Tag Archives: Matzinger

Ο Ζινοβαστηνός Ζεύς και το θρακικό ανθρωπωνύμιο Βῖθυς

Στη σημερινή ανάρτηση θα ξεκινήσω με την ετυμολογική περιγραφή του επιθέτου Ζινοβαστηνός (Ζεύς) = «(ο Δίας) που λατρέυεται στην *Ζινοβάστα» και με την ευκαιρία θα σχολιάσω το συχνότατο θρακικό ανθρπωνύμιο Βῖθυς. Continue reading

Advertisements

Leave a comment

Filed under Βαλκανικές γλώσσες, Γλωσσολογία, Ινδοευρωπαϊκά θέματα

Πότε εισήλθαν οι γλωσσικοί πρόγονοι των Αλβανών στην Αλβανία;

Σε ένα παλαιότερο ζεύγος αναρτήσεων παρουσίασα τις στενές σχέσεις μεταξύ της Αλβανικής και Ρουμανικής γλώσσας. Εδώ θα συζητήσω το πως μπορούμε να κάνουμε μια χονδρική εκτίμηση της χρονολογίας αφίξεως των γλωσσικών προγόνων των Αλβανών στην Αλβανία στηριζόμενοι σε γλωσσολογικά επιχειρήματα. Με άλλα λόγια, θα προσπαθήσω να εκτιμήσω τα terminus ante quem («όριο πριν από το οποίο») και terminus post quem («όριο μετά από το οποίο») της αφίξεως.

Το terminus ante quem μας παρέχεται από το αλβανικό όνομα της Αυλώνας: στην τοσκική διάλεκτο είναι Vlorë και στην γκέγκικη Vlonë, δηλαδή, με άλλα λόγια, το τοπωνύμιο πρόλαβε να υποστεί τον λεγόμενο τοσκικό ρωτακισμό (τροπή του μεσοφωνηεντικού n>r) όπως στα παρακάτω παραδείγματα:

λατινικά δάνεια:

òrfanus > γκεγκικό (geg.) vorfën ~ τοσκικό (tosk.) varfër

nacus > geg. mun(ë)g ~ tosk. murg

femina > geg. femën ~ tosk. femër

ελληνικά δάνεια:

λάχανον > geg. lakën ~ tosk. lakër

μηχανή > geg. mokën ~ tosk. mokër (ίσως μέσω του λατινικού māchina)

δράπανον (μη αττικο-ιωνική μορφή της λέξης δρέπανον) > geg. drapën ~ tosk. drapër

Grk

Από την άλλη, γνωρίζουμε ότι τα σλαβικά δάνεια δεν δείχνουν ποτέ τοσκικό ρωτακισμό, δηλαδή εισήλθαν αφού η διαδικασία n>r είχε πάψει να είναι ενεργή. Αν και έχουν προταθεί 1-2 άκρως αβέβαιες περιπτώσεις ρωτακισμένων σλαβικών δανείων, ακόμα και αν τις δεκτούμε δεν αλλάζει το γεγονός ότι η διαδικασία ρωτακισμού είχε ολοκληρώσει το βασικό μέρος του κύκλου της πριν την είσοδο των σλαβικών δανείων.  Αυτό σημαίνει ότι το τοπωνύμιο Αυλώνα εισήλθε στην Αλβανική γλώσσα νωρίτερα σε σχέση με τα σλαβικά δάνεια. Το μόνο που μένει είναι να βρούμε πότε αρχίζουν να εισέρχονται τα σλαβικά δάνεια στην Αλβανική. Η συμβατική χρονολογία έναρξης του δανεισμού είναι 600 μ.Χ., γιατί τότε είναι που οι σλάβοι αρχίζουν να εγκαθίστανται στη νότιο βαλκανική. Βέβαια, η εγκατάσταση δεν σημαίνει αυτομάτως και δανεισμό μιας και πρέπει να προϋπάρξει και ένα διάστημα συμβίωσης. Τα περισσότερα λατινικά δάνεια λ.χ. εισήλθαν στην ελληνική γλώσσα μετά τον 3° μ.Χ. αιώνα, δηλαδή 400 χρόνια μετά την Ρωμαϊκή κατάκτηση. Αυτή η μεγάλη καθυστέρηση/αντίσταση στον δανεισμό της ελληνικής εξηγείται από το κοινωνικό κύρος της στον ελληνιστικό κόσμο. Επειδή η Αλβανική δεν έχαιρε ανάλογης κοινωνικής θέσης και οι Αλβανοί δανείστηκαν μεγάλο μέρος της γεωργικής τους ορολογίας από τους σλάβους, μπορούμε να υποθέσουμε ότι τα σλαβικά δάνεια άρχισαν να εισρέουν ύστερα από την πρώτη γενιά συμβίωσης μεταξύ των Αλβανών και των εγκατεστημένων σλάβων. Δηλαδή, καταλήγουμε σε ένα terminus ante quem ~ 650 μ.Χ. ή, με άλλα λόγια, η Αυλώνα ήταν ήδη γνωστή στους Αλβανούς το αργότερο μέχρι το 650 μ.Χ. περίπου.

Παραθέτω παρακάτω την εκτίμηση του Matthew Curtis για την αρχή των σλαβο-αλβανικών γλωσσικών επαφών γύρω στο 700 μ.Χ. και την εξήγηση του Orel για την έλλειψη τοσκικού ρωτακισμού στα σλαβικά δάνεια.

Albo-Slav contact

Για τον υπολογισμό του terminus post quem της αφίξεως, το αλβανικό όνομα του Δυρραχίου Dùrrës μας παρέχει σημαντικές πληροφορίες. Αν το όνομα του Δυρραχίου (Δυρράχιον, Dyrrachium) είχε εισέλθει στην Αλβανική απευθείας από την Ελληνική ή κλασσική λατινική γλώσσα τότε οι Αλβανοί θα έλεγαν την πόλη **Durrëq μιας και το σύμπλεγμα -kj- των λατινικών δανείων έδωσε το ουρανωμένο υπερωικό q (= kʲ):

commercium > kumerq

facies > faqe

ericius > iriq

socius > shok/shoq

cocceus > kokju > kuq

kumerq

To αλβανικό /s/ στη λέξη Durrës προέρχεται από την τροπή tš [= č]>s που συνέβη μετά την εισαγωγή των πρώιμων σλαβικών δανείων (~ 650 μ.Χ. πιο πάνω) μιας και σε αυτά το σλαβικό /tš/ = /č/ κατέληξε s (λ.χ. σλαβ. porǫčiti > αλβ. porosit). Από το γνήσιο αλβανικό λεξιλόγιο παραθέτω το *penkwe > penk’we > pentswe > pene > pensë > tosk. pesë ~ geg. pêsë και το *kwērs-na > k’wērsna > tswērsna > tšērsna > tšārna > tšornë > orrë > sorrë και γνωρίζουμε ότι η ρουμανική δανείστηκε την προτελευταία φάση της αλβανικής λέξης tšòrrë > cioară. Η φάση tšòrrë δείχνει την υστερο-πρωτο-αλβανική τροπή rn>rr (λ.χ. furnus > furrë , infernus > ferr, fornicem >furrik , cornuta > kërrutë) η οποία απαντά και σε λίγα πρώιμα σλαβικά δάνεια (gorĭnica > gornica > gorricë «γκορτσιά», Tĭrnovo > Tër(r)ovë και το όρος Tomornica > Tomor(r)icë). Κατά τον Vladimir Orel, η διαδικασία rn>rr ήταν ενεργή κατά την περίοδο ~ 500-700 μ.Χ. και αυτό εξηγεί γιατί οι Αλβανοί πρόλαβαν και να δώσουν το *orrë στους προγόνους των Ρουμάνων πριν εγκατασταθούν στην Αλβανία και να τρέψουν τα -rn- των σλαβικών τοπωνυμίων που βρήκαν στην Αλβανία σε r(r).

gortsia

Αλλά ας γυρίσουμε στο Δυρράχιο. Όπως εξήγησα παραπάνω, το πρώιμο αλβανικό όνομα της πόλης ήταν Durrëtš και το /tš/ αυτό δεν μπορεί να προήλθε κατευθείαν από το ελληνικό Δυρράχιον ή το κλασικό λατινικό Durràchium διότι τότε το αλβανικό όνομα θα ήταν **Durrëq. Άρα η αλβανική γλώσσα χρειάζεται έναν γλωσσικό διαμεσολαβητή που μπορεί να πάρει το ελληνο-λατινικό /kj/ και να το προστριβοποιήσει σε /tš/ = /č/ ή /ts/.

Σύμφωνα με τον αλβανιστή γλωσσολόγο Joachim Matzinger, υπάρχουν δύο πιθανοί διαμεσολαβητές: η πρωτο-Ρωμανική γλώσσα (δηλαδή μετά την ουράνωση/προστριβοποίηση kj>tš/ts που συνέβη στην ύστερη δημώδη Λατινική κατά τον 5ο αιώνα , λ.χ. centum: /kentum/>/tšentum/) και η πρώιμη Σλαβική. Αν ο διαμεσολαβητής είναι η πρωτο-Ρωμανική τότε το τοπωνύμιο Δυρράχιον/Durrachium > Durratso εισήλθε στην πρωτο-αλβανική κάποια στιγμή μετά το 400 μ.Χ. Η άλλη περίπτωση είναι η διαμεσολαβητική γλώσσα να ήταν η Σλαβική, η οποία κατά την πρώτη σλαβική ουράνωση (ενεργή χονδρικά κατά την περίοδο 350-550 μ.Χ., αλλά με τις πρώτες σλαβικές επιδρομές στα Βαλκάνια να χρονολογούνται μετά το 518 μ.Χ.) έκανε την αλλαγή *kj> tš = č όπως λ.χ. *wl.kw-os/*wl.kw-e > λύκος/λύκε ~ OCS vlĭkŭ/vlĭče και το πρώτο πρόσωπο οριστικής ενεστώτα των ρημάτων με υπερωικό θέμα όπως το plakati = «κλαίω, χτυπιέμαι» (ΙΕ συγγενής του ελληνικού πλᾱκ-jω > πλήττω/πλήσσω) EPslv *plākm > PSlv *plāk-jam > LPSlv *plāčą > OCS plačǫ.

Στο στόμα των σλάβων το Δυρράχιον/Durrachium έγινε κανονικότατα Dŭràčĭ (OCS μορφή και μετά την απώλεια των yer σε ασθενή θέση μετά το ~ 1000 μ.Χ. Drač). To σλαβικό Dŭràčĭ [=Dŭràtšĭ] εξελίσσεται κανονικότατα σε Duràtš > Dùrrëtš > Dùrrës στην αλβανική γλώσσα λ.χ. το προαναφερθέν porǫčiti > porosit μιας και ακόμα και η αλλαγή του τόνου στην παραλήγουσα (Duràtš > Dùrrëtš) είναι τυπική των δυτικότερων πάλαι βουλγαρικών/νυν σλαβομακεδονικών διαλέκτων (λ.χ. Μεθόδιος > ανατολικά του Αξιού Metòdi, δυτικά του Αξιού Mètodi):

Slavomak accent

Ακούστε λ.χ. στο παρακάτω βίντεο στο [1:35] τον Μακεντόνετς να λέει τον Μεθόδιο «Μέτοντι» και τον Βούλγαρο δημοσιογράφο να τον λέει «Μετόντι»:

Επομένως, η σλαβική γλώσσα είναι μια πιθανή πηγή για το αλβανικό Dùrrës, κάτι που σημαίνει ότι σε αυτήν την περίπτωση οι Αλβανοί έμαθαν το Δυρράχιο από τους Σλάβους. Σε αυτό το σημείο, όμως, πρέπει να βρούμε πότε εγκαταστάθηκαν οι Σλάβοι στην σημερινή Αλβανία. Ο Προκόπιος λέει ότι το 548 μ.Χ. οι Σκλαβηνοί επέδραμαν στην περιοχή της Επιδάμνου, εκπορθώντας φρούρια που μέχρι τότε θεωρούνταν απόρθητα, αλλά αντί να εγκατασταθούν στην περιοχή επέστρεψαν στην υπερδουνάβια πατρίδα τους.

[7.29.1-2] Ὑπὸ τοῦτον τὸν χρόνον Σκλαβηνῶν στράτευμα διαβάντες ποταμὸν Ἴστρον Ἰλλυριοὺς ἅπαντας ἄχρι Ἐπιδαμνίων ἔδρασαν ἀνήκεστα ἔργα, κτείνοντες καὶ ἀνδραποδίζοντες τοὺς ἐν ποσὶν ἡβηδὸν ἅπαντας καὶ τὰ χρήματα ληϊζόμενοι. Ἤδη δὲ καὶ φρούρια ἐνταῦθα πολλά τε καὶ δοκοῦντα ἐχυρὰ τὰ πρότερα εἶναι οὐδενὸς ἀμυνομένου ἐξελεῖν ἴσχυσαν, καὶ περιήρχοντο ξύμπαντα κατ̓ ἐξουσίαν διερευνώμενοι.

Αυτές οι πρώτες σλαβικές επιδρομές στην περιοχή πριν το 550 μ.Χ. εξηγούν γιατί το όνομα πρόλαβε να υποστεί την πρώτη σλαβική ουράνωση (kj> tš=č). Αντίθετα, πρέπει να μεταβούμε γύρω στο 600 μ.Χ., για να βρούμε την πρώτη μαρτυρία σλαβικής εγκατάστασης στην Αλβανία. Από επιστολή του Πάπα Γρηγορίου Α΄ γύρω στο 600 μ.Χ. μαθαίνουμε ότι οι Σλάβοι ήδη κατείχαν την πόλη Λισσό στην βόρεια Αλβανία και ο επίσκοπός της είχε καταφύγει στην Ιταλία λίγο πριν την άλωση. Ο Γρηγόριος τον διόρισε προσωρινά επίσκοπο Σκυλακίου και του δίνει εντολή να επιστρέψει στην αρχική του επισκοπή, σε περίπτωση που η Λισσός επανέλθει σε Ρωμαϊκά χέρια.

Lissus Slavs 600 AD

Με άλλα λόγια, γύρω στο 600 μ.Χ. οι σλάβοι έχουν αρχίσει να εγκαθίστανται στην Αλβανία. Αν οι Αλβανοί έμαθαν το όνομα του Δυρραχίου από τους ήδη εγκατεστημένους Σλάβους, όπως είναι η μία πιθανότητα που εξετάζει ο Joachim Matzinger που θα παραθέσω πιο κάτω, τότε οι πρώτοι εισήλθαν στην Αλβανία μετά το 600 μ.Χ.

Με άλλα λόγια, η υπόθεση σλαβικής διαμεσολάβησης του ονόματος του Δυρραχίου μας δίνει ένα terminus post quem της άφιξης των Αλβανών στην Αλβανία γύρω στο 600 μ.Χ., ενώ ο τοσκικός ρωτακισμός της Αυλώνας μας δίνει ένα terminus ante quem εισόδου του τοπωνυμίου στην αλβανική γλώσσα γύρω στο 650 μ.Χ.

Ένα βασικό βαλκανικό ιστορικό γεγονός της περιόδου 600-650 μ.Χ. είναι η Αβαρική υποδούλωση 270.000 Βαλκανίων από την περιοχή της Θράκης και των τριγύρω περιοχών, όταν οι Άβαροι επέστρεφαν στο χαγανάτο τους από την αποτυχημένη τους απόπειρα να αιχμαλωτήσουν τον Ηράκλειο έξω από τα τείχη της Κωνσταντινουπόλεως. Τρεις διαφορετικές μεταγενέστερες πηγές περιγράφουν αυτήν την σημαντική αβαρική λεηλασία του 619 μ.Χ. Οι αιχμάλωτοι αυτοί δεν είναι άλλοι από τους αιχμαλωτισθέντες Ρωμαίους προγόνους των «Σερμησιάνων» που το 680 μ.Χ. ήρθαν από το Σίρμιο στον «Κεραμίσιο» κάμπο της Πελαγονίας «επιστρέφοντας στα εδάφη της αυτοκρατορίας των πατέρων τους». Την ιστορία των Σερμησιάνων και την πιθανή σχέση τους με τους Βλάχους της Ελλάδος και το μεσαιωνικό σλαβικό τοπωνύμιο Sremljane Vlasi («Σερμησιάνοι Βλάχοι») του Κοσσυφοπεδίου την έχω εξηγήσει σε παλαιότερη ανάρτηση. Εδώ θα περιγράψω την σχέση των προγόνων τους με την Αβαρο-Σλαβική λεηλασία της βαλκανικής ενδοχώρας του έτους 619 μ.Χ. Στην αριστερή σελίδα επάνω παραθέτω τα λόγια του Χαράνη για την εξίσωση των 270.000 αιχμαλώτων των χρονικών με τους αιχμαλωτισθέντες προγόνους των Σερμησιάνων που μεταφέρθηκαν στο Σίρμιον «60 και χρόνια πριν» (680-61 = 619 μ.Χ !!!), ενώ στο κάτω αριστερό μέρος και στην δεξιά σελίδα παραθέτω τις περιοχές απ΄όπου καταγόταν σύμφωνα με τα «Θαύματα του Αγίου Δημητρίου» οι αιχμαλωτισθέντες πρόγονοι των Σερμησιάνων.

Charanes

Οι περιοχές που αναφέρονται είναι όλη η Επαρχία Ιλλυρικού, δηλαδή οι δύο Παννονίες, οι δύο Δακίες (Μεσογαία και Παραποτάμια), η Δαρδανία, η Μυσία, η Πραίβαλις, η περιοχή της Ροδόπης και η Θράκη μέχρι τα μακρά τείχη της Κωνσταντινουπόλεως. Στον παρακάτω χάρτη τις έχω περικλείσει σε μαύρο πλαίσιο, ενώ με το μαύρο βέλος ανά την Via Militaris δείχνω τον βασικό άξονα κίνησης των Αβάρων που λεηλατούσαν καθώς επέστρεφαν στο Σίρμιον. Τέλος, ο μωβ κύκλος αντιστοιχεί λίγο πολύ στην περιοχή όπου τα γλωσσολογικά δεδομένα δείχνουν ότι οι γλωσσικοί πρόγονοι των Αλβανών και των Ρουμάνων πολύ πιθανόν συμβίωναν κατά την ύστερη αρχαιότητα. Η μετανάστευση των γλωσσικών προγόνων των Αλβανών στα ασφαλή βουνά της Αλβανίας γύρω από το οροπέδιο του Μάτη (το Ἄρβανον όπου και πρωτοεμφανίζονται στα ιστορικά κείμενα του 11ου και 12ου αιώνα), σαν προσπάθεια αποφυγής της αβαρικής αιχμαλωσίας το 619 μ.Χ. περιγράφεται με το μωβ βέλος.

619 AD

Μία άλλη σημαντική πληροφορία που μπορούμε να αντλήσουμε από την γλωσσολογία είναι το ότι τα αρχαία τοπωνύμια της βορείου Αλβανίας έγιναν μερικούς αιώνες νωρίτερα γνωστά στους Αλβανούς σε σχέση με αυτά της νοτίου Αλβανίας.

Ένα χαρακτηριστικό της Αλβανικής είναι ότι σε κάποια φάση «πάχυνε» το /s/>/sh/ τόσο στο «γνήσιο» λεξιλόγιό της όσο και στα λατινικά δάνεια λ.χ.:

socius > shok/shoq

saeculum > shekull

surdus > shurdh

fossa > fushë

fossātum > fshat

Είναι ενδιαφέρον το ότι οι Σλάβοι έμαθαν το όνομα της Ναϊσσού με «παχύ» /sh/=š. To σλαβικό όνομα Niš μπορεί να εξηγηθεί με διαμεσολαβητή την Αλβανική. Ο Eric Hamp είχε υποστηρίξει σε ένα άρθρο του ότι οι Σλάβοι παρέλαβαν τον αλβανικό τύπο με schwa Naìssus > *Nëish τον οποίο απέδωσαν ως Nыšь , με το σύμπλεγμα –ы– να ακολουθεί την εξέλιξη ы>y>i όπως ο ποταμός Lыmь (γραφή 13ου αιώνα) > Lym > Lim. Γράφει ο σέρβος γλωσσολόγος Alexandar Loma:

Treba ipak reći da se vokalizam oblika Niš i njegovo završno objašnjava i drugačije — romanskim razvitkom, odnosno slovenskim obrazovanjem — i ja na drugom mestu navodim dodatne argumente u prilog takvom objašnjenju (Loma 1991, 4 d.), ali sa druge strane prvi stsrp. pomen Nыšь kod Prvovenčanog svojim ы kao da potvrđuje Hamp-ovu pretpostavku (1966) da su Sloveni preuzeli ime ne u obliku Nish, koji bi ono imalo u savremenom albanskom, već u prelaznoj protoalbanskoj formi *Nəísh: ona bi dala u slovenskim ustima *Nъь, a ъ se sa i stezalo u staroslovenskom, kao i u nekim ruskim govorima, u y (stslov. ы). [23]

Svojom albanskom etimologijom hidronima Lim Čabej kuca na otvorena vrata: još je Miklošič ovo ime protumačio iz albanskog lumë/lymë „reka”, a i sam Popović usvaja tu etimologiju, jedino naglašava da posredi nije antički supstrat, već pozniji albanski adststrat (Popović 1958, 311; 1960 b, 113). Tu će on biti u pravu, jer izgleda da je u antičko doba Lim bio shvatan kao gornji tok Drine, te se i na njega odnosilo ime Drinus. [26] Vokal -i- u Lim nastao je iz slov. ы (y) koje predaje jedan rani zapis iz XIII v.; Lыmь.

Ορισμένοι αλβανοί γλωσσολόγοι αναφέρουν ως παραδείγματα αλβανικής διαμεσολάβησης τα τοπωνύμια Astibus > Štip και Στιπόνιον > Štipon (Щїпонѣ,σε παλαιοσλαβωνικά κείμενα όπως η επιγραφή του Μοναστηρίου, το σημερινό Ihtiman), αλλά ξεχνούν ότι πριν από /i/ η πάχυνση st>št είναι τυπική και της Ανατολικής Βαλκανικής Ρωμανικής (πρόγονος της Βλαχικής και της Ρουμανικής). Λ.χ.:

λατινικό Christianus > αλβανικό  krishterë , βλαχικό crishtin , ρουμανικό creștin.

λατινικό castigo > βλαχικό shti, ρουμανικό știga.

Επομένως, στα Štip και Štipon μπορεί κάλλιστα να υπήρξε βλαχική/ΑΒΡ διαμεσολάβηση.

Shtip

Περιττό να πω ότι η Αλβανική εξέλιξη των τοπωνυμίων που αναφέρονται παραπάνω δεν αποδεικνύουν αυτό που θέλει ν΄«αποδείξει» ο συγγραφέας, δηλαδή την “sans interruption” ύπαρξη των Αλβανών στην Αλβανία. Άπλώς δείχνουν ότι τα περισσότερα από αυτά τα τοπωνύμια είχαν περάσει στην Αλβανική πριν το 700 μ.Χ.. Άλλο να βρίσκεσαι στην Αλβανία τον 7ο αιώνα και άλλο να ζεις «αδιάκοπα» εκεί από την αρχαιότητα. Η Βαλκανική ιστορία κατά την περίοδο 400-700 μ.Χ. είναι μια ιστορία διαρκών αναταραχών και μεταναστεύσεων. Το άλλο παράλογο με την παραπάνω σελίδα είναι ότι η τροπή Dyrrachium > Durrës αφήνεται να εννοηθεί ως «κανονική» ενώ, όπως έδειξα παραπάνω και θα παραθέσω τα λόγια του Matzinger παρακάτω, δείχνει σλαβική ή βαλκανορωμανική διαμεσολάβηση.

Τα τοπωνύμια της βορείου Αλβανίας στα οποία η Αλβανική πρόλαβε να κανει «πάχυνση» /s/>/sh/ όπως στο Ναϊσσός > Niš είναι τα:

Scodra > Shkodër

Sarda > Shurdhah

Drivastum Drisht (πάχυσνη και ρυθμικός κανόνας)

Isamnus > Ishëm

Scampinus > Shkumbin

Αντίθετα, όταν οι πρόγονοι των Αλβανών έμαθαν από τους σλάβους τα υδρωνύμια Ἄψαμος > Ἀσσαμος [/Asamos/] > Osum, Seman και Αᾦος/Αὖος [/Avos/] > Vavosa > Vovosa > Vojusë/Vjosë είχαν πάψει να τρέπουν το /s/>/sh/. Αυτό δείχνει ότι τα υδρωνύμια της σημερινής νοτίου Αλβανίας (μεσαιωνική Κουτμιτσεβίτσα της Βουλγαρικής αυτoκρατορίας) έγιναν γνωστά στους Αλβανούς πολύ αργότερα από τα τοπωνύμια της βορείου Αλβανίας που ανέφερα παραπάνω, τα οποία όμως συνδέονται ισογλωσσικά με το παχύ /sh/ του Niš.

Πράγματι, τα πρώιμα σλαβικά δάνεια της Αλβανικής (δηλαδή αυτά που εισήλθαν χονδρικά κατά την περίοδο 650-800) χωρίζονται σε δύο μεγάλες κατηγορίες: τα πολύ πρώιμα (650-750 μ.Χ.) τρέπουν το σλαβικό s>sh, ενώ τα μεταγενέστερα (~750-800 μ.Χ.)  διατηρούν το σλαβικό /s/.  Στα παραδείγματα που αναφέρει ο Orel παρακάτω, έχω υπογραμμίσει με κόκκινο τα παλαιότερα που δείχνουν την τροπή s>sh και με μπλε τα μεταγενέστερα που διατηρούν το s>s.

slav-s

Αυτό δείχνει ότι η Αλβανική σταμάτησε να «παχαίνει» το s>sh κάποια στιγμή κατά τον 8ο μ.Χ. αιώνα. Γι΄αυτό το λόγο, το σλαβικό υδρωνύμιο Bystrica > Bistrica «Γοργοπόταμος» (και επειδή το τρεχούμενο νερό είναι συνήθως διαυγές «καθαρός, διαυγής») έγινε Bushtricë στην βόρειο Αλβανία (πρώιμη εισαγωγή του σλαβικού όρου στην Αλβανική, όπως μαρτυρούν τα y>u και s>sh), αλλά Bistricë στην νοτιότερη Αλβανία, όπου οι Αλβανοί άρχισαν σιγά σιγά να εγκαθίστανται σίγουρα μετά τον 11ο αιώνα (ύστερη εισαγωγή του σλαβικού τοπωνυμίου στην Αλβανική, όπως μαρτυρούν τα σλαβ. y>i >> αλβ. i και s>s).

Αυτό μαρτυρεί υπέρ μιας μετανάστευσης των γλωσσικών προγόνων των Αλβανών από τα μέρη της Ναϊσσού στην βόρειο Αλβανία, κάποια στιγμή μεταξύ 400-650 μ.Χ., με μια μετανεγέστερη (μερικούς αιώνες αργότερα) εξοικείωση με το τοπωνυμικό υλικό της νοτίου Αλβανίας.

Το μόνο που μένει να παρουσιάσω είναι η άποψη του Joachim Matzinger. Δυστυχώς, το μόνο pdf που κατάφερα να βρω από το άρθρο του “Die Albaner als Nachkommen der Illyrer aus der Sicht der heutigen Sprachwissenschaft” («Οι Αλβανοί ως απόγονοι των Ιλλυριών από τη ματιά της ιστορικής γλωσσολογίας») είναι γραμμένο στα Αλβανικά. Στο άρθρο αυτό ο αλβανιστής-γλωσσολόγος εξηγεί γιατί, όπως έχει γράψει αλλού, «από τη ματιά της ιστορικής γλωσσολογίας τα υπολείμματα της Ιλλυρικής και η Αλβανική είναι σαν το άσπρο με το μαύρο»:

Matzinger points put that when the few surviving fragments of Illyrian and Albanian are compared, they have almost nothing in common.

The two are opposites and cannot fit together,” he says. “Albanian is not as the same as Illyrian from a linguistic point of view.”

Schumacher and Matzinger believe Albanian came into existence separately from Illyrian, orginating from the Indo-European family tree during the second millennium BC, somewhere in the northern Balkans.

Παραθέτω όλο το περίεργα σελιδοποιημένο (οι σελίδες έχουν περαστεί ανά δύο και κατακόρυφα, επομένως προσέξτε κατά την μετάβαση στην επόμενη σελίδα) pdf για όποιον γνωρίζει Αλβανικά (και μπορεί αν θέλει να μας πει και τι άλλο λέει ο Matzinger, γιατί μη γνωρίζοντας αλβανικά δεν μπορώ να καταλάβω αν στο τέλος εκτός από τη σλαβική διαμεσολάβηση εξετάζει και την περίπτωση Βαλκανο-Ρωμανικής διαμεσολάβησης ή την απορρίπτει).

Απ΄όσο μπορώ να καταλάβω από το google translate, αν ισχύει η υπόθεση της υστερολατινικής διαμεσολάβησης (η άλλη δυνατότητα κατά Matzinger) λατ. Durrachium > πρωτο-ρωμανικό Dùratso > αλβ. Dùrrës  (λ.χ. το βλαχο-ρουμάνικο facies > fatsã/față και το αλβανικό puteus > putju > putsu > pus) σε αυτήν την περίπτωση, το terminus post quem μετά το οποίο οι Αλβανοί έμαθαν το τοπωνύμιο Duratso από τους ομιλητές της βαλκανικής λατινικής γίνεται ο 5ος αιώνας (“V shek.”) και, κατά συνέπεια, με την υπόθεση υστερολατινικής διαμεσολάβησης, οι πρόγονοι των Αλβανών μπορεί να ήρθαν στην Αλβανία οποιαδήποτε στιγμή μετά το 400 μ.Χ.

Μια πολλή καλή αιτία που να ώθησε τους γλωσσικούς προγόνων των Αλβανών προς τα ασφαλή όρη της Αλβανίας κατά τον 5ο μ.Χ. αι. είναι οι επιδρομές των Ούννων του Αττίλα ο οποίος, σύμφωνα με τον Πρίσκο, κάποια στιγμή κατάφερε να φέρει τα Ουννο-Ρωμαϊκά σύνορα στην Ναϊσσό («ἀλλ΄ ἐν Ναϊσσῷ, ἥν ὅριον, […] τῆς Σκυθῶν καὶ Ῥωμαίων ἐτίθετο γῆς»).

naissos-border

Το άρθρο του Matzinger:

Matzinger

Matzinger Scodra

Matzinger Dyrrachium

***Συμπλήρωμα: Κατάφερα να βρω το παραπάνω κείμενο του Matzinger γραμμένο στα Γερμανικά:

Matzinger-Dyrrachium

Ό,τι ειπώθηκε για το τοπωνύμιο Δυρράχιον/Durrachium > Durrës ισχύει και για το τοπωνύμιο Suacium > Shas κοντά στην λίμνη της Σκόδρας.

αρχαίο όνομα: Δυρράχιον/Durrachium , Suacium

σλαβικό όνομα: Dŭračĭ , Svač

Μεσαιωνικό Ρωμανικό όνομα: Durazzo , Suazzo

Αλβανικό όνομα: Durrës , Shas

Σε μελλοντική ανάρτηση θα περιγράψω τον αρχαιολογικό πολιτισμό Kruja-Komani και τη σημασία του στο ζήτημα της έλευσης των Αλβανών στην Αλβανία.

21 Comments

Filed under Βαλκανικές γλώσσες, Γλωσσολογία, Ιστορία, Ινδοευρωπαϊκά θέματα, Μεσαίωνας, Σλαβικές γλώσσες