Η ετυμολογία του «όχι»

Το νεοελληνικό «όχι» προέρχεται από το αρχαίο «οὐκ» όταν μονιμοποιήθηκε η δασυμένη μορφή «οὐχ(ί)» που αρχικά απαντούσε μόνο πριν από δασεία λ.χ. οὐκ hὄπως > οὐχ ὅπως με /k/+/h/>/kh/ όπως ἐπί+hίππος > ἔφιππος με /p/+/h/>/ph/και κατά hαγιάζω > καθαγιάζω με /k/+/h/>/kh/. Η ύπαρξη του οὐκ ήταν ένα μεγάλο μυστήριο για τους γλωσσολόγους, διότι απορούσαν πως μια ΙΕ γλώσσα που έχει κληρονομήσει ένα σωρό μορφήματα που ανάγονται στο βασικό ΠΙΕ αρνητικό μόριο *ne όπως το στερητικό *n.->α(ν)-, τον πλήρη βαθμό *ne-> στα νε-ανεμία > νηνεμία, νε-όνυμα> νώνυμνος, νε-(w)ἔπος > νήπιος και, τέλος, τον εκτεταμένο βαθμο *nē->νη- στα νηκερδής, νηπενθής και νηκέρως/νήκερως (<νη-κέραος) δεν έχει κληρονομήσει το ΠΙΕ *ne ως βασικό όρο για το «όχι», όπως οι άλλες ΙΕ γλώσσες (λ.χ. αγγλικά και ιταλικά no, σλαβικά ne,njet, γερμανικά nein κλπ).

Την καλύτερη μέχρι στιγμής απάντηση έδωσε ο Warren Cowgill το 1960 όταν πρότεινε ότι η πρωτο-ελληνική (στο κείμενο παρακάτω λέει pre-Greek, αλλά μην το μπερδέψετε με το προελληνικό υπόστρωμα, εννοεί την φάση της γλώσσας πριν την ωρίμανση σε κανονική Ελληνική) αρχικά είχε περιφραστική άρνηση όπως λ.χ. οι αγγλικές εκφράσεις “not at all“, “not a chance” και “not in this lifetime” και η γαλλική έκφραση “ne … pas” (< λατιν. ne …passus = «ούτε ένα βήμα»). Η αρχική μορφή της ελληνικής άρνησης ήταν *ne h2oyu kwid > *ne ou kwid > *ne ouki > ouki > οὐκ και είχε την ίδια ακριβώς σημασία με το αγγλικό “not in this lifetime“, μιας και η ρίζα *h2oyw– περιέχεται στην λέξη αἰών. Η εξέλιξη *[ne] h2oyu kwid > oukwi > οὐκι είναι φωνολογικά αναμενόμενη.

Αν το *-kwid «αυτό» (not in this lifetime) σας παραξενεύει, αυτό είναι ο πρόγονος του ελληνικού τι = «ποιο» και κρύβεται στο *yo-kwid > yokwi (Γραμμική Β yo-qi) > ὅτι (με εξέλιξη *y>h (δασεία) όπως στο *yos > ὅς και *yeh1kwr. > ἧπαρ).

yo-qi

Όσο για την απώλεια του μεσοφωνηεντικού *-y- στο *h1oyu-kwid > oukwi > οὐκ αυτή είναι αναμενόμενη στην Ελληνική (λ.χ. *treyes > σανσκριτικό trayas, αλλά ελληνικό *treyes > τρέες > τρεῖς ύστερα από συναίρεση, το *dwei- > *dweyos > δέος και το *bhor-ey-ō > φορέω).

Όπως στα γαλλικά η φράση ne … pas σιγά σιγά απλοποιήθηκε σε σκέτο  pas (δείτε τα 1,2 κάτω από το adverb) χάνοντας το βασικό αρνητικό μόριο ne έτσι και στα Ελληνικά, η φράση *ne ou kwid απλοποιήθηκε στην ouki που έδωσε στο τέλος τα οὐκ(ι) και οὐ. Αυτή η διαδικασία όπου στο βασικό αρνητικό μόριο προστίθεται ένα εμφατικό συμπλήρωμα και, εν τέλει, μένει μόνο το δεύτερο, ονομάζεται κύκλος άρνησης του Jespersen και απαντά σε πολλές γλώσσες.

ouk

Cowgill-neoukwid

Εκτός από το αγγλικό not in this lifetime, ένα άλλο σημασιακό ανάλογο του φρασήματος *ne h2oyu kwid, που σύμφωνα με τον Cowgill έδωσε το ελληνικό οὐκ και το κλασικό αρμενικό oč = όχι (o Benjamin Fortson και ο αρμενιστής Charles de Lamberterie δέχονται την πρόταση του Warren Cowgill για το αρμενικό «όχι», αλλά όχι ο James Clackson), είναι το νεοελληνικό «ούτε στον αιώνα τον άπαντα!»

Μάλιστα η λέξη αιώνας που περιέχεται στο τελευταίο φράσημα προέρχεται, όπως είπα και παραπάνω, από την ρίζα *h2oyw- που, κατά Cowgill, έδωσε το «ου» του οὐκ.

Advertisements

5 Comments

Filed under Γλωσσολογία, Ελληνική γλώσσα, Ινδοευρωπαϊκά θέματα

5 responses to “Η ετυμολογία του «όχι»

  1. avramidg

    Πολύ ωραίο άρθρο!

    Μήπως υπάρχει κάτι αντίστοιχο για την ετυμολογία του “ναι” ;

  2. Andreas

    βρε παιδιά τι σημαίνει αυτό το ne h2oyw kwid, δεν καταλαβαίνω πως στο καλό να το διαβάσω!

    • Γειά σου Ανδρέα. Τα σύμβολα είναι αυτά του Πρωτο-Ινδο-Ευρωπαϊκού φωνολογικού συστήματος.

      Το h2 ήταν ένα από τα λαρυγγικά (h1,h2,h3).
      To y είναι η ημιφωνική εκδοχή του /ι/ (όπως yogurt και παιδιά)
      Το kw λέγεται χειλοϋπερωικό και προφερόταν όπως το λατινικό qu στις λέξεις aqua, equus.

      Εγώ αν πρέπει να προφέρω το *h2oyu-kwid το λέω «έιντζ-δύο-όγιου-κουίντ».

  3. Λοιπόν, επειδή παρατήρησα ότι πολλοί αναγνώστες τιμήσατε τώρα τελευταία αυτήν την παλιά ανάρτηση που την είχα πρωτογράψει πολύ καιρό πριν και λίγο «τσαπατσούλικα» και βιαστικά, αποφάσισα να την «σουλουπώσω» λίγο.

    Εξήγησα λίγο περισσότερο τα βήματα και διόρθωσα μερικά λαθάκια (λ.χ. δεν είναι *h2oyw- που αργότερα στην Ελληνική έγινε *ou-, αλλά ήταν εξαρχής *h2oyu- με το ημιφωνικό της ρίζας να κληρονομείται στην πρωτο-ελληνική ως πλήρως φωνηεντοποιημένο /u/.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s