Tag Archives: υπερθετικός

Η θέση της Ελληνικής στην ΙΕ οικογένεια #4

Όπως εξήγησα και στην προηγούμενη ανάρτηση, στo πρώτο μέρος της σημερινής ανάρτησης θα περιγράψω τους ΙΕ παραθετικούς βαθμούς των επιθέτων και στο δεύτερο θα παραθέσω τα γενικά συμπεράσματα που προκύπτουν από την παρούσα σειρά αναρτήσεων (βλ. τις προηγούμενες αναρτήσεις #1, #2, #3). Continue reading

Advertisements

13 Comments

Filed under Γλωσσολογία, Ελληνική γλώσσα, Ινδοευρωπαϊκά θέματα

Τα ΙΕ παραθετικά επιθήματα

Η ελληνική γλώσσα έχει τα παρακάτω παραθετικά επιθήματα: -τερος, -ιων (συγκριτικά), -τατος, -ιστος (υπερθετικά).

γλυκύς, γλυκύτερος, γλυκύτατος

μακρός, μακρότερος, μακρότατος

ἡδύς, ἡδίων, ἥδιστος

μέγας, μείζων (<*μέζων < *meg’-is-on-), μέγιστος

ἐλαχύς, ἐλάσσων (< *ἐλάχ-jων < *h1ln.gwhis-on-), ἐλάχιστος

Όλα αυτά τα επιθήματα έχουν ΙΕ καταγωγή. Ξεκινάω παραθέτοντας την περιγραφή αυτών των παραθετικών επιθημάτων από τον Benjamin Fortson.

comparison

Υπάρχουν δύο αναδομημένα ΠΙΕ συγκριτικά επιθήματα: το *-jos- (με μηδενικό βαθμό *-is-) και το *-teros. To δεύτερο αρχικά δεν ήταν συγκριτικό επίθημα, αλλά είχε τη λειτουργία προσδιορισμού του «ενός εκ των δύο» (λ.χ. *sm.-teros > ἅτερος ~ ἕτερος και δεξιτερός = δεξιός).

hateros

Απέκτησε συγκριτική αξία διότι η σύγκριση γίνεται σε ζεύγος αντικειμένων. Ο «σοφώτερος» αρχικά σήμαινε «ο ένας εκ των δύο που είναι σοφός» και τελικά απέκτησε τη σημασία «πιο σοφός». Το συγκριτικό επίθημα *-teros εκτός από την ελληνική, εμφανίζεται στον Ινδο-Ιρανικό κλάδο (λ.χ. Σανσκριτικό συγκριτικό επίθημα -tara), στον Γερμανικό (λ.χ. αγγλικό far > farther), στον Ιταλικό (λ.χ. λατινικό dē-ter-ior) και στον Κελτικό (λ.χ. παλαιο-ιρλανδικό ùachtar = «ψηλότερο μέρος»). Ένα παράδειγμα χρήσης του σανσκριτικού -tara είναι ο παρακάτω στίχος της Rgveda:

vyamsa

Έπεφνε τον Vrtram vrtratàram  τον vyamsam,

ο Indra με το ρόπαλό του, το μεγάλο του όπλο.

Ο όρος vyamsa προσδιορίζει το φίδι και την κόμπρα ειδικότερα και ετυμολογικά προέρχεται από το σύνθετο *wi-h1omsos = «δίχως ὤμους» ~ «λειψιμελής» ~ «οφιόμορφος», με *wi- όπως στο *widh- της ΠΙΕ «χήρας» *widheweh2 («δίχως άνδρα») και στο λατινικό divido «διαιρώ/χωρίζω» .

Επειδή το όνομα του όφεως Vrtra παράγεται από το ουδέτερο ουσιαστικό vrtram (= *wr.-trom) = «αντίσταση, εμπόδιο, πρόβλημα», η φράση

ahan Vrtram vrtratàram vyamsam

σημαίνει «σκότωσε το λειψιμελές προβληματικότερο Πρόβλημα».

vrtra

Το άλλο συγκριτικό επίθημα είναι το *-jos-/*-is- που κρύβεται πίσω από το ελληνικό επίθημα -ιων (*-is-on- ?), ενώ υπάρχει και το παράδειγμα της Γραμμικής Β΄me-zo-e = /medzohe/ στον δυϊκό βαθμό που διατηρεί αυτούσιο το *-jos (*meg’-jos-e), το λατινικό επίθημα -ius-/-ior (με ρωτακισμένο *s>r, όπως maior  <*mag’-jos- λ.χ. maius) και το σύνθημα των σύγχρονων Ολυμπιακών Αγώνων “Citius, Altius, Fortius” (= «Ταχύτερα, Ψηλότερα, Δυνατότερα»), το Ιρλανδικό sin-iu που αντιστοιχεί ακριβώς στο λατινικό sen-ior = «πρεσβύτερος», το Γοτθικό manag-iz = «περισσότερο» (από την ρίζα *menegh- που έδωσε το αγγλικό many και το σλαβικό mnogo) κα.

Περνώντας στον υπερθετικό βαθμό βρίσκουμε δύο αναδομημένα επιθήματα. Το ένα περιέχει τον μηδενικό βαθμό *-is- του συγκριτικού *-jos- κολλημένο στα επιθήματα *-tos και *-m.mos. O τύπος *-is-tos απαντά στο ελληνικό επίθημα -ιστος των μέγιστος, βέλτιστος, ἐλάχιστος, στο γοτθικό batista που αντιστοιχεί στο αγγλικό best (greatest, fastest, highest κλπ) και στο σανσκριτικό υπερθετικό επίθημα -istha. O τύπος *-is-m.mos απαντά στην λατινική (fortissimus και *mag’-is-m.mos > maximus), ενώ το επίθημα *-m.mos από μόνο του απαντά στο λατινικό minimus και στο σανσκριτικό υπερθετικό επίθημα *-t-ama.

Τελειώνω με μια σειρά Ινδο-Ιρανικών υπερθετικών του τύπου *-is-tos και μερικών άλλων που συζητήθηκαν παραπάνω που αναφέρει ο Calvert Watkins:

-is-tos

O Indra ως γνωστόν είναι Vrtra-han = Vrtra-φόνος, αλλά περιγράφεται και με τα υπερθετικά Vrtra-han-tama (*-t-m.mos, 23 φορές) και τα άπαξ (Vrtra)-han-istha (*-is-tos) και hanīyasa (*-jos-) τα οποία στα ελληνικά μπορούμε να τα αποδώσουμε ως «-φόνιστος, -φονίων» (= φον(ικ)ώτατος). Τα ελληνικά φέριστος (και το συγκριτικό φέρτερος) και μέγιστος έχουν ακριβή ΙΕ αδελφάκια τα ιρανικά (Αβεστικά) bairišta και mazišta αντίστοιχα. Τέλος, από την ρίζα *wesu- «καλός» (λ.χ. σανσκρ. Wasu-sravas = Εὐκλῆς, δεν σχετίζεται με τη ρίζα *h1su- που έδωσε το εὖ) προέκυψε το υπερθετικό vahišta = «βέλτιστος/άριστος» του Ahura Mazda.

Κλείνω με το παρακάτω σανσκριτικό παράδειγμα: το ΙΕ επίθετο *sweh2dus ~ *swādus «γλυκός» έχει δώσει το αγγλικό sweet, το πρωτο-ελληνικό hwādus (> αττικο-ιωνικό ἡδύς) και, μεταξύ άλλων, το σανσκριτικό svādu. O σανσκριτικός υπερθετικός βαθμός svādistha είναι το ακριβές ανάλογο του ελληνικού ἥδιστος.

svadistha

Leave a comment

Filed under Γλωσσολογία, Ελληνική γλώσσα, Ινδοευρωπαϊκά θέματα