερινή επαφή με την Ελληνική: Βλαχική/Αρουμανική, Τοσκική Αλβανική και Βουλγαρική (σημερινή Σλαβομακεδονική και Βουλγαρική).

Όλες αυτές οι γλώσσες έπλασαν νέους μέλλοντες που είναι οι ακριβείς μεταφράσεις του ελληνικού περιφραστικού μέλλοντα «θέλει ἵνα». Το ενδιαφέρον είναι ότι ο εν λόγω μέλλοντας μεταδόθηκε μόνο στην Τοσκική Αλβανική και όχι στην Γκεγκική, η οποία συνέχισε να χρησιμοποιεί τον παλαιότερο μέλλοντα με το «έχω»+απαρέμφατο.

Έτσι, ενώ η Γκεγκική Αλβανική σχηματίζει τον μέλλοντα με την δομή kam me + απαρέμφατο (kam = «έχω»), η Τοσκική Αλβανική χρησιμοποιεί την δομή do [] + κλιτό ρήμα (λ.χ. do kërkoj «θα ψάξω»).

Αν αναλύσουμε τον τοσκικό μέλλοντα θα δούμε ότι αποτελείται από το βοηθητικό do = «θέλει» (3ο ενικό πρόσωπο το ρήματος dua = «θέλω, επιθυμώ») και την υποτακτική të kërkoj = «να ψάξω». Δηλαδή do [] kërkoj = θέλει ἵνα ψάξω (> θενα/θανα ψάξω > θα ψάξω).

futures

Γκεγκικό: kam me shkruem = «θα γράψω»

Τοσκικό: do [] shkruaj = κυριολεκτικά «θέλει να γράψω»

Στην Ανατολική Βαλκανική Ρωμανική (πρόγονος Βλαχικής/Αρουμανικής και Ρουμανικής) το λατινικό ρήμα mergō = «βυθίζομαι» απέκτησε την σημασία «πηγαίνω» (λ.χ. βλαχικό njergu = ρουμανικό merg = «πηγαίνω»).

Έτσι ο βλαχικός μέλλοντας va s-nea(r)dzim = «θα πάμε» έχει σχηματιστεί από το βοηθητικό ρήμα va = «θέλει» (3ο ενικό πρόσωπο του λατινικού volō > βλαχ. voi[u] = «θέλω, επιθυμώ») και την υποτακτική s-nea(r)dzim = «να πάμε» (θέλει ἵνα πάμε > θενα/θανα πάμε > θα πάμε). Στη Ρουμανική, η ίδια σύνταξη με την Βλαχική απαντά σε ορισμένες μόνο νότιες διαλέκτους (λ.χ. o să mergem).

Ωστόσο, στην Ρουμανική ο εναλλακτικός μέλλοντας γίνεται και με το «έχω», όπως και στην Γκεγκική Αλβανική:

Ρουμανικό (τυπικό) = am să scriu = κυριολεκτικά «έχω να γράψω» (am = «έχω»)

Βλαχικό/Άρουμανικό = va si scriu = κυριολεκτικά «θέλει να γράψω»

Το ίδιο πράγμα συναντούμε και στο πάλαι βουλγαρόφωνο συνεχές. Το παλαιοσλαβονικό ρήμα *xŭtěti ~ *xotěti = «θέλω» είχε κλίση:

*xŭtʲǫ = «θέλω»

*xŭtʲešĭ = «θέλεις»

*xŭtʲetĭ = «θέλει»

Tο 3ο ενικό πρόσωπο *xŭtʲetĭ είναι ο πρόγονος του βουλγαρικού απρόσωπου βοηθητικού ρήματος šte και του αντίστοιχου σλαβομακεδονικού kʲe, με τα οποία σχηματίζεται ο μέλλοντας στις δύο γλώσσες. Θυμίζω πως PSlv *tʲ > OCS/βουλγ. št/šč ~ σλαβομακ.(λ.χ. PSlv *no(k)ĭ > OCS/βουλγ. nošt(ĭ) και ΠΣΜ no).

Στα κείμενα της Μέσης Βουλγαρικής βρίσκουμε τον μέλλοντα χošte (ο πρόγονος του šte) + απαρέμφατο. Μόλις το σλαβικό απαρέμφατο σε -ti αντικαταστάθηκε από την υποτακτική da+κλιτό ρήμα, τότε ο βουλγαρικός μέλλοντας έγινε συντακτικά ολόιδιος με το «θέλει ἵνα γράψω». Στην συνέχεια χάθηκε η πρόθεση da, όπως στην ελληνική η δομή θέλει να απλοποιήθηκε σε θενα > θανα > θα. Ωστόσο, στις βόρειες βουλγαρικές διαλέκτους έχουν παρατηρηθεί και μέλλοντες με το ρήμα «έχω», όπως στην Γκεγκική και την Ρουμανική (λ.χ. imam da piša = κυριολεκτικά «έχω να γράψω»).

Γράφει ο Horrocks:

balkan-future

Το γεγονός ότι ο μέλλοντας του τύπου «θέλει ἵνα» έφτασε μέχρι τον Δούναβη χωρίς να καταφέρει να διαδοθεί στην Γκεγκική, ίσως να εξηγείται από το γεγονός ότι η περιοχή της Σκόδρας, από τον 11ο αιώνα και μετά, πέρασε στην εκκλησιαστική δικαιοδοσία της Καθολικής Εκκλησίας και ο βυζαντινός πολιτικός έλεγχος στην περιοχή της βόρειας Αλβανίας έπαψε να είναι άμεσος. Ο «Δαλματός» Κωνσταντίνος Βοδίνος κατάφερε να επεκτείνει τα όρια της Ζέτας σχεδόν μέχρι το Δυρράχιο (δείτε λ.χ. τον χάρτη εδώ).

Advertisements

7 Comments

Filed under Βαλκανικές γλώσσες, Γλωσσολογία, Ελληνική γλώσσα

7 responses to “Ο Βαλκανικός μέλλοντας «θέλει ἵνα» » θα

  1. 01001001

    Καλησπέρα Σμερδαλέε, υπάρχουν κάποιες γεωγραφικές νησίδες στην Β. Ελλάδα (Σοχός, περιοχή Νεστορίου, Δράμα) όπου ο μέλλοντας στη Σλαβομακεδονική σχηματίζονταν με το za (με το “z” σε κάποιες περιοχές παχύ και σε άλλες απλό) και όχι με το “kje”. Μπορείς να το ακούσεις και στο πρώτο post σου για τη Μπομποστίτσα! Στο βίντεο η μπάμπω κάπου στην αρχή λέει “za umram tua” (“θα πεθάνω εδώ [στη Μπομποστίτσα]”). Έχεις καμιά ιδέα για αυτό? Κάπου νομίζω είχα διαβάσει για τροπή από κάποιο αρχαικό šce da > ždza/ždža το οποίο με τη σειρά του έδωσε αυτό το za..

    • Κάπου νομίζω είχα διαβάσει για τροπή από κάποιο αρχαικό šce da > ždza/ždža το οποίο με τη σειρά του έδωσε αυτό το za..

      Γειά σου 01 Γίγαντα!

      Λοιπόν, είναι πολύ πιθανό να είναι αυτό που λες επειδή οι σλαβικοί μέλλοντες διέθεταν κάποτε το da της υποτακτικής, όπως η Ελληνική είχε το «να» και το απέβαλε (θέλει να > θενα > θα).

      Επομένως, μπορεί να είναι αυτό που λες. Αν βρω κάτι παραπάνω θα σε ειδοποιήσω.

      • -@01001: με το “z” σε κάποιες περιοχές παχύ και σε άλλες απλό
        —-

        Λοιπόν, μου κατέβηκε και μια άλλη πρόχειρη ιδέα. Υπάρχει άραγε περίπτωση το za/ža αυτό να σχετίζεται με το παλαιοσλαβονικό ρήμα želěti = «θέλω» το οποίο, παρεμπιπτόντως, είναι ΙΕ συγγενής του ελληνικού ἐθέλω;

        IE *h1gwhel- > ελληνικό ἐθέλ-ω ~ σλαβικό žel-ěti.

  2. Ο σχηματισμός του αγγλικού μέλλοντα με το will έχει κάποια σχέση, ή είναι ανεξάρτητη εξέλιξη;

    • Πρέπει να είναι ανεξάρτητος σχηματισμός (αλλά πρέπει να ψάξω καλύτερα για να σου πω στα σίγουρα).

      Πάντως είναι γενικό φαινόμενο ο μέλλοντας να προέρχεται από εφετικούς σχηματισμούς (= που δηλώνουν επιθυμία).

      Και ο αρχαιοελληνικός και σανσκριτικός μέλλοντας σχηματίζονται με το εφετικό ΙΕ επίθημα *-h1s-, όπως εξηγώ στην αρχή της ανάρτησης. Δηλαδή προέκυψαν από μια ΙΕ εφετική δομή.

      • Ναι το διάβασα, κι ως τώρα νόμιζα ότι ο μέλλοντας ήταν απλώς η ενεστωτοποίηση του αορίστου. Είναι το σ του αορίστου εφετικό επίσης;

      • Όχι, το /s/ του αορίστου δεν σχετίζεται με το εφετικό *-h1s-. Το περιγράφω εδώ.

        Η διαφορά τους φαίνεται στις ρίζες που τελειώνουν σε ένηχο, λ.χ. *men- «μένω»:

        αόριστος: *e-men-s-m. > *emensa > ἔμεινα (ύστερα από την Πρώτη Αναπληρωματική Έκταση)

        μέλλοντας: *men-h1s-ō > *menehō > μενέω.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s