Tag Archives: Πορφυρογέννητος

Οι Τσάκωνες και το ρήμα τσακώνω/τσακώνομαι

Στη σημερινή ανάρτηση θα περιγράψω ένα ενδιαφέρον άρθρο της Ελένης Γλύκατζη-Αρβελέρ για την ετυμολογία των όρων Τσάκωνες /Τσακωνιά και τσακώνω/τσακώνομαι.

Το άρθρο της Αρβελέρ, το οποίο μπορείτε να διαβάσετε εδώ, είναι το παρακάτω:

Les termes Τσάκωνες – τσακωνίαι et lour évolution sémantique (Revenue des études Byzantines, tome 21, 1963, pp. 243-49)

Continue reading

Advertisements

25 Comments

Filed under Βυζαντινολογία, Γλωσσολογία, Ελληνική γλώσσα, Ιστορία, Μεσαίωνας

Τα πάκτα και οι πακτιώτες στο DAI #2

Έκλεισα την προηγούμενη ανάρτηση στο κεφάλαιο 30 του DAI. Σε αυτήν την ανάρτηση θα παρουσιάσω τα υπόλοιπα κεφάλαια του DAI στα οποία απαντά ο όρος «πάκτον/πάκτα». Continue reading

10 Comments

Filed under Αρχαιότητα, Βυζαντινολογία, Ιστορία, Μεσαίωνας

Τα πάκτα και οι πακτιώτες στο DAI #1

Στη σημερινή και την επόμενη ανάρτηση θα περιγράψω την χρήση των όρων «πάκτον» και «πακτιώτης» στο DAI (De Administrando ImperioΠρὸς τὸν ἴδιον υἱὸν Ρωμανόν) του Κωνσταντίνου Ζ΄ Πορφυρογέννητου. Στο σύγγραμμα αυτό ο Πορφυρογέννητος εξηγεί στον γιο του πως να διοικεί την αυτοκρατορία και, ειδικότερα, πως να ασκεί την εξωτερική πολιτική της αυτοκρατορίας. Continue reading

Leave a comment

Filed under Αρχαιότητα, Βυζαντινολογία, Ιστορία, Μεσαίωνας

Οι «Γραικοί» του Πορφυρογέννητου #4: διαβάζοντας το «Περὶ θεμάτων»

(συνέχεια από το μέρος #3)

Μέχρι τώρα παρουσίασα το πρώτο μέρος του «Περὶ τῶν Θεμάτων», δηλαδή τα θέματα της ανατολής/Ασίας. Ας πάμε τώρα στα θέματα της δύσης/Ευρώπης.

1) Θέμα Θράκης:

Thematibus1 Thrake1

Thematibus2 Thrake2

Η πρωτεύουσα του θέματος είναι η «Νέα Ρώμη Κωνσταντινούπολη» και η περιοχή της Θράκης συρρυκνώθηκε και κάποια παλαιά της μέρη βρίσκονται τώρα «ὑπό ἀλλοτρίων» επειδή το «θεομίσητον ἔθνος τῶν Βουλγάρων» διέβη τον Δούναβη και εγκαταστάθηκε σε αυτά. Τέλος , σχετικά με την θέση της Κων/πολης επί του αρχαίου Βυζαντίου, ο Πορφυρογέννητος γράφει:

Αύτὸ δὲ τὸ Βυζάντιον Μεγαρέων καὶ Λακεδαιμονίων και Βοιωτῶν ἐστιν άποικία, τῶν ἀρχαιοτάτων Ἑλλήνων. Διὸ καὶ τῆς τῶν Δωριέων γλώττης ἔν ἐπιστήμῃ τυγχάνουσι.

Με το «ἀρχαιοτάτων Ἑλλήνων» εδώ εννοεί ότι η αποικία ιδρύθηκε κατά την αρχαϊκή περίοδο (όπως τους «παλαιούς Ἑλληνες» του Στράβωνα που αναφέρει ότι «ἐκάλουν» τον υψηλό τόπο σάμο) ή εννοεί ότι οι Μεγαρείς, οι Λακεδαιμόνιοι και  οι Βοιωτοί ήταν παλαιά ελληνικά έθνη πριν την δημιουργία νέων ελληνιστικών Ελλήνων που χρησιμοποιούν την κοινή γλώσσα;

Πιστεύω ότι μάλλον είναι η δεύτερη περίπτωση διότι στην επόμενη φράση δικαιολογεί αυτό που λέει στην πρώτη (περί αρχαιοτάτων Ἑλλήνων) με το ότι η διάλεκτος τους αρχαίου Βυζαντίου ήταν δωρική. Και εδώ ακόμα βλέπουμε τον «παράδοξο ενεστώτα» (τυγχάνουσι) που θα έδινε την εντύπωση ότι οι κάτοικοι της Κων/πόλεως στα χρόνια του Πορφυρογέννητου μιλούσαν δωρικά.

2) Θέμα Μακεδονίας:

Thematibus3 Makedonia

Αφού παρουσιάζει κάποια μυθικά στοιχεία για την αρχαία Μακεδονία και τον μύθο της Ηρακλειδικής/Τημενιδικής καταγωγής των Αργεάδων βασιλέων, περιγράφει τον Ηρακλή και μετά γράφει:

… ὡς Ἕλληνες ψευδολογούσι τοῖς γράμμασι

Δηλαδή «όπως οι Έλληνες συγγραφείς ψευτο-διηγούνται στα γραπτά τους». Θυμίζω ότι την ίδια αντίδραση συναντήσαμε και στο θέμα Αιγαίου όταν μίλησε για την Ποσειδωνική καταγωγή του Αιγέα και μετά έγραψε:

Οὔκ ἔστι δὲ νῦν χρεία τῆς Ἑλληνικῆς ἱστορίας διὰ τὸ εἶναι αὐτήν ψεύδους μεμεστωμένην

Δηλαδή τηρεί τυπική χριστιανική θέση έναντι των «Ἑλλήνων».

Θυμίζω ότι το θέμα της Μακεδονίας ήταν στη Θράκη και είχε πρωτεύουσα την Αδριανούπολη. Εδώ αναφέρεται στην αρχαία Μακεδονία, για να εξηγήσει την ιστορία του ονόματος. Τα θέματα Στρυμόνος και Θεσσαλονίκης που δημιουργήθηκαν στην γεωγραφική Μακεδονία τα περιγράφει στη συνέχεια και θα τα παραθέσω παρακάτω μαζί με το θέμα Ελλάδος.

Αναφερόμενος στην ρωμαϊκή επαρχία Μακεδονίας γράφει ότι αποτελείται από την Μακεδονία Ι, τη Μακεδονία ΙΙ και τη Θεσσαλία.

3) Θέματα Στρυμόνος, Θεσσαλονίκης και Ελλάδος:

Thematibus4_Strym_Thess_Hellas

Για το θέμα Στρυμόνος μας πληροφορεί ότι δεν είναι κανονικό θέμα αλλά καταλογίζεται στις Κλεισούρες, ότι «τώρα κατοικείται από Σκύθες και όχι από Μακεδόνες», Σκύθες που εγκατέστησε ο Ιουστινιανός ο Ρινότμητος για να φυλάνε τις κλεισούρες τους θέματος. Γράφει:

Τὸ δὲ θέμα τοῦ Στρυμόνος τῇ Μακεδονίᾳ συντέτακται καὶ οὐδαμοῦ τούτου λόγος ἐστι περὶ θέματος, ἀλλά εῖς κλεισούραν τάξιν λελόγισται. Καὶ Σκύθαι αὐτῷ ἀντί Μακεδόνων διανέμονται, Ἰουστινιανοῦ τοῦ Ρινοτμήτου ἐν τοῖς ὄρεσι τοῦ Στρυμόνος καὶ ταῖς διαβάθρες τῶν κλεισουρῶν τούτους ἐγκατοικίσαντος.

Ξανά, βλέπουμε ότι διαιωνίζει μία παρελθοντική κατάσταση. Είναι αλήθεια ότι ο Ιουστινιανός εγκατέστησε στο Στρυμόνα «Σκύθες» (σε μία άλλη ανάρτηση θα εξηγήσω ποιοι μπορεί να ήταν), ενώ μετέφερε από εκεί 30.000 οικογένειες Σλάβων στην Μικρά Ασία (κατά πάσα πιθανότητα υπερβολικός ο αριθμός). Τώρα κατά πόσο αυτοί οι «κλεισουρίτες» Σκύθες στα χρόνια του Πορφυρογέννητου ήταν το κυρίαρχο δημογραφικό στοιχείο της περιοχής χωρίς να έχουν αφομοιωθεί από τους ελληνόφωνους και σλαβόφωνους πληθυσμούς με τους οποίους συζούσαν αυτό δεν το γνωρίζουμε.

Για το θέμα της Θεσσαλονίκης μας πληροφορεί ότι η Θεσσαλονίκη ήταν η μητρόπολη της Μακεδονίας (από την Ρωμαϊκή κατάκτηση και μετά βέβαια) και κάνει το λάθος να εξηγεί το όνομά της ως νίκη του Φιλίππου σε εκείνο το μέρος έναντι των Θεσσαλών. Στην πραγματικότητα, ο Φίλιππος ονόμασε την κόρη που είχε από την Θεσσαλή γυναίκα του Νικησίπολι Θεσσαλονίκη (και αργότερα από αυτήν ο Κάσσανδρος την πόλη) από την νίκη του στην Θεσσαλία έναντι των Φωκέων.

Για το θέμα της Ελλάδος ο Πορφυρογέννητος γράφει ότι πήρε το όνομά του από τον Δευκαλιωνίδη Έλληνα, ο οποίος μετωνόμασε τους υπηκόους τους από Γραικούς σε Ἐλληνες.

τοὺς ὑπηκόους αὐτῷ γενομένους ἀντί Γραικῶν Ἕλληνας ἐκάλεσε

Στη συνέχεια μας πληροφορεί ότι το όνομα Ἑλλάς δεν αντιστοιχεί σε κάποιο αρχαίο έθνος, αλλά είναι δηλωτικό της διαλέκτου:

οὐκ ἦν δὲ τοῦτο παλαιόν ὄνομα ἔθνους, ἀλλὰ φωνῆς τῆς Ἑλληνικῆς ἰδίωμα

Στη συνέχεια, σε αυτά που έχω υπογραμμίσει με πράσινο, αντιγράφει σχεδόν κατά λέξη τον Θουκυδίδη χωρίς να το παραδέχεται. Έχει ενδιαφέρον ότι θεωρεί σαν βόρειο άκρο τις Θερμοπύλες ενώ έχει γράψει ότι το όνομα πρωτοεμφανίστηκε στην Φθιώτιδα. Με άλλα λόγια, μάλλον έχει κατά νου την ρωμαϊκή επαρχία Αχαΐας για Ελλάδα.

4) Θέμα Πελοποννήσου:

Thematibus5 Peloponnesos

Κόρινθος, ἡ πάλαι Ἑφύρα, μητρόπολις πᾶσης Ἑλλάδος καὶ αύτῆς Πελοποννήσου τουτέστι Ἀχαΐας. Οἱ γὰρ Ρωμαῖοι τοὺς τὴν Πελοπόννησον οἰκοῦντας Ἀχαιοὺς ὀνομάζουσιν.

Αφού λέει τα διάφορα μυθολογικά στοιχεία για τα πολλά ονόματα της Πελοποννήσου έχει ενδιαφέρον ότι την παρομοιάζει με αμπελόφυλο και μυουρίζον (= προεξέχον, με προεξοχές που εκφύονται από κάπου όπως η ουρά ποντικού) πλατανόφυλο. Μετά λέει λίγα πράγματα για την αρχαία ιστορία, πως μετά τον μεταξύ τους πόλεμο η Αθήνα και η Σπάρτη παρήκμασαν και επέτρεψαν στον Φίλιππο να γίνει κύριος της Ελλάδος, χρησιμοποιώντας μάλιστα το καθόλου κολακευτικό για τον τελευταίο στίχο «ἐν δὲ διχοστασίῃ καὶ ὁ πάγκακος ἔλλαχε τιμῆς» και, τέλος, για την ρωμαϊκή κατάκτηση.

Μετά περνάει στο θέμα του σλαβικού εποικισμού τον οποίο περιγράφει με τα λόγια:

Ἐσθλαβώθη δὲ πᾶσα ἡ χῶρα καὶ γέγονε βάρβαρος, ὅτε ὁ λοιμικός θάνατος πᾶσαν ἐβόσκετο τὴν οἰκουμένη, ὁπηνίκα ὁ Κωνσταντίνος ὁ τῆς κοπριάς ἐπώνυμος τὰ σκῆπτρα τῆς τῶν Ρωμαίων διεῖπεν ἀρχῆς, ὥστε τινὰ τῶν ἐκ Πελοποννήσου μέγα φρονοῦντα ἐπί τῇ αὐτοῦ εὐγενείᾳ , ἵνα μὴ λέγω δυσγενείᾳ, Εὐφήμιον έκεῖνον τὸν περιβόητον γραμματικὸν ἀποσκῶψαι εῖς αύτὸν τουτοΐ τὸ θρυλούμενον ἰαμβεῖον «γαρασδοειδὴς ὄψις ἐσθλαβωμένη». Ἦν δὲ οὗτος Νικήτας  ὁ κηδεύσας ἐπί θυγατρί Σοφίᾳ Χριστόφορον τὸν υἱὸν τοῦ καλοῦ Ρωμανοῦ καὶ ἀγαθοῦ βασιλέως.

Η ερώτηση που γεννάται με αυτό το πολυσυζητημένο χωρίο είναι γιατί πρωτοαναφέρει το θεμα του σλαβικού εποικισμού μόνο στην Πελοπόννησο και δεν τον αναφέρει στα προηγούμενα ευρωπαϊκά θέματα (Θράκης, Μακεδονίας, Στρυμόνος, Θεσσαλονίκης, Ελλάδος) ή στα επόμενα (Νικοπόλεως, Δυρραχίου κλπ) που είχαν επίσης εποικιστεί από Σλάβους. Γιατί λ.χ. όταν περιγράφει το θέμα του Λυκανδού λέγοντας ότι  «πᾶσα ἡ χώρα μεστή γέγονε τῶν Ἀρμενίων» δεν συμπληρώνει ότι «γέγονε βάρβαρος»;

Εδώ πρέπει να υπενθυμίσω ότι ο Πορφυρογέννητος ανήκει στην «Μακεδονική»/Αρμενική δυναστεία. Όταν ο Σκυλίτσης περιγράφει την καταγωγή του ιδρυτή της δυναστείας Βασιλείου Α΄ γράφει:

Ἤνεγκε τοίνυν ἡ τῶν Μακεδόνων χώρα αὐτόν, εἷλκε δὲ τὸ γένος ἐξ Ἀρμενίων, ἐκ πάνυ λαμπρᾶς καταγόμενος τῆς τῶν Ἀρσακιδῶν σειρᾶς, ἐξ ἧς μόνης νόμος ἦν βασιλεύεσθαι Πάρθους καὶ Μήδους καὶ Ἀρμενίους διὰ τὸ κλέος τοῦ πρώτου Ἀρσάκου τοῦ ἀνακτησαμένου τοῖς Πάρθοις τὴν βασιλείαν ὑπὸ Περσῶν ἐσφετερισμένην. […] εἰς Φιλίππους αὐτούς (μία δὲ καὶ αὕτη τῶν Μακεδονικῶν πόλεων) μετοικίζει, εἶτα πάλιν ἐκεῖθεν εἰς Ἀδριανούπολιν. εὐθέτου δὲ τοῦ τόπου φανέντος τοῖς ξένοις, εἰς πλῆθος κατέστησαν, ἀσύγχυτον τὸ γένος διαφυλάττοντες.

Ότι ήταν Αρμένιος το γένος, δήθεν καταγόμενος από τους Αρσακίδες και ότι δήθεν οι πρόγονοί του παρότι εγκαταστάθηκαν στο θέμα Μακεδονίας ανάμέσα σε πλήθος ξένων, κατάφεραν να διαφυλάξουν «ἀσύγχυτον τὸ γένος» τους.

Βέβαια η Αρβελέρ λέει μια περισσότερο πιθανή εκδοχή για την καταγωγή του Βασιλείου που τον εξισώνει με την «γαρασδοειδή όψη εσθλαβωμένη»:

[02:20-05:00]

Οι «ζωηροί» Αρμένηδες στα Βαλκάνια και οι «ζωηροί» Σλάβοι στην Ασία.

5) Θέματα Κεφαλληνίας και Νικοπόλεως:

Thematibus6 Kephallenia Nikopolis

6) Θέμα Δυρραχίου:

Thematibus7 Dyrrachion

Και εδώ δεν υπάρχει κάτι το αξιοσχολίαστο πέρα από το ότι περιγράφει το αρχαίο Δυρράχιο/Επίδαμνο σαν ελληνική πόλη (αποικία) και βλέπει τον Διοκλητιανό σαν «ανοσιότατο και ασεβέστατο» βασιλέα λόγω των διώξεών του κατά των χριστιανών, χωρίς να γνωρίζει ότι ο ίδιος ο Διοκλητιανός έβγαλε την αυτοκρατορία από την κρίση του 3ου αιώνα.

7) Θέμα Σικελίας:

Thematibus8 Sikelia

Και εδώ δεν έχει τίποτε ιδιαίτερα αξιοσχολίαστο πέρα από την αναφορα στους μυθικούς Αύσονες της Ιταλίας και από το ότι αντλεί σε κάποια φάση από τον Διόδωρο τον Σικελό και άλλους συγγραφείς της αρχαιότητας χωρίς να το δηλώνει όταν λέει ότι οι Έλληνες άποικοι του νησιού χρησιμοποιούσαν το όνομα Σικελιώτες, ενώ οι ιθαγενείς το Σικελοί, όπως με το ζεύγος Ιταλοί και Ιταλιώται (Έλληνες άποικοι). Τα ακριβή λόγια του Διόδωρου είναι:

[5.6] Ὕσταται δ´ ἀποικίαι τῶν Ἑλλήνων ἐγένοντο κατὰ τὴν Σικελίαν ἀξιόλογοι καὶ πόλεις παρὰ θάλατταν ἐκτίσθησαν. Ἀναμιγνύμενοι δ´ ἀλλήλοις καὶ διὰ τὸ πλῆθος τῶν καταπλεόντων Ἑλλήνων τήν τε διάλεκτον αὐτῶν ἔμαθον καὶ ταῖς ἀγωγαῖς συντραφέντες τὸ τελευταῖον τὴν βάρβαρον διάλεκτον ἅμα καὶ τὴν προσηγορίαν ἠλλάξαντο, Σικελιῶται προσαγορευθέντες.

Δηλαδή, μετον καιρό οι Σικελοί (ιθαγενείς του ανατολικού μέρους του νησιού) εξαιτίας του μεγάλου αριθμού Ελλήνων αποίκων και του ότι αναμείχθηκαν μαζί τους τελευταίους όχι μόνον έμαθαν την γλώσσα και τα έθιμά τους, αλλά στο τέλος έπαψαν να μιλούν τελείως την βάρβαρή τους γλώσσα και υιοθέτησαν μέχρι και την προσηγορία «Σικελιώται» (αρχικά αποκλειστικό ενδωνύμιο των Ελλήνων αποίκων).

Ξανά εάν κάποιος δεν γνωρίζει ότι ήδη στα χρόνια του Διόδωρου η εθνοτική διάκριση Σικελών και Σικελιωτών είχε πάψει να υφίσταται μπορεί να παρερμηνεύσει το χωρίο του Πορφυρογέννητου νομίζοντας ότι υπήρχαν «Ἕλληνες» στην μεσαιωνικη Σικελία.

8) Θέμα Λογγοβαρδίας:

Thematibus9 Lngbrd

Και εδώ ξεκινάει με την αναφορά αρχαίων Ελληνικών αποικιών, μετά λέει ότι οι Γότθοι επί Ζήνωνος κυρίεψαν τη χώρα μέχρι την Ιουστιανική reconquista την οποία περιγράφει με ένα ποίημα της εποχής:

ἡνίκα Φραγγικὰ φῦλα κατέκτανε Αὐσονὶς Αἰχμή

[…]

ὄλβιον ἄν τόδε χεῦμα καὶ ἔσσεται ἀντὶ τροπαίου

αἵματι βαρβαρικὸν δηρόν ἐρευθόμενον.

Δηλαδή η Αυσονίδα αιχμή (ρωμαϊκό δόρυ) κατέσφαξε τα Φραγγικά φύλα και θα είναι σαν τρόπαιο η ανάμνηση του θεάματος του χυμένου κατακόκκινου βαρβαρικού αίματος για όποιον όλβιο το είδε.

Βλέπουμε πάλι τη χρήση του κλασικίζοντα όρου «Αύσονες» για τους Βυζαντινούς που έχω αναφέρει και σε άλλη ανάρτηση.

Βλέπουμε επίσης ότι ο Πορφυρογέννητος χρησιμοποιεί τον τίτλο «ρὴξ» (< λατ rex, ρήγας) για τον ηγεμόνα των «Φράγγων» και όχι τον τίτλο «βασιλεύς» με τον οποίο περιγράφει αποκλειστικά μόνον Βυζαντινούς ηγεμόνες, όπως ακριβώς διηγήθηκε ο Liutprand στον Otto II:

I was brought before the emperor’s brother Leo, marshal of the court and chancellor; and there we tired ourselves with a fierce argument over your imperial title. He called you not emperor, which is Basileus in his tongue, but insultingly Rex, which is king in ours.

9) Θέμα Χερσώνος:

Thematibus10 Cherson

Και εδώ έφτασα στο τέλος της παρουσίασης του «Περὶ τῶν Θεμάτων λόγος».

Leave a comment

Filed under Εθνολογία, Ιστορία

Οι «Γραικοί» του Πορφυρογέννητου #3: διαβάζοντας το «περὶ θεμάτων»

(συνέχεια από το μέρος #2)

Συνεχίζοντας με το θέμα Αιγαίου, ο Πορφυρογέννητος γράφει ότι:

Ἡ γὰρ τῶν Ἑλλήνων γλῶττα εῖς πέντε διαλέκτους διῂρηται, πρώτην μὲν τὴν τῆς Ἀτθίδος, δευτέραν τῶν Ἰώνων, τρίτην δὲ τὴν Αίολέων, τέταρτην δὲ τὴν Δωριέων, πέμπτην δὲ τὴν κοινήν, ᾖ πάντες χρώμεθα.

Δηλαδή, η γλώσσα των Ελλήνων ήταν χωρισμένη σε πέντε διαλέκτους εκ των οποίων η πέμπτη ήταν η κοινή, την οποία σήμερα πάντες χρησιμοποιούμε.

Παρακάτω κάνουν πάλι την εμφάνισή τους οι «μυστηριώδεις Γραικοί» πάλι στο ίδιο σημείο όπου τους συναντήσαμε στην περιγραφή του Οψικίου: αυτοί οι «Γραικοί» κατοικούν στα παραθαλάσσια μέρη γύρω από την Άβυδο και την Κύζικο μέχρι και τον Γρανικό ποταμό και όλοι τους χρησιμοποιούν την κοινή διάλεκτο.

 καὶ μέχρι Κυζίκου καὶ τοῦ ποταμοῦ τοῦ λεγόμενου Γρανικού, πάντες Γραικοί όνομάζονται καὶ κοινῇ διαλέκτῳ χρῶνται

Τι κάνει τόσο ειδικούς αυτούς τους «Γραικούς» που χρησιμοποιούν την κοινή ελληνική (όπως και όλοι οι άλλοι ελληνόφωνοι);

Ας κάνουμε μια ανακεφαλαίωση αυτών που συναντήσαμε μέχρι τώρα:

1) Οι βασιλείς μετά τον Ηράκλειο εγκατέλειψαν την πάτριο Ρωμαϊκή ως επίσημη γλώσσα  για χάρη της Ελληνικής.

2) Η ελληνική γλώσσα που όλοι οι ελληνόφωνοι μιλάνε είναι η κοινή.

3) Το θέμα των Θρακησίων κατοικείται από Λυδούς, Μαίονες, Κάρες και Ίωνες. Ενώ η Ιωνική αναγνωρίζεται σαν μία διάλεκτος της ελληνικής («δευτέραν τῶν Ἰώνων»), οι Ίωνες αυτοί δεν προσδιορίζονται ούτε σαν «Ἑλληνες» ούτε σαν «Γραικοί» και κατά τον Πορφυρογέννητο ήρθαν από την Θράκη.

4) Οι παραθαλάσσιες πόλεις της Παφλαγονίας είναι «Ἑλληνίδες» και «Ἑλλήνων ἄποικοι», ενώ η Χαλδία και η μητρόπολή της Τραπεζούντα είναι επίσης «Ἑλλήνων ἀποικίαι».

5) Οι Ἑλληνες καλούσαν τους υψηλούς και επηρμένους τόπους «Κολωνούς».

6) Οι Ἐλληνες (αρχαίοι συγγραφείς) μιλάνε για το ξακουστό χρυσόμαλλο δέρας.

7) Οι «παλαιοί Ἕλληνες» (της αρχαϊκής περιόδου) καλούσαν τον υψηλόν τόπο σάμο.

8) Η ιστορία των Ἑλλήνων δεν χρειάζεται να διδαχθεί επειδή είναι «ψεύδους μεμεστωμένην»

Και

9) Στα παραθαλάσσια μέρη γύρω από την Άβυδο και την Κύζικο μέχρι τον Γρανικό ποταμό υπάρχουν αυτοί οι μυστήριοι Γραικοί, που όλοι τους χρησιμοποιούν την κοινή ελληνική, η οποία είναι η διάλεκτος που «πάντες χρώμεθα» και οι οποίοι αντιπαραβάλονται στους «Μη Γραικούς» Δαγοτθήνους, Φρύγες, Βιθυνούς και Μυσούς που κατοικούν στην ενδοχώρα.

Αφού αυτοί οι Γραικοί χρησιμοποιούν την κοινή γλώσσα «που όλοι χρησιμοποιούμε» αυτό σημαίνει ότι δεν έχουν γλωσσική ιδιαιτερότητα ως προς τους λοιπούς ελληνόφωνους Ρωμαίους. Πού έγκειται λοιπόν η ιδιαίτερότητά τους και αναφέρονται δύο φορές, ενώ δεν γίνεται αναφορά σε «Γραικούς» που κατοικούν στα άλλα θέματα; Είναι αναχρονιστική αναφορά όπως αυτή σε Βιθυνούς, Μαίονες και Λυδούς ή είναι μια υπαρκτή κατηγορία όπως οι Αρμένιοι με την ιδιαίτερή τους γλώσσα και την ιστορική τους παρουσία στην Μικρά Ασία; Αν είναι αναχρονιστική η αναφορά τότε γιατί δεν χαρακτηρίζοντια «Ἑλληνες» όπως στις λοιπές αναφορές σε αρχαίους Ἑλληνες; Αν πάλι είναι σύγχρονο έθνος τότε γιατί υπάρχουν μόνον εκεί και όχι λ.χ. στα θέματα των Θρακησίων και των Κιβυρραιωτών;

Έχοντας αυτά τα 9 σημεία κατά νου πάμε να εξετάσουμε την άλλη περίπτωση όπου πάλι εμφανίζονται «Γραικοί» στα γραπτά του Πορφυρογέννητου. Πρόκειται για το κεφάλαιο 49 του De administrando Imperio.

Administrando491

Administrando492

Administrando50 1

Administrando50 2

Στην πρώτη ιστορία έχουμε την θαυματουργή παρέμβαση του απόστολου Ανδρέα, ο οποίος πολέμησε στο πλευρό των κατοίκων της Πάτρας εναντίον των Σλάβων που εξεγέρθηκαν. Γράφει ο Πορφυρογέννητος ότι:

[Οἱ Σκλάβοι] πρῶτον μὲν τὰς τῶν γειτόνων οἰκείας τῶν Γραικῶν ἐξεπόρθουν καὶ εῖς ἁρπαγή ἐτἰθεντο, ἔπειτα δὲ καὶ κατὰ τῶν οἰκητόρων τῆς τῶν Πατρῶν ὁρμήσαντες πόλεως … μεθ΄ἐαυτῶν ἔχοντες καὶ Ἀφρίκους καὶ Σαρακηνοῦς.

Παρακάτω λέει ότι ο θεματικός στρατηγός ξεκίνησε από την Κόρινθο εναντίον του «ἔθνους τῶν Σκλαβηνῶν», ενώ 3 φορές οι σλάβοι περιγράφονται σαν «βάρβαροι».

Αυτή η περιγραφή είναι πάλι μυστήρια. Είναι η πρώτη φορά που βυζαντινός συγγραφέας περιγράφει σύρραξη Σλάβων και Γραικών και η μόνη περίπτωση στα γραπτά του Πορφυρογέννητου που χρησιμοποιεί το ανώμαλο ζεύγος «Γραικοί-βάρβαροι» αντί για το κανονικό «Ρωμαίοι-βάρβαροι». Αυτό είναι περίεργο γιατί ο Πορφυρογέννητος, όπως και κάθε άλλος «Αύσων» = «γνήσιος Ρωμαίος» σίγουρα θεωρεί το πρόσρημα «Γραικός» ως «ὄνειδος δυσγενείας» (έτσι το χαρακτηρίζει αργότερα ο Ζωναράς) και ως «συκοφαντικά παλιοτόμαρα» (homines scelerati criminosi, βλέπε την Relatio του Λιουτπράνδου της Κρεμόνας) όσους δυτικούς αποκαλούν «Γραικούς» τους Ρωμαίους). Ακόμα και ο πατέρας του Πορφυρογέννητου Λέων ο Σοφός γράφει στα τακτικά ότι οι Σλάβοι μόλις αφομοιώθηκαν έπαψαν να παρενοχλούν τους Ρωμαίους. Ο Ιωάννης ο Εφέσιος (τέλος 6ου αιώνα) γράφει ότι «τα καταραμένα έθνη των Σλάβων εγκαταστάθηκαν στην γη των Ρωμαίων σαν να τους ανήκε, έγιναν πλούσιοι από την λεηλασία και με τον καιρό έμαθαν να πολεμούν καλύτερα και από τους Ρωμαίους». Τα «Θαύματα» περιγράφουν την Θεσσαλονίκη του 7ου αιώνα σαν «Ρωμαϊκή νησίδα σε Σλαβική θάλασσα», ενώ ακόμα και ο Ισίδωρος της Σεβίλλης έγραψε ότι στα πρώτα χρόνια της βασιλείας του Ηρακλείου “Sclavi Graeciam Romanis tulerunt“.

Καταλαβαίνετε επομένως πόσο ασυνήθιστος είναι ο όρος «Γραικός» για την περίσταση. Μία εξήγηση είναι να υποθέσουμε ότι επειδή και οι Σλάβοι και οι Γραικοί ήταν Ρωμαίοι πολίτες, χρειάστηκαν επιπλέον όροι (γλωσσική ταυτότητα) για να διαχωριστούν οι δύο ομάδες. Αλλά εάν οι Σλάβοι της Πελοποννήσου θεωρούνταν Ρωμαίοι πολίτες τότε γιατί περιγράφονται τρεις φορές σαν «βάρβαροι»; Ποτέ οι αλλόγλωσσοι πληθυσμοί της αυτοκρατορίας δεν περιγράφονται ως «βάρβαροι» μέχρι και τον θάνατο του Βουλγαροκτόνου. Ο Λέων ο Διάκονος λ.χ. αργότερα χρησιμοποιεί την φράση «Ρωμαίοι, Αρμένιοι και σύγκλυδες» (~ «και άλλες λοιπές εθνότητες») για τους εποίκους που στάλθηκαν αργότερα στην ανακτημένη Κρήτη. Η άλλη εξήγηση είναι πως το ανώμαλο δίπολο «Γραικοί-βάρβαροι/Σλάβοι» χρησιμοποιείται για την εξέγερση του 805, επειδή η περιοχή τότε ήταν ακόμα «πακτιωτική» (μόλις είχε αποκατασταθεί ο ρωμαϊκός έλεγχος στην περιοχή) και, κατά συνέπεια, δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί το κανονικό δίπολο «Ρωμαίος-βάρβαρος», μιας και ο Πορφυρογέννητος ποτέ δεν αποκαλεί «Ρωμαίους» τους «πακτιώτες» των Ρωμαίων (οι «πακτιώτες» «Ῥωμᾶνοι» της δαλματικής ακτής είναι «Ῥωμᾶνοι» και όχι «Ῥωμαῖοι»). Η τρίτη εξήγηση είναι αυτή του Romilly Jenkins, σύμφωνα με την οποία, ο ανώμαλος όρος «Γραικοί» χρησιμοποιείται επειδή οι συγκεκριμένοι έποικοι που ο Νικηφόρος Α΄εγκατέστησε στην Αχαΐα ήταν γραικοκαλαβρέζοι (σύμφωνα με το «Χρονικό» της Μονεμβασιάς ήταν «Πατρινοί παλινοστούντες» που είχαν καταφύγει για 2 αιώνες στο Ρήγιον της Καλαβρίας).

patras-jenkins-graikoi

Και αυτή, όμως, η υπόθεση δεν είναι βέβαιη επειδή δεν υπάρχει άλλη μαρτυρία χρήσης του όρου «Γραικοί» για τους ελληνόφωνους πληθυσμούς της Νότιας Ιταλίας.

Έχουν οι δύο αναφορές σε «Γραικούς» (σε Πελοπόννησο και Οψίκιον) κάποια σχέση μεταξύ τους;

(συνέχεια στο μέρος #4)

5 Comments

Filed under Εθνολογία, Ιστορία, Μεσαίωνας

Οι «Γραικοί» του Πορφυρογέννητου #2: διαβάζοντας το «Περὶ τῶν Θεμάτων»

(συνέχεια από μέρος #1)

Ας πάμε τώρα στο κείμενο του Πορφυρογέννητου:

0) Εισαγωγή:

Thematibus1

Γράφει ο Πορφυρογέννητος ότι θα αναφέρει την ιστορία των ονομάτων των Θεμάτων επειδή πολλοί δεν την γνωρίζουν και αναφέρει ότι κάποια ονόματα «αρχαϊζουν» ενώ άλλα είναι πιο πρόσφατα. Δεν υπήρχε ανέκαθεν η θεματική οργάνωση, αλλά στα παλαιότερα χρόνια, όταν οι αυτοκράτορες ήγαν τον στρατό στον πόλεμο, υπήρχαν λεγεώνες όπως λ.χ. η «Kεραυνοβόλος» (Legio XII Fulminata) ή η «Θετταλική». Σε κάποια φάση οι αυτοκράτορες έπαυσαν να άγουν τον στρατό και έτσι προέκυψαν τα Θέματα και οι Θεματικοί Στρατηγοί. Εδώ έχει κάνει ένα πρώτο λάθος, γιατί οι αυτοκράτορες είχαν παύσει να πολεμούν πολύ πριν την θεματική οργάνωση (λ.χ. ο Ιουστιανιανός δεν πολέμησε ούτε σε μία από της μάχες της reconquista που φέρει το όνομά του. Ας είναι καλά ο Βελισάριος και ο Ναρσής). Συνεχίζει γράφοντας:

Νυνὶ δὲ στενοθείσης κατὰ τὲ τὰς ἀνατολὰς καὶ δυσμάς τῆς Ρωμαϊκῆς βασιλείας καὶ ἀκροτηριασθείσης ἀπό τῆς ἀρχῆς Ἡρακλείου τοῦ Λίβυος. Οἱ ἀπ΄ἐκείνου κρατήσαντες … καὶ ἑλληνίζοντες καὶ τὴν πάτριον καὶ Ρωμαϊκήν γλῶτταν ἀποβαλόντες … αὐτό γὰρ τὸ ὄνομα τοῦ θέματος ἑλληνικόν ἐστί καὶ οὐ Ρωμαϊκόν, ἀπό τῆς θέσεως ὀνομαζόμενον.

Δηλαδή, η τωρινή Ρωμαϊκή αυτοκρατορία έχει περιοριστεί στα ανατολικά και δυτικά της άκρα και επειδή ακροτηριάστηκε από τον καιρό της βασιλείας του Ηρακλείου του Λίβυος (Αρμένιος ήταν του οποίου ο πατέρας ήταν Έξαρχος Αφρικής). Αυτοί που εξουσίασαν μετά από αυτόν ασπάστηκαν την ελληνική (ἑλληνίζοντες) σαν επίσημη γλώσσα και απέβαλαν την πάτριο Ρωμαϊκή γλώσσα. Γι΄αυτό και το όνομα «θέμα» έχει ελληνική και όχι ρωμαϊκή ετυμολογία και σχετίζεται με τη λέξη «θέση».

Αμέσως βλέπουμε ότι για την γλώσσα ο όρος «ελληνική» χρησιμοποιείται χωρίς καμία αρνητική φόρτιση, αλλά βλέπουμε ότι ο Πορφυρογέννητος θεωρούσε σαν «πάτριο» γλώσσα της αυτοκρατορίας του την λατινική την οποία ονομάζει «ρωμαϊκή». Στα τέλη του επόμενου αιώνα, ο Σκυλίτσης, γράφοντας γύρω στο 1090 μ.Χ. είναι ο πρώτος βυζαντινός που έχει βρει μέχρι τώρα που ονομάζει την ελληνική «ρωμαϊκή φωνή», ενώ λίγο αργότερα από τον Σκυλίτση, η Άννα Κομνηνή  θα χρησιμοποιήσει τα ρήματα «ἑλληνίζω» και «ρωμαΐζω» ισοδύναμα με τη σημασία «μιλάω ελληνικά».

1) Θέμα Ανατολικόν:

Thematibus2 Anatolikon

Εδώ ο Πορφυρογέννητος γράφει ότι το «νῦν Ἀνατολικόν καλούμενον θέμα ὑπό 5 ἐθνῶν κατοικεῖται» και αποτελείται από 6 μέρη: Τα μέρη είναι Φρυγία Σαλουταρία, Λυκαονία, Παμφυλία, Πισιδία, Πακατιανή Φρυγία, Λυκία και τα Ανατολικά. Τα 5 έθνη είναι Φρύγες, Λυκάονες, Ίσαυροι, Πάμφυλοι και Πισιδοί. Μετά γράφει ότι οι λαοί αυτοί ήταν αυτόνομοι και ελεύθεροι και ο καθένας είχε τον δικό του ηγεμόνα μέχρι που «ἐδουλώθησαν [από τους Ρωμαίους] ἄπαντες καὶ ἐγένοντο συμμιγείς ὑπό μίαν ἀρχήν», δηλαδή  υποδουλώθηκαν από τους Ρωμαίους όλοι τους και αναμείχθηκαν ζώντας στο ίδιο κράτος.

Εδώ βλέπουμε ένα βασικό πρόβλημα στην γλώσσα του Πορφυρογέννητου. Γράφει ότι το τωρινό Ανατολικόν θέμα κατοικείται [ενεστώτας] από 5 έθνη και μετά γράφει ότι τα έθνη αυτά είχαν αρχίσει να «αναμειγνύονται» μεταξύ τους, χάνοντας με άλλα λόγια την ιδιαιτερότητά τους, από τον καιρό που έγιναν Ρωμαίοι πολίτες. Άρα εύκολα καταλαβαίνουμε ότι δεν υπήρχαν εθνοτικά Φρύγες, Λυκάονες, Ίσαυροι, Πάμφυλοι και Πισιδοί στα χρόνια του (10ος αιώνας), όπως δεν υπήρχαν πλέον και οι αντίστοιχες γλώσσες τους. Η αναφορά τους είναι αναχρονιστική και προϊόν αρχαιογνωσίας.

Τέλος, ο αυτοκράτορας γράφει ότι το Θέμα απέκτησε το όνομα Ανατολικόν επειδή «πρὸς ἡμᾶς τοὺς κατοικοῦντας τὸ Βυζάντιον πρὸς άνατολὴν κεῖται».  Με άλλα λόγια, δεν γνωρίζει ότι το θέμα των Ανατολικών πήρε το όνομά του από την εγκατάσταση των αποσυρόμενων στρατευμάτων που αρχικά κατοικούσαν την Διοίκηση της Ανατολής.

2) Θέμα Αρμενιακόν:

Thematibus3 Armeniakon1

Thematibus4 Armeniakon2

«Τὸ θέμα τὸ καλούμενον Ἀρμενιακόν οὐ κύριον ἔχει τὸ ὄνομα οὐδέ ἄρχαία ἐστι ἡ τούτου προσηγορία, ἀλλά ἀπό τῶν ὁμορούντων και συνοικούντων Ἀρμενίων την προσηγορίαν ἐκτήσατο». Έχει την εντύπωση ότι το θέμα απέκτησε το όνομά του την εποχή του Ηρακλείου, επειδή ο Στράβων δεν το αναφέρει πουθενά «καίτοι Καππαδόκης ὤν τὸ γένος, ἐξ Ἀμασείας τῆς πόλεως». Να σημειωθεί η ενεργητική μετοχή ενεστώτα (ὤν) για τον Στράβωνα που έζησε 1000 χρόνια πριν από τον Πορφυρογέννητο. Εμείς σήμερα θα γράφαμε «που ήταν και Καπποδόκης από την Αμάσεια». Αυτή η αναφορά σε αρχαίους Έλληνες συγγραφείς σε ενεστώτα χρόνο συχνά δίνει την εσφαλμένη εντύπωση ύπαρξης Ελλήνων στην εποχή του συγγραφέα. Επειδή θα το ξαναβρούμε παρακάτω στον Πορφυρογέννητο  παραθέτω ένα άλλο παράδειγμα από την Άννα Κομνηνή.

Η Κομνηνή λέει ότι το τόξο «τζάγγρα», επειδή το έφεραν πληθυσμοί από τα βάθη της Ασίας,

[10.8.6] Ἡ δὲ τζάγγρα τόξον μέν ἐστι βαρβαρικὸν καὶ Ἕλλησι παντελῶς ἀγνοούμενον.

«είναι όπλο βαρβαρικό και παντελώς άγνωστο στους Έλληνες». Έχω βρει αυτήν την φράση στο διαδίκτυο σαν «απόδειξη» της «ελληνικότητας» του Βυζαντίου, επειδή μπουνταλοειδώς κάποιοι νομίζουν ότι οι «Ἕλληνες» εδώ είναι οι Βυζαντινοί. Αυτό που λέει όμως η Κομνηνή είναι ότι το όπλο αυτό δεν απαντά πουθενά στην αρχαία ελληνική γραμματεία ! «Ἕλληνες» εδώ είναι απλά το σύνολο των αρχαίων Ελλήνων συγγραφέων.

Όσον αφορά στην «εθνολογική» σύσταση του θέματος, ο αυτοκράτορας γράφει «καὶ κατοικεῖται πρὸς μὲν Κολώνειαν παρὰ Ἀρμενίων, πρὸς δὲ τήν μεσόγαιον, ὅπουπερ ἔστιν ἡ Ἀμάσεια και ο λεγόμενος Δαζυμών,  παρὰ τῶν λεγόμενων Λευκοσύρων» και συνεχίζει με την πληροφορία ότι ο Ηρόδοτος καλεί [ενεστώτας πάλι] όλους τους Καππαδόκες μέχρι και την Ποντική θάλασσα Λευκοσύρους, σε αντιδιαστολή με αυτούς που κατοικούν νοτίως του Ταύρου τους οποίους ονομάζει «Μελανοσύρους».

Εδώ έχουμε ένα μείγμα ακόμα υπαρκτών (Αρμένιοι) και πλέον αφανισθέντων (Λευκοσύροι, Καπποδόκες) εθνών. Ο όρος «Καππαδόκης» στα χρόνια του Πορφυρογέννητου δεν ήταν παρά γεωγραφικός προσδιορισμός και δεν είχε καμία σχέση με τους αρχαίους Καππαδόκες (< περσικό Katpatuka) του Ηροδότου.

Ο Πορφυρογέννητος συνεχίζει αναφέροντας την κακοτροπία, φαυλότητα και φιλαργυρία του «Καππαδοκικού γένους» και παρουσιάζει ορισμένες «παροιμίες» που το εκφράζουν:

1) «Τρία κάππα κάκιστα, Καππαδοκία, Κρήτη και Κιλικία».

2) «Καππαδόκην ποτ΄ ἔχιδνα κακήν δάκεν. Ἀλλά καὶ αύτὴ κάτθανε γευσάμενη αἵματος ἰοβόλου»

«Έναν Καππαδόκη κάποτε τον δάγκωσε κακιά οχιά, αλλά και αυτή ακόμα ψόφησε γευσάμενη το δηλητηριώδες αίμα του»

Παρόλα αυτά, συνεχίζει ο αυτοκράτορας, αυτή η περιοχή έβγαλε και πάρα πολλούς «πολύφωτους αστέρες» όπως ο Βασίλειος της Καισαρείας και ο Γρηγόριος ο Ναζιανζηνός.

3) Θέμα Θρακησίων:

Thematibus5 Thrakesion

Εδώ πάλι ο Πορφυρογέννητος δείχνει περίτρανα την παντελή του άγνοια γύρω από την ιστορία του θέματος. Καταλαβαίνει από το όνομα ότι υπάρχει κάποια σχέση με τη Θράκη, αλλά αντί να περιγράψει την πραγματική μετακίνηση του στρατού της Θράκης (Magister Militum per Thracias) τον 7ο αιώνα, παραδίδει έναν μύθο μετοίκησης «από τα χρόνια του Αλυάττη και του Θράκα βασιλέα Κότυος». Ενώ γράφει ότι:

«ὅλον δὲ τὸ τῶν Θρακησίων θέμα συνίσταται ἐκ γενῶν συνίσταται τοιῶνδε, Λυδῶν, Μαιόνων, Καρῶν, Ἰώνων»

λίγο παρακάτω γράφει ότι «ὀνομάσθησαν δὲ Θρακήσιοι διὰ τὸ εἶναι αὐτοὺς ἐκ τῆς τῶν Θρακῶν γῆς»

Δηλαδή, με άλλα λόγια, ο Πορφυρογέννητος εσφαλμένα νομίζει ότι οι αρχαίοι Λυδοί, οι Μαίονες, οι Κάρες και οι Ίωνες καταγόταν από τη Θράκη και γι΄αυτό ονομάστηκαν στη συνέχεια Θρακήσιοι.Όχι μόνον αυτό, αλλά δεν ενδιαφέρθηκε καθόλου να ξεκαθαρίσει ότι οι Ίωνες ήταν ελληνικό φύλο και οι λοιποί βαρβαρόφωνοι στην κλασική αρχαιότητα.

4) Θέμα Οψίκιον

Thematibus6Opsikion

Εδώ τουλάχιστον γνωρίζει την ετυμολογία του ονόματος και λέει ότι είναι γνωστή στους πάντες:

Τὸ δὲ θέμα τὸ καλούμενον Ὀψίκιον πᾶσιν ἔχει γνώριμον τὴν προσηγορίαν. Ὀψίκιον γᾶρ ρωμαϊστὶ λέγεται, ὅπερ σημαίνει τῇ τῶν Ἑλλήνων φωνῇ τοὺς προπορευομένους ἔμπροσθεν τοῦ βασιλέως ἐπί εύταξίᾳ καὶ τιμῇ.

Πράγματι, όπως έγραψα στο προηγούμενο μέρος το Οψίκιον προέρχεται από το λατινικό obsequium που σημαίνει συνοδεία,σωματοφυλακή. Ξανά βλέπουμε ότι το «ρωμαϊστί» αποδίδει την λατινική, ενώ η ελληνική γλώσσα ονομάζεται περιφραστικά «ἡ τῶν Ἑλλήνων φωνή». Φυσικά αυτό δεν σημαίνει ότι υπονοεί ότι υπάρχουν σύγχρονοι «Έλληνες», αλλά αναφέρεται στους αρχαίους Ἑλληνες των οποίων η γλώσσα κατέληξε να είναι η επίσημη γλώσσα της αυτοκρατορίας. Θυμίζω ότι, σύμφωνα με τα λόγια του Θεοφάνη του Ομολογητή, ο ευνούχος Ελισσαίος στάλθηκε στην Ερυθρώ:

πρὸς τὸ διδάξαι αὐτῆν τά τε τῶν Γραικῶν γράμματα καὶ τὴν γλῶσσαν, καὶ παιδεῦσαι  αὐτὴν τὰ ἤθη τῆς Ρωμαίων βασιλείας

γιατί πολύ απλά η Βασιλεία των Ρωμαίων χρησιμοποιούσε επίσημα την γλώσσα/φωνή και τα γράμματα των Γραικών/Ελλήνων της αρχαιότητας, όπως οι Αμερικάνοι χρησιμοποιούν την γλώσσα των Άγγλων και όπως οι Βραζιλιάνοι χρησιμοποιούν την γλώσσα των Πορτογάλων.

Όσον αφορά στην «εθνολογική» σύσταση του θέματος (που δεν είναι ακριβώς θέμα όπως λέει και δεν διοικείται από στρατηγό, αλλά από κόμη):

ἡ δὲ περιοχή τοῦ Ὀψικίου ὑπό τοσοῦτων φυλῶν τε καὶ έθνῶν κατοικεῖται:

και αναφέρει «Δαγοτθήνους» (το όνομά τους έχει συσχετιστεί με την πόλη Δάγουτα που αναφέρει ο Πτολεμαίος), Βιθυνούς, Μυσούς, Φρύγες και -περιέργως- Γραικούς «ἀπὸ τοῦ ποταμού Γρανικοῦ τὴν ὀνομασίαν πλουτήσαντες».

Αυτή είναι η πρώτη αναφορά του Πορφυρογέννητου σε μυστηριώδεις «Γραικούς». Τυπικά παρετυμολογεί το όνομα τους παράγοντάς το από τον Γρανικό ποταμό. Ποιοι είναι λοιπόν αυτοί οι «Γραικοί»; Δεν υπάρχει καμία αμφιβολία ότι η περιγραφή του είναι αναχρονιστική μιας και τα αρχαία έθνη όπως οι Βιθυνοί και οι Μυσοί είχαν ήδη πρακτικά εξαφανιστεί κατά τον 2ο μ.Χ. αιώνα μιας και θιασώτες της δεύτερης σοφιστικής όπως ο Δίων ο Χρυσόστομος και ο Αίλιος Αριστείδης ήταν από τη Βιθυνία και τη Μυσία αντίστοιχα. Στα χρόνια του αυτοκράτορα Αδριανού (πάντα 2ος μ.Χ. αιώνας), οι πόλεις της  Βιθυνίας, της Μυσίας και της Φρυγίας συμμετέχουν στο Πανελλήνιον έχοντας δημιουργήσει έναν «δικαιολογητικό» μύθο που τους περιέγραφε σαν άποικους των Αρκάδων. Οι Φρύγες, από την άλλη, άντεξαν περισσότερο από τους άλλους δύο(η Φρυγική γλώσσα πιστεύεται ότι επιβίωσε ως το 600 μ.Χ. πάνω κάτω), αλλά, εν πάση περιπτώσει, ήταν ένας αφανισμένος εδώ και αιώνες λαός στα χρόνια του Πορφυρογέννητου.

Arcadian foundation myths

Αν οι «Γραικοί» είναι αναχρονιστική αναφορά στους αρχαίους Έλληνες της κλασσικής περιόδου, τότε γεννιούνται δύο προβλήματα:

α) Γιατί δεν ονομάζονται «Ἑλληνες» όπως συνήθως ονομάζει ο Πορφυρογέννητος τους Ἑλληνες της αρχαιότητος;

β) Γιατί οι Ίωνες του θέματος των Θρακησίων που είδαμε πιο πάνω δεν περιγράφονται και αυτοί σαν «Γραικοί», αλλά περιγράφονται σαν να έχουν Θρακική καταγωγή («ἐκ τῆς τῶν Θρακῶν γῆς»);

Αν πάλι οι «Γραικοί» είναι αναφορά στους σύγχρονους του Πορφυρογέννητου ελληνόφωνους κατοίκους της αυτοκρατορίας, τότε πάλι γεννιούνται δύο προβλήματα:

α) Γιατί δεν αναφέρονται σε κάθε θέμα, μιας και δεν υπάρχει καμία αμφιβολία ότι ελληνόφωνοι πληθυσμοί υπήρχαν σε κάθε θέμα;

β) Αν οι «Γραικοί» υπήρχαν τον 10ο αιώνα, τότε τι πρέπει να υποθέσουμε για τους «μη Γραικούς» Βιθυνούς, Μυσούς και Φρύγες; Ποια θα μπορούσαν να είναι τα κριτήρια διαχωρισμού των «Γραικών» και «μη Γραικών» όταν έχουμε δει ότι για τα «έθνη» του Ανατολικού θέματος ο Πορφυρογέννητος γράφει «ἐγένοντο συμμιγεῖς ὑπό μίαν άρχήν» από την Ρωμαϊκή κατάκτηση και μετά;

5) Θέμα Οπτίματον/των Οπτιμάτων:

Thematibus7Optimaton

Εδώ δεν έχει πολλά πράγματα να πούμε. Τα «έθνη» που το αποτελούν είναι οι Βιθυνοί, οι Θυνοί και οι Ταρσιάται και η μητρόπολή του η Νικομήδεια. Εδώ η μόνη ερώτηση που έχουμε να κάνουμε (και η οποία κανονικά πρέπει να γίνει σε όλα τα θέματα) είναι «γιατί δεν υπάρχουν “Γραικοί”» εδώ;

Οι αρχικοί Optimates  ήταν ένα σώμα Γότθων foederati, οι απόγονοι των οποίων ονομάζονται από τον Θεοφάνη τον ομολογητή σαν «Γοτθογραῖκοι». Πριν προσπαθήσουμε να εξηγήσουμε αυτό το όνομα πρέπει να παραθέσω και το όνομα «Ἑλληνογαλάτες/Γραικογαλάτες» το οποίο περιγράφει τους Γαλάτες της Μικρασιατικής Γαλατίας:

Seeing something of a Hellenized savage in the Galatians, Francis Bacon and other Renaissance writers called them “Gallo-Graeci”, “Gauls settled among the Greeks” and the country “Gallo-Graecia”, as had the 3rd century AD Latin historian Justin.[1] The more usual term in Antiquity is Ἑλληνογαλάται (Hellēnogalátai) of Diodorus SiculusBibliotheca historica v.32.5, in a passage that is translated “…and were called Gallo-Graeci because of their connection with the Greeks”, identifying Galatia in the Greek East as opposed to Gallia in the West.

Το όνομα Γραικο-Γαλάται/Ἑλληνογαλάται σημαίνει «Γαλάτες της pars Graeca» σε αντιδιαστολή με τους «Γαλάτες της pars Latina». Επομένως, μπορούμε να εξηγήσουμε τον όρο «Γοτθογραῖκοι» σαν «Γότθοι που εγκαταστάθηκαν στην pars Graeca» σε αντιδιαστολή με αυτούς που εγκαταστάθηκαν στην δύση.

6) Θέμα Βουκελλαρίων:

Thematibus8 Boukellarion

«Βουκελλάριος γὰρ κατὰ Ρωμαίων διάλεκτον ὁ φύλαξ του ἄρτου καλείται … βούκελλος γὰρ τὸ κρικελοειδές ψωμίον καλεῖται, [Βου]κελλάριος δὲ ὁ φύλαξ τοῦ ἄρτου. Τὸ γὰρ οἰκεῖον ὄνομα τοῦ ἔθνους καὶ Ἑλληνικόν Μαριανδυνοί ὀνομάζονται, ἐπεκλήθησαν δὲ Γαλάται … μέχρι τῶν ὁρίων τῆς Καππαδοκίας … παρεκτείνεται τὸ τῶν Γαλατῶν ἔθνος. Οἱ δὲ Γαλάται ἄποικοι εἴσι τῶν Φράγγων».

Έχουμε και λέμε: ο Bucellarius καλείται ο φύλακας του άρτου «κατὰ Ρωμαίων διάλεκτον» ενώ το οικείο και ελληνικό όνομα του έθνους είναι Μαριανδυνοί, αλλά τελικά ονομάστηκαν Γαλάτες. Αυτοί οι Γαλάτες είναι άποικοι των Φράγγων. Επίσης προσθέτει ότι η Άγκυρα είναι η μητρόπολη των Γαλατών, η Κλαυδιούπολις των Μαριανδυνών και τα «έθνη» της περιοχής είναι οι Γαλάτες, οι Μαριανδυνοί και οι Βιθυνοί.

Με άλλα λόγια, ο Πορφυρογέννητος δεν μπορεί να καταλάβει ότι οι αρχαίοι Μαριανδυνοί ήταν ένας λαός διαφορετικός από τους μετέπειτα «Ἑλληνο-Γαλάτες» που αναφέραμε πιο πάνω ενώ, κάνει ακόμα ένα αναχρονιστικό σφάλμα όταν λέει ότι οι «Ἑλληνογαλάται» είναι άποικοι των Φράγγων. Οι σύγχρονοι του Πορφυρογέννητου Φράγγοι ήταν το προϊόν ανάμειξης και πολιτισμικής ώσμωσης των εκλατινισμένων Κελτών και των γερμανικών φύλων όπως οι πρωτο-Φράγγοι (η γερμανική Παλαιο-Φραγκική είναι ο πρόγονος της Ολλανδικής) και οι οποίοι δεν είχαν καμία πλέον σχέση με τους Κέλτες που κατοικούσαν τα ίδια μέρη κατά την ελληνιστική περίοδο (από τους οποίους καταγόταν οι «Ελληνο-Γαλάτες»). Ο χαρακτηρισμός των «Ελληνογαλατών» ως άποικους των Φράγγων είναι σαν να θεωρούμε τους Ρουμάνους άποικους των σημερινών Ιταλών και τους Άγγλους άποικους των σημερινών Δανών και Γερμανών.

7) Θέμα Παφλαγόνων:

Thematibus9 Paphlagonon

Οι Παφλαγόνες είναι έθνος αρχαιότατον που μνημονεύει και ο Ὅμηρος. Θεωρείται αναίσχυντο, κακότροπο, πονηρό και μοχθηρό. «Εἰσι δὲ οἱ Παφλαγόνες γένος Αἰγύπτιον … αἱ δὲ παραθαλάσσιοι πόλεις (Σινώπη, Αμάστρα, Τήιον, Αμινσός) … Ἑλληνίδες είσὶ πόλεις καὶ Ἑλλήνων ἄποικοι».

Αφού μιλάει για το «έθνος/γένος» των Παφλαγόνων σαν να είναι υπαρκτή εθνότητα στα χρόνια του, παραθέτει μια ψευδο-Αιγυπτιακή καταγωγή και «κλασικεύοντας» στην γεωγραφία μιλάει για τις παραθαλάσσιες Ἑλληνίδες πόλεις που είναι αποικίες Ἑλλήνων. Πιστεύω ότι όλοι σας καταλαβαίνετε ότι δεν αναφέρεται σε σύγχρονούς του Ἑλληνες. Οι ερωτήσεις που γεννιούνται είναι οι εξής: γιατί εδώ αναφέρεται σε «Ἕλληνες», ενώ στο Οψίκιον αναφέρεται σε «Γραικούς» και, γιατί στο Θέμα των Θρακησίων δεν περιγράφει τους Ἴωνες σαν «ἀποίκους Ἑλλήνων» και δεν επιχειρεί να τους διαχωρίσει «εθνοτικά» από τους Λυδούς,τους Μαίονες και τους Κάρες όπως κάνει εδώ με τις παραθαλάσσιες πόλεις και την Παφλαγονική ενδοχώρα;

8) Θέματα Χαλδίας, Μεσοποταμίας και Κολωνείας:

Thematibus10 Chald-Mesop-Koloneia

«Τὸ δὲ καλούμενον Θέμα Χαλδία καὶ ἡ μητρόπολις λεγόμενη Τραπεζοῦς Ἑλλήνων ἀποικίαι εἰσι», όπως γράφει και ο Ξενοφών.

Ξανά γεννιούνται τα ερωτήματα γιατί οι «ἀποικίες Ἑλλήνων» αρχίζουν να αναφέρονται από την Παφλαγονία και μετά, χωρίς να περιλαμβάνονται σε αυτές οι Ελληνικές αποικίες της Ιωνίας και της Αιολίδας και, γιατί έχουμε «Γραικούς» στο Οψίκιον κια όχι «Ἕλληνες»;

Σχετικά με το θέμα της Μεσοποταμίας μαθαίνουμε ότι ήταν κλεισούρα μέχρι που ο Αρμένιος Παγκρατούκος και οι αδελφοί του παρέδωσαν τα Κάστρα τους στον Λέοντα τον Σοφό και δημιουργήθηκε το θέμα. Οι Αρμένιοι είναι η μόνη υπαρκτή ανά πάσα στιγμή εθνότητα, προφανώς γιατί κατάφεραν να διατηρήσουν την γλωσσική τους και την «αιρετική» τους θρησκευτική ταυτότητα. Αντίθετα, οι ελληνόφωνοι πληθυσμοί, μόλις εκχριστιανίστηκαν ταυτίστηκαν με το τελικό πολιτισμικό επίπεδο αφομοίωσης της αυτοκρατορίας και έχασαν την ικανότητα διαφοροποίησης από τους αφομοιωμένους πρώην «άλλους».

Για το θέμα της Κολωνείας ο Πορφυρογέννητος λέει ότι «κολωνούς δὲ τοὺς ὑψηλοὺς καὶ ἑπηρμένους τόπους ἐκάλουν Ἕλληνες». Έχω βάλει έναν αστερίσκο στον παρατατικό «ἑκάλουν» διότι ένας φίλος με πληροφόρησε ότι υπάρχουν και εκδοχές που έχουν το ρήμα στον ενεστώτα («καλούσι»). Δεν αλλάζει τίποτε, μιας και έχουμε εξηγήσει το παράδοξο του ενεστώτα χρόνου νωρίτερα. Απλώς, αν η αυθεντική εκδοχή είναι αυτή με τον παρατατικό τότε φαίνεται ξεκάθαρα ότι οι Ἕλληνες είναι ένας μακρινός λαός του παρελθόντος, οι οποίοι καλούσαν τους υψηλούς και επηρμένους τόπους «Κολωνούς».

9) Θέματα Σεβαστείας, Λυκανδού και Σελευκείας:

Thematibus11 Sebasteia-Lykandos1

Thematibus12 Lykandos2-Seleukeia

Το Θέμα Σεβαστείας [σεβαστός = augustus] γράφει φέρει τον τίτλο του Καίσαρα (εδώ αγνοεί ότι o τίτλος Augustus συνοδεύει το όνομα των αυτοκρατόρων από τον Οκταβιανό/Αύγουστο και μετά) , ο οποίος με την σειρά του ονομάστηκε έτσι επειδή γεννήθηκε με «καισαρική» τομή και εξηγεί ότι «τὴν δὲ ἀνατομὴν τζαῖσαι καλοῦσιν οἱ Ρωμαίοι». Αν και οι περισσότεροι μελετητές θεωρούν αυτήν την ετυμολογία απίθανη, είναι γεγονός ότι την παραθέτει και ο Πλίνιος. Πάντως, η των Ρωμαίων γλώσσα παραμένει η λατινική.

Σχετικά με το θέμα του Λυκανδού μαθαίνουμε για τον Αρμένιο γίγαντα που «κατὰ τὴν τῶν Ἀρμενίων διάλεκτον Ἀζῶτον (Ashot) καλούσι», ο οποίος ήρθε στον Λέοντα τον Σοφό σαν πρόσφυγας ή φίλος και είχε μαζί του θεράποντα τον περιβόητο Μελία (Mleh). Αυτός ο Μελίας ίδρυσε το θέμα του Λυκανδού, το oποίο από έρημο και αοίκητο που ήταν «πᾶσα ἡ χώρα μεστή γέγονε τῶν Ἀρμενίων». Τέλος, μας πληροφορεί ότι «ἡ δὲ ὀνομασία τῆς πόλεως ἀρχαία τὶς καὶ παλαιά ἀπό τῆς τῶν Ἀρμενίων γενεᾶς τε καῖ γλώττης ὠνόμαστο». Και εκεί που μιλάει για πρόβατα σε κάποια φάση γράφει «ὁποῖον φημίζουσι τὸ χρυσοῦν δέρας ἐκεῖνο τὸ περιβόητον Ἕλληνες». Εδώ πάλι «Ἕλληνες» είναι οι αρχαίοι Έλληνες συγγραφείς που αναφέρουν το χρυσόμαλλο δέρας σαναν τους «Ἑλληνες» της Κομνηνής στους οποίους η τζάγγρα είναι εντελώς άγνωστη.

Για το θέμα της Σελευκείας μας λέει ότι αποτελεί μέρος της Ισαυρίας και ότι κατοικείται από «Ίσαυρους» και εκτός από την μητρόπολη Σελεύκεια περιέχει την Ισσό όπου πολέμησε με τους Πέρσες ο Αλέξανδρος και την Ταρσό την πατρίδα του απόστολου Παύλου.

10) Θέματα Κιβυρραιωτών και Κύπρου:

Thematibus13 Kibyrraioton

Thematibus14 Kypros

Είναι παραθαλάσσιο θέμα που ξεκινά από την Σελεύκεια και φτάνει μέχρι την Μίλητο. Περιλαμβάνει την Αλικαρνασσό, πατρίδα του Ηροδότου και την μητρόπολη των Λυκών Ξάνθο. Στον Ταύρο κατοικεί το «ἔθνος» των Ισαύρων. Περιέργως, δε γίνεται αναφορά σε πόλεις «Ἑλληνίδες» και «Ἑλλήνων ἀποικίες», ενώ φυσικά υπάρχουν (όλη η νότια Ιωνία και η Ασιατική Δωρίδα λ.χ.). Για την Ρόδο γράφει ότι ήταν Δωρική αποικία των Ηρακλειδών της Σπάρτης και του Άργους.

Για την Κύπρο λέει ότι σε κάποια φάση κατακτήθηκε από τους Σαρακηνούς και αποκαταστάθηκε στη Ρωμανία κατά την βασιλεία του Βασιλείου, όταν ο Αρμένιος στρατηγός Αλέξιος κυβέρνησε για 7 χρόνια, μέχρι που ξανακατακτήθηκε από τους Σαρακηνούς.

11) Θέματα Σάμου και Αιγαίου:

Thematibus15 Samos Aigaion

Thematibus16 Aigaion2

Μας πληροφορεί ότι «οἱ παλαιοί Ἑλληνες σάμον τὸν ὑψηλόν ἑκάλουν τόπον» φράση την οποία έχει αντιγράψει από τον Στράβωνα:

[8.3.14] τὸ μὲν οὖν Σαμικὸν ἔστιν ἔρυμα, πρότερον δὲ καὶ πόλις Σάμος προσαγορευομένη διὰ τὸ ὕψος ἴσως, ἐπειδὴ Σάμους ἐκάλουν τὰ ὕψη: τάχα δὲ τῆς Ἀρήνης ἀκρόπολις.

[10.2.17] μετὰ τὴν Ἰωνικὴν ἀποικίαν καὶ τὴν Τεμβρίωνος παρουσίαν ἀποίκους ἐλθεῖν ἐκ Σάμου καὶ ὀνομάσαι Σάμον τὴν Σαμοθρᾴκην, ὡς οἱ Σάμιοι τοῦτ᾽ ἐπλάσαντο δόξης χάριν. πιθανώτεροι δ᾽ εἰσὶν οἱ ἀπὸ τοῦ Σάμους καλεῖσθαι τὰ ὕψη φήσαντες εὑρῆσθαι τοῦτο τοὔνομα τὴν νῆσον

Δηλαδή, οι «παλαιότεροι Ἕλληνες» είναι αυτοί πριν από την κλασική εποχή για τους οποίους και ο Στράβωνας χρησιμοποιεί τον παρατατικό «ἐκάλουν» (καλούσαν [κάποτε]).

Σχετικά με το όνομα του Αιγαίου, μας παραδίδει τον μύθο του Ποσειδωνοπάτορα Αιγέα και αμέσως γράφει ότι:

«οὐκ ἐστι δὲ νῦν χρεία τῆς Ἑλληνικῆς ἰστορίας διὰ τὸ εἶναι αὐτὴν ψεύδους μεμεστωμένην»

Βλέπουμε δηλαδή την τυπική χριστιανική απόρριψη των «Ἑλληνικών» πεποιθήσεων.

(συνέχεια στο μέρος #3)

3 Comments

Filed under Εθνολογία, Ιστορία, Μεσαίωνας

Οι «Γραικοί» του Πορφυρογέννητου #1

Όπως είναι γνωστό, το κανονικό ενδωνύμιο των «Βυζαντινών» ήταν Ρωμαίοι και, όπως γίνεται ξεκάθαρο από τα μέσα του 10ου αιώνα και έπειτα, ο όρος «Ρωμαίος» περιγράφει μια ταυτότητα που σημαίνει κάτι περισσότερο από «(ορθόδοξος) Χριστιανός» και «υποτελής του βασιλεά των Ρωμαίων». Οι ευρωπαϊκοί λαοί χρησιμοποιούσαν τον όρο «Γραικός» σαν εξωνύμιο για τους Βυζαντινούς άλλοτε αυθόρμητα και ειλικρινά και άλλοτε με τόνο σκωπτικό και με σκόπιμη πρόθεση άρνησης της Ρωμαϊκότητάς τους. Από την ανάλυση ορισμένων χωρίων του Προκοπίου και του Λιουτπράνδου φαίνεται ότι οι γερμανικοί λαοί (Γότθοι, Βάνδαλοι κλπ) και η λατινοφώνη δύση χρησιμοποιούσαν σταθερά το εξωνύμιο «Γραικοί» για να περιγράψουν τους Βυζαντινούς (αν και πριν από τον Καρλομάγνο χρησιμοποιείται και ο όρος «Ρωμαίοι», π.χ. ο Ισίδωρος της Σεβίλλης περί το 630 γράφει ότι “Sclavi Graeciam Romanis tulerunt” («οι Σλάβοι πήραν την Ελλάδα από τους Ρωμαίους»).

Το ότι οι γερμανικοί λαοί χρησιμοποιούσαν το εξωνύμιο «Γραικοί» για τους Βυζαντινούς μας βοηθάει να ξεδιαλύνουμε το μυστήριο του «Γραικού» του Πρίσκου (5ος αιώνας). Όταν ο Πρίσκος ήταν μέλος της πρεσβείας που στάλθηκε στην αυλή του Αττίλα ξαφνιάστηκε όταν άκουσε κάποιον να μιλάει άπταιστα ελληνικά. Όταν τον ρώτησε που τα έμαθε, ο άνθρωπος γελώντας του απάντησε ότι ήταν έμπορος «Γραικός στο γένος» που κατέληξε να ζει στο Viminacium, όπου αιχμαλωτίστηκε από τους Ούννους και΄, όταν ελευθερώθηκε, επέλεξε να ζει μαζί τους γιατί είχε απογοητευθεί από την εξέλιξη των πραγμάτων στην Ανατολική Ρωμαϊκή αυτοκρατορία.

Διατρίβοντι δε μοι και περιπάτους ποιουμένω προ του περιβόλου των οικημάτων προσελθών τις, όν βάρβαρον εκ της Σκυθικής ωήθην είναι στολής, Ελληνιστί ασπάζεταί με φωνή, “χαίρε” προσειπών, ώστε με θαυμάζειν ότι γε δή ελληνίζει Σκύθης ανήρ. (…) εγώ δε έφην αιτίαν πολυπραγμοσύνης είναί μοι την Ελλήνων φωνήν. Τότε δε γελάσας έφη Γραικός μεν είναι το γένος, κατ’ εμπορίαν δε ες το Βιμινάκιον εληλυθέναι την προς τω Ίστρω ποταμώ Μυσών πόλιν.

Αυτό το χωρίο συχνά παρατίθεται σαν η τελευταία μαρτυρία ύπαρξης ελληνικής εθνοτικής συνείδησης. Ο έμπορος αυτοπροσδιορίζεται «Γραικός το γένος» και αναφέρει τους «Μυσούς» (λατινίζοντες  και δακο-θρακόφωνοι Ρωμαίοι) και τους «Σκύθες» Ούννους (βάρβαροι μη Ρωμαίοι). Αυτό που έχει ενδιαφέρον είναι το ότι μιλώντας ελληνικά δεν αυτοπροσδιορίστηκε σαν «Ἕλλην», αλλά σαν «Γραικός». Δεν είναι δύσκολο να καταλάβουμε γιατί. Ζούσε στο λατινόφωνο Viminacium όπου οι λατινόφωνοι συμπολίτες του τον αποκαλούσαν Gr[a]ecus όπως λέει ο Προκόπιος αργότερα ότι έκαναν και οι λατινόφωνοι αξιωματικοί στα χρόνια του. Αργότερα βρέθηκε να ζει μετους Ούννους, όπου σύμφωνα με τον Peter Heather η lingua franca της αυτοκρατορίας του Αττίλα ήταν τα ανατολικά γερμανικά λόγω του μεγάλου αριθμού των ανατολικών γερμανικών υποταγμένων φύλων (Γότθοι, Γέπιδες, Ρούγοι, Έρουλοι, Βάνδαλοι κλπ). Θυμίζω ότι πολλοί μελετητές ερμηνεύουν το όνομα Αττίλας σαν γοτθικό παρατσούκλι για «μπαμπάκας» (Att-ila ~ “Big Daddy” ~ χαϊδευτική παρωνυμία του εξουσιαστή τους, όπως Wulf-ila ~ «Λυκόπουλο»). Και μιας και είδαμε ότι οι γερμανικοί αυτοί λαοί αποκαλούσαν τους Ανατολικούς Ρωμαίους σαν «Γραικούς» έπεται ότι και στην γερμανόφωνη αυτοκρατορία του Αττίλα, οι Ανατολικοί Ρωμαίοι θα ήταν επίσης γνωστοί σαν «Γραικοί». Με άλλα λόγια, ο «Γραικός» έμπορος του Αττίλα εν τέλει ενστερνίστηκε το εξωνύμιο με το οποίο τον αποκαλούσαν οι λαοί με τους οποίους συζούσε.

Heather Att-ila

Εδώ θα κάνω μια γλωσσολογική παρένθεση. Η ΙΕ ρίζα *at(t)a– «πατέρας» έχει δώσει μεταξύ άλλων το γοτθικό atta, το ελληνικό ἄττας και το πρωτο-σλαβικό otĭcĭ (> βουλγ. otec, σερβ-κροατ. otac). Κατά συνέπεια, αν δεκτούμε την γοτθική ετυμολογία του ονόματος Αττίλας τότε το όνομα είναι λίγο πολύ παρόμοιο με το ελληνικό Ἄτταλος.

Η χρήση του εξωνυμίου «Γραικός» από τους περιδουνάβιους Ουννο-Γερμανικούς πληθυσμούς κληροδοτήθηκε από τους Πρωτο-Βούλγαρους (το τουρκικό φύλο) και από τους Σλάβους, οι οποίοι γνώρισαν τους βυζαντινούς μέσα από το ουνο-γερμανικό και βαλκανολατινικό υπόστρωμα που βρήκαν.

Έτσι στις πρωτο-βουλγαρικές επιγραφές (η ελληνική ήταν η επίσημη γλώσσα του Βουλγαρικού κράτους μέχρι την αντικατάστασή της από την παλαιοσλαβωνική) οι Βυζαντινοί αποκαλούνται σταθερά «Γρεκοί»,«Γρικοί» κλπ ενώ το επίρρημα «γρικιστί» χρησιμοποιείται με τη σημασία «ελληνιστί»: λ.χ. η επιγραφή Chatalar:

ΚΑΝΑ CYΒΙΓΙ ΩΜΟΡΤΑΓ ΙC ΤΙΝ ΓΙΝ ΟΠΟΥ ΕΓΕΝΙΘΙΝ
ΕΚ ΘΕΟΥ ΑΡΧΟΝ ΕCΤΙ ΙC ΤΙC ΠΛCΚΣΑC ΤΟΝ ΚΑΝΠΟΝ
ΜΕΝΟΝΤΑ ΕΠΥΗCΕ ΑΥΛΙΝ ΙC ΤΙΝ ΤΟΥΝΤΖΑΝ ΚΕ
ΜΕΤΙΓΑΓΕΝ ΤΙΝ ΔΥΝΑΜΙΝ ΤΟΥ ΙC ΤΟΥΣ ΓΡΙΚΟΥC
ΚΕ CΚΛΑΒΟΥC ΚΕ ΤΕΧΝΕΟC ΕΠΥΗΣΕ ΓΕΦΥΡΑΝ ΙΣ ΤΙΝ ΤΟΥΝΤΖΑΝ
ΜΕ ΤΟ ΑΥΛΙΝ ΣΤΥΛΟΥΣ ΤΕΣΣΑΡΙC ΚΕ ΕΠΑΝΟ ΤΟΝ CΤΥΛΟΝ
ΕCΤΙCΕ ΛΕΟΝΤΑC ΔΥΟ Ο θΕΟC ΑΞΙΟCΙ ΤΟΝ ΕΚ ΘΕΟΥ ΑΡΧΟΝΤΑ
ΜΕ ΤΟΝ ΠΟΔΑ ΑΟΥΤΟΥ ΤΟΝ ΒΑΣΙΛΕΑ ΚΑΛΟΠΑΤΟΥΝΤΑ
ΕΟC ΤΡΕΧΙ Η ΤΟΥΝΤΖΑ [—- ΚΕ ΕΟΣ ΤΟΥC ΠΟΛΛΟΥC ΒΟΥΛΓΑΡΙC
ΕΠΕΧΟΥΝΤΑ ΤΟΥC ΕΧΘΡΟΥC ΑΥΤΟΥ ΥΠΟΤΑCΟΝΤΑ
ΧΕΡΟΝΤΑ ΚΑΙ ΑΓΑΛΙΟΜΕΝΟC ΖΙCΙΝ ΕΤΙ ΕΚΑΤΟΝ
ΙΤΟ ΔΕ ΚΕ Ο ΚΕΡΟC ΟΤΑΝ ΕΚΤΙΣΤΑΝ
ΒΟΥΛΓΑΡΙCΤΙ CΙΓΟΡ ΕΛΕΜ ΚΕ ΓΡΙΚΙCΤΙ
ΙΝΔΙΚΤΙΟΝΟC ΙΕ

Επομένως δεν μας εκπλήσσει που οι Σλάβοι σταθερά ονομάζουν τους Βυζαντινούς «Γραικούς», την αυτοκρατορία τους «Γραικία» και την πρωτεύουσά τους «Γραικικό» Tsargrad. Έτσι στην επιγραφή του Μοναστηρίου  (1015 μ.Χ.) διαβάζουμε ότι ο Σαμουήλ νίκησε στο Shtipone (σημερινό Ihtiman, «Πύλες του Τραϊανού») τον «Γραικικό» στρατό του Βασιλείου (въ Щїпонѣ грьчьскѫвъ воїскѫ ц ҃рѣ Васїлїа ), ενώ το ρωσικό χρονικό γράφει ότι ο Svyatoslav του Κιέβου το 969 μ.Χ. κατέκτησε την Βουλγαρική Preslavica (ανατ. σλαβ. Pereyaslavets) και την έκανε πρωτεύουσά του αντί του Κιέβου ώστε να του έρχονται πιο εύκολα τα αγαθά «από την Γραικία». Γράφει ο Βυζαντινολόγος Dimitar Angelov:

Angelov Slavs Romaioi Greeks

Και από ένα ανάλογο άρθρο του Angel Nikolov:

graecus

Εδώ πρέπει να ξεκαθαρίσω ότι αυτές ΔΕΝ είναι αυτομάτως αποδείξεις «Ελληνικότητος» των Βυζαντινών, διότι είναι ητικές (ετεροπροσδιορισμός) αντιλήψεις και όχι η ημική (αυτοπροσδιορισμός) αντίληψη των Βυζαντινών. Το να τις θεωρήσουμε σαν «αποδείξεις ελληνικότητος» είναι σαν να πιστεύουμε ότι οι Ούγγροι ένιωθαν απόγονοι των Δακών και τους Παιόνων επειδή οι κλασικίζοντες Βυζαντινοί τους αποκαλούσαν «Δάκες» και «Παίονες». Η τελευταία ημική μαρτυρία που δείχνει ξεκάθαρο εθνοτικό αυτοπροσδιορισμό σαν «Γραικός» παραμένει ο «Γραικός» του Πρίσκου στον 5ο αιώνα. Τα πράγματα περιπλέκονται ακόμα περισσότερο εάν λάβουμε υπόψη την άποψη του Καλδέλλη ότι ο «Γραικός» αυτός ήταν φανταστικό πρόσωπο επινοημένο από τον Πρίσκο για να εκφράσει εμμέσως (άρα χωρίς κίνδυνο τιμωρίας) την κριτική του στον Αυτοκράτορα:

Kaldellis Priskos

Το ότι δεν πρέπει να ερμηνεύουμε το ητικό «Γραικός» αυτομάτως σε «Έλληνας» μας το υπενθυμίζουν τέλεια τέσσερεις μαρτυρίες:

1) Ο δίγλωσσος τίτλος του Σέρβου αυτοκράτορα Dušan η οποία στα σερβικά τον χαρακτηρίζει “Τσάρο των Σέρβων και των «Γραικών» “, ενώ στα ελληνικά σαν «Αυτοκράτορα των Σέρβων και των Ρωμαίων».

2) Ο Ιταλός συγγραφέας Fazio Degli Umberti που στα μέσα του 14ου αιώνα έγραψε το μυθιστόρημα Ditta Mondo («ταξίδι ανά τον κόσμο»). Εκεί που βάζει τον μυθικό ταξιδιώτη του να συνομιλεί με έναν “Greco” κάπου μεταξύ Μακεδονίας και Θεσσαλίας, ο Degli Umberti μας κάνει επίδειξη της γνώσης του της μεσαιωνικής ελληνικής γλώσσας και το ιταλικό “sono Greco αποδίδεται στα ελληνικά σαν «είμαι Ρωμαίος», όπως και το “sai l’Italiano ?” αποδίδεται στα ελληνικά σαν «Ειπέ μου, ξεύρεις [να μιλάς] τα Φράγκικα ;» !!!

Dittamondo

3) Η βυζαντινή ήττα από τους Βούλγαρους στην μάχη των Πυλών του Τραιανού περιγράφεται  από τη βυζαντινή μεριά με το ποίημα του Ιωάννη Κυριώτη Γεωμέτρη στο οποίο ο ποιητής απορεί πως τα βέλη των Μυσών [Βουλγάρων] έσπασαν τα δόρατα των Αυσόνων [Ρωμαίων] και πως ο Δούναβης νίκησε τη Ρώμη.

4) Η διπλή περιγραφή της μάχης στον ελαιώνα του Κουντουρά. Η γαλλική εκδοχή ονομάζει τους βυζαντινούς «Γραικούς», το οποίο οι νεοελληνικές μεταφράσεις αποδίδουν ως «Έλληνες». Η «βυζαντινή» εκδοχή μιλάει για μάχη Φράγγων και Ρωμαίων.

Έχοντας ξεκαθαρίσει λοιπόν τη διαφορά μεταξύ «ημικής»και «ητικής» αντίληψης μπορούμε να συζητήσουμε σε τι βαθμό, όπως λένε οι εθνολόγοι, η πρώτη βρίσκεται σε συνεχή διαπραγμάτευση με την δεύτερη και να προσπαθήσουμε να κατανοήσουμε γιατί στα γραπτά του Κωνσταντίνου Πορφυρογέννητου έχουμε δύο περίεργες αναφορές σε «Γραικούς». Αντί να παραθέσω σκέτες τις αναφορές αυτές προτιμώ να παρουσιάσω ολόκληρο το «Περί Θεμάτων» του Πορφυρογέννητου έτσι ώστε να κερδίσουμε όσο το δυνατόν περισσότερες πληροφορίες σχετικά με το πως αντιλαμβανόταν τον σύγχρονό του κόσμο ο Βυζαντινός αυτός αυτοκράτορας.

Το «Περί θεμάτων» είναι ένα σύγγραμμα που προσπαθεί να εξηγήσει ιστορικά το ονόματα των θεμάτων της αυτοκρατορίας. Είναι μια θαυμάσια ευκαιρία για να αντιληφθούμε τα όρια της ιστοριογνωσίας ενός Βυζαντινού λογίου του 10ου αιώνα, αλλά και να κερδίσουμε όσο το δυνατόν περισσότερες πληροφορίες για τις «εθνολογικές» αντιλήψεις του. Δίπλα στην αρχαιογνωσία του πολλές φορές θα εντοπίσουμε και μια έλλειψη βασικών ιστορικών γνώσεων που σήμερα θεωρούνται στοιχειώδεις.

Το «Περι Θεμάτων» αποτελεί το πρώτο μέρος του «Πρὸς τὸν ἴδιον υἱὸν Ρωμανόν» και είναι με τη σειρά του χωρισμένο σε δύο μέρη. Πρώτα περιγράφονται τα Θέματα της «Ανατολής»/«Ασίας» και μετά αυτά της «Δύσεως»/«Ευρώπης». Το πρώτο θέμα που περιγράφεται είναι αυτό των Ανατολικών επειδή το θέμα αυτό είχε τον μεγαλύτερο αριθμό στρατευμάτων (λογικά αφού βρισκόταν στα σύνορα με τους διαρκώς επιδράμοντες  Άραβες) και  ο Στρατηγός αυτού του θέματος κατά τον 9ο και 10ο αιώνα ήταν ο πιο υψηλόβαθμος αξιωματικός της αυτοκρατορίας, ξεπερνώντας στην ιεραρχία ακόμα και τον Δομέστικο των Σχολών):

Strategos Anatolikon

Τα πρώτα Βυζαντινά θέματα εμφανίστηκαν στην Μικρά Ασία στα μέσα του 7ου αιώνα σαν αντιδραστική αναδιοργάνωση στην Αραβική απειλή. Ο Magister Militum per Orientem («Μάγιστρος του στρατού της Ανατολής») που πριν από την Αραβική εξάπλωση έλεγχε τα στρατεύματα της Συρίας και της Παλαιστίνης (λ.χ. ο Αρμένιος Vahan ~ «Βαάνης» την περίοδο της Μάχης του Γιαρμούκ) διατάχθηκε να μεταφέρει τον στρατό του βορείως της οροσειράς του Ταύρου. Η περιοχή όπου εγκαταστάθηκαν αυτά τα στρατεύματα ονομάστηκε «Θέμα των Ανατολικών». Ο Magister Militum per Armeniam («Μάγιστρος του στρατού της Αρμενίας») διατάχθηκε να μεταφέρει τα στρατεύματα στην περιοχή που ονομάστηκε «Θέμα των Αρμενιακών», ενώ ο Magister Militum per Thracias μετέφερε τον στρατό της Θράκης στην περιοχή της Μικράς Ασίας που ονομάστηκε «Θέμα των Θρακησίων». Τέλος, ο στρατός του Magister Militum Praesentalis που συνόδευε τον αυτοκράτορα στην μάχη εγκαταστάθηκε στην ΒΔ Μικρά Ασία, σε μια περιοχή που έγινε γνωστή σαν «Θέμα του Οψικίου» (Οψίκιον < Obsequium ~ «συνοδεία» ~ «σωματοφυλακή»). Αυτά ήταν τα πρώτα 4 «μεγάλα» θέματα. Αργότερα, προστέθηκαν αυτά της Ευρώπης και άλλα νέα στην Ασία, ενώ υπάρχει και μια τάση διασπάσης των «μεγάλων» θεμάτων σε «μικρά». Σε καθένα από τα πρώτα «μεγάλα» θέματα ο θεματικός Στρατηγός ασκούσε την απόλυτη στρατιωτική και πολιτική εξουσία. Οι Θεματικοί στρατοί αποτελούνταν από στρατιώτες-μικροκαλλιεργητές οι οποίοι πληρωνόταν από την κυβέρνηση κυκλικά μια φορά κάθε τέσσερα χρόνια, δηλαδή κάθε χρόνο, τα φορολογικά έσοδα του κράτους κατέληγαν στη μισθοδοσία («ρόγα» < λατιν. erogatio = «πληρωμή» > αγγλικ. erogation) ενός μόνο θέματος. Για να διευκολυνθεί η κατάσταση στα τρία απλήρωτα χρόνια, νομιμοποιήθηκε και γενικεύτηκε η «συνωνή»/coemptio σαν ετήσια συνδρομή. Δηλαδή, οι στρατιώτες είχαν το δικαίωμα να παίρνουν μια φορά το χρόνο από τους κατοίκους του θέματος (συνήθως μέσω του θεματικού πρωτονοταρίου) ως φόρο «είς είδος» (in kind) τα απαραίτητα γι΄αυτούς εφόδια (τρόφιμα, ρούχα, όπλα, άλλα εφόδια κλπ).

Themes

4 year roga

Επομένως, η αμοιβή των πρώτων θεματικών στρατιωτών που για 200 σχεδόν χρόνια έπρεπε να πολεμούν κάθε καλοκαίρι τους Άραβες ήταν η χρηματική «ρόγα» κάθε τέσσερα χρόνια και η ετήσια εις είδος «συνωνή» (και φυσικά ό,τι λάφυρα προέκυπταν μετά από νίκη).

Στους παρακάτω  χάρτες φαίνονται τα 4 «μεγάλα» θέματα (7ος αιώνας) και τα «μικρά» θέματα που υπήρχαν στην εποχή του Πορφυρογέννητου (10ος αιώνας):

Mark Whittow 700 AD

10th ce Themes

(συνέχεια στο μέρος #2)

3 Comments

Filed under Εθνολογία, Ιστορία, Μεσαίωνας