Tag Archives: Μιχαήλ

Ο Ψελλός σχολιάζει τον διορισμό φίλων του στην Ελλάδα

Ο Μιχαήλ Ψελλός έχει αφήσει δύο επιστολές στις οποίες σχολιάζει την απογοήτευση δύο φίλων του για τον διορισμό τους στην Ελλάδα. Τις επιστολές αυτές μπορείτε να τις βρείτε στην παρακάτω συλλογή του Κωνσταντίνου Σάθα με γραπτά του Ψελλού. Continue reading

Advertisements

13 Comments

Filed under Βυζαντινολογία

Η Ρωμαία στολή ως εθνοτικός δείκτης

Στα μέσα του 14ου αιώνα ο Ιταλός Fazio Degli Uberti συνέγραψε το έργο Dittamondo (κάτι σαν «Επιχείρηση ανά τον Κόσμο»), ένα διδασκαλικό ποίημα στο οποίο ο συγγραφέας ταξιδεύει νοερά ανά την υφήλιο μαζί με τον αρχαίο Ρωμαίο γεωγράφο Γάιο Ιούλιο Σολίνο σχολιάζοντας την (κλασική κυρίως) γεωγραφία και ιστορία των διαφόρων περιοχών. Continue reading

22 Comments

Filed under Βυζαντινολογία, Εθνολογία, Ιστορία, Μεσαίωνας

Εθνολογικές παρατηρήσεις στην ιστορία του Ατταλειάτη #2

H παρούσα ανάρτηση είναι η δεύτερη της σειράς με θέμα τις εθνολογικές παρατηρήσεις στην ιστορία του Ατταλειάτη. Όσοι δεν διαβάσατε (ή ξεχάσατε) την πρώτη ανάρτηση της σειράς καλό είναι να της (ξανα)ρίξετε μια ματιά. Είχα σταματήσει την πρώτη ανάρτηση στο τέλος του κεφαλαίου 21 της δίγλωσσης έκδοσης των Καλδέλλη-Κράλλη (εκτύφλωση και θάνατος του Ρωμανού Διογένη). Στη σημερινή ανάρτηση θα σχολιάσω τα υπόλοιπα κεφάλαια (22-36). Continue reading

Leave a comment

Filed under Βυζαντινολογία, Εθνολογία, Ιστορία, Μεσαίωνας

Εθνολογικές παρατηρήσεις στην Ιστορία του Ατταλειάτη #1

Αυτή θα είναι η πρώτη ανάρτηση με θέμα την εθνολογική διερεύνηση της Ιστορίας του Μιχαήλ Ατταλειάτη. Σε αυτήν την ανάρτηση θα περιγράψω το υλικό εθνολογικού ενδιαφέροντος που έχω συλλέξει από το πρώτο μέρος της ιστορίας, μέχρι και τον θάνατο του καθηρημένου και τυφλωμένου Ρωμανού Διογένη το 1072. Στην δεύτερη ανάρτηση της σειράς θα περιγράψω το αντίστοιχο υλικό από το υπόλοιπο της Ιστορίας. Continue reading

11 Comments

Filed under Βυζαντινολογία, Εθνολογία, Ιστορία, Μεσαίωνας

Η ανταρσία του Θωμά του Σλάβου

Ο Κεκαυμένος συμβουλεύει τα παιδιά του στο Στρατηγικόν του, αν ποτέ βρεθούν στην δύσκολη θέση όπου πρέπει να επιλέξουν μεταξύ δύο αντιμαχόμενων διεκδικητών του θρόνου, να επιλέξουν αυτόν που ελέγχει την Κωνσταντινούπολη, επειδή αυτός πάντα νικά. Continue reading

Leave a comment

Filed under Βυζαντινολογία, Ιστορία, Μεσαίωνας

Η συνοπτική ιστορία της περιόδου 1204-1282 #4

Τελείωσα την προηγούμενη ανάρτηση στη Σύνοδο της Λυών το 1274, όπου συμφωνήθηκε η Ένωση των Εκκλησιών και όπου ο Γεώργιος Ακροπολίτης ορκίστηκε εκ μέρους του Μιχαήλ Η΄ Παλαιολόγου την αποδοχή του Καθολικού δόγματος και την αναγνώριση του Παπικού Πρωτείου.

Την άνοιξη του 1274, καθώς οι εκπρόσωποί του ήταν καθοδόν για τη Λυών, ο Μιχαήλ Η΄ διέταξε τον στρατό του να επιτεθεί στην Ανδεγαυινή Αλβανία. Το δυσπόρθητο φρούριο του Βελιγραδίου («Βελλέγραδα», σημερινό Μπεράτι) ήταν το πλησιέστερο ρωμαϊκό φρούριο στην περιοχή και, για τα επόμενα δύο χρόνια, έδρασε ως ορμητήριο για τις ρωμαϊκές εκστρατείες στην Ανδεγαυινή Αλβανία.

Το 1267 πέθανε ο Δεσπότης της Ηπείρου Μιχαήλ Β΄Δούκας και οι δύο μεγαλύτεροι γιοι του μοίρασαν τα εδάφη του Δεσποτάτου. Ο Νικηφόρος εγκαταστάθηκε στην Άρτα διοικώντας την περιοχή της Ηπείρου και Αιτωλοακαρνανίας, ενώ ο Ιωάννης ο «Νόθος» εγκαταστάθηκε στην Υπάτη (τότε Νέαι Πάτραι) διοικώντας την Θεσσαλία. Οι Δουκάδες αδελφοί, εκμεταλλευόμενοι την Ένωση των Εκκλησιών στη Λυών, άρχισαν να παρουσιάζονται ως οι «Υπερασπιστές της Ορθοδοξίας» κατά του «αιρετικού» Μιχαήλ. Η αυλή της Τραπεζούντας ακολούθησε παρόμοια στάση.

Πάντοτε κατά την διάρκεια του 1274, ο Μιχαήλ έστειλε τον αδελφό του Ιωάννη Παλαιολόγο (τον νικητή της μάχης της Πελαγονίας το 1259 που είχε αποδείξει πολλάκις τις στρατιωτικές του ικανότητες) επικεφαλής ενός στρατού με σκοπό την κατάκτηση της Θεσσαλίας. Ο Ιωάννης της Θεσσαλίας κατάφερε να εξασφαλίσει την στρατιωτική αρωγή του Φράγκου ηγεμόνα του Δουκάτου των Αθηνών και τα στρατεύματα Θεσσαλίας και Δουκάτου κατάφεραν να νικήσουν τον στρατό του Ιωάννη Παλαιολόγου, ο οποίος μετά την ήττα παραιτήθηκε και πέθανε πριν τελειώσει το έτος.

Ο βερονέζος τυχοδιώκτης Ικάριος (Licario) παρουσιάστηκε στον Μιχαήλ Η΄ προσφέροντας τις στρατιωτικές του υπηρεσίες κατά των Ενετών και Λομβαρδών της Εύβοιας (Νεγροπόντε). Ο Μιχαήλ τίμησε τον Ικάριο με το αξίωμα του Μεγάλου Δούκα και τον αναγνώρισε ως υποτελή του άρχοντα των εδαφών της Εύβοιας που θα κατάφερνε να κατακτήσει. Ο Ικάριος αποβιβάστηκε στην Κάρυστο της νότιας Εύβοιας (όπου γεννήθηκε), την οποία χρησιμοποίησε ως ορμητήριο για την επέκταση της εξουσίας του στο νησί. Ταυτόχρονα, κατάφερε να φέρει στο ρωμαϊκό μαντρί πολλά άλλα νησιά του Αιγαίου. Δυστυχώς για τον Μιχαήλ Η΄, οι νίκες του Ικαρίου αποδείχτηκαν εφήμερες.

Το 1275 οι Γενουάτες αδελφοί Βενέδικτος και Μανουήλ Ζαχαρίες (Zaccaria) έλαβαν από τον Μιχαήλ Η΄ την μικρασιατική Φώκαια αναλαμβάνοντας την υποχρέωση της υπεράσπισης της περιοχής Φώκαιας-Σμύρνης από τις επιθέσεις των «Λατίνων» και των Τούρκων.

Στις προηγούμενες αναρτήσεις ανέφερα ότι το 1263, μετά την ήττα των Γενουατών από τους Ενετούς στην ναυμαχία των Σπετσών, ο Μιχαήλ Η΄ αποφάσισε να παραβεί την Συνθήκη του Νυμφαίου που είχε με τους Γενουάτες και να προσεταιριστεί τους Ενετούς. Το 1267 άλλαξε γνώμη και ξαναεπέλεξε ως συμμάχους τους Γενουάτες, στους οποίους επέτρεψε να ιδρύσουν την αποικία τους στο Πέρα/Γαλατά (η συνοικία της Κων/πόλεως βορείως του Κερατίου κόλπου).

[Nicol, Last, σλδ 58-61] But Michael had outwitted them and, trusting that the Pope would now identify all enemies of Byzantium with the enemies of Christendom, he took the offensive which was directed against Charles of Anjou’s bases in Albania. In the spring of 1274, while his envoys were still on the their way to Lyons, Michael’s army in Macedonia advanced towards the coast from the fortress of Berat and closed in on Durazzo, the headquarters of Charles’s Albanian kingdom. […] and for two years his [Charles’s] garrisons in Albania were constantly on the defensive.

[…] The Despot of Epiros, Michael II, had died in 1267, and his dominions were now divided between his sons Nikephoros and John. Nikephoros has inherited the southern portion of Epiros with his capital at Arta, and was the neighbour of the Angevin Kingdom of Albania. John had taken possession of Thessaly and had his capital at Neopatras or Hypati, not far from Lamia.

[…] The Emperor’s negotiations with the Papacy has made it possible for the heirs of the Despotate of Epiros to pose even more convincingly as the champions of Orthodoxy and of the true Byzantine tradition. John of Thessaly in particular kept open house for all who were in disagreement with the Emperor’s policies. But the Union of Lyons, by relieving the Empire of the immediate threat of invasion from the west, gave the Emperor a chance to deal with his enemies nearer home. He embarked on a campaign of reconquest first from the rebel Greeks and then from the Latins in Greece and the islands. To begin with, an army and a fleet were sent across to Thessaly to bring the rebel to heel. The army was commanded by Michael VIII’s brother John Palaiologos, a soldier of great experience. But it was roundly defeated by John of Thessaly who called on the help of his friend, the French Duke of Athens. The navy had an unexpected success. But the shock of defeat was too much for the Emperor’s brother, who resigned his command and retired into private life. He died before the end of the year 1274.

[…] It was his [Michael’s] practice to exploit the grievances of any disgruntled westerners who offered him their services. One such was an adventurer from Verona called Licario who had fallen out with the Venetian and Lombard governors of the island of Negroponte or Euboia. Negroponte was the most important naval base held by Venice in the Aegean Sea, protecting central Greece and also the Morea from attacks by the Byzantines. When Licario offered to help the Emperor recover the island he was given every encouragement. About 1273 Michael made Licario has vassal, in western style. Licario succeeded in occupying the town of Karystos in the south of Negroponte and from there extended his operations to other islands with equal success. The Emperor promoted him to the rank of Grand Duke and granted him the title to the island of Negroponte as an important fief. Licario’s victories were not very enduring, but they did much to enhance the prestige of Michael VIII in the eyes of the Latins.

[…] Two brothers from Genoa, Benedetto and Manuele Zaccaria, were granted the port of Phokaia as an imperial fief about 1275. Phokaia lay to the north of the gulf of Smyrna […] They built a fleet to protect their trade from pirates, and for long they defended Smyrna from attacks by other Latins and by the Turks from the interior of the country.

[…] In 1267, […] Michael VIII had taken up the broken thread of his contacts with the Genoese. A new treaty was drawn up, confirming and supplementing that signed at Nymphaion in 1261. […] They were allotted land across the water from the city, in the district known as Galata or Pera on the other side of the Golden Horn. […] But these formalities were forgotten with the passing of the years, and the Genoese colony at Galata, increasingly independent of Byzantine control, was soon to become a thorn in the flesh to succeeding emperors and a natural target for the envy of the Venetians.

Στα εσωτερικά θέματα, ο Μιχαήλ αντικατέστησε τον Πατριάρχη Ιωσήφ με τον ενωτικό Ιωάννη Βέκκο, ο οποίος τον χειμώνα του 1277 συγκάλεσε μια σύνοδο όπου αφόρισε όλους τους ανθενωτικούς. Στη συνέχεια, ο Μιχαήλ Η΄ συνέχισε με την -βίαιη- καταστολή των ανθενωτικών, πολλοί από τους οποίους έχασαν τις περιουσίες τους, φυλακίστηκαν και τυφλώθηκαν. Πολλοί ενωτικοί κατέφυγαν στην Θεσσαλία, την Τραπεζούντα και την Βουλγαρία, ενώ το 1276/7 ο Ιωάννης της Θεσσαλίας, παίζοντας το χαρτί του «καλού [ανθενωτικού] Ορθόδοξου» συγκάλεσε ανθενωτική σύνοδο ιερέων και μοναχών, η οποία αναθεμάτισε τον Πάπα, τον Μιχαήλ Η΄ και τον Πατριάρχη Βέκκο.

[Nicol, Last, 61-2] So long as Pope Gregory X was alive Charles of Anjou was kept at bay, for Michael VIII continued to convince the Pope that the Byzantine Church and people would eventually come round to accepting the Union of Lyons. The Patriarch Joseph thought otherwise, but he was removed and his place was taken by the unionist John Bekkos. […] For in the winter of 1276 the Patriarch John Bekkos held a synod of clergy and laity in the capital at which the union of the churches was solemnly proclaimed and the sentence of excommunication was pronounced against all whο refused to accept it.

[…] The anti-unionists were declared to be traitors. Their property was confiscated. The prisons were crowded with monks, priests and laymen arrested on evidence or on suspicion of treason, and many of the opposition leaders were blinded, mutilated or banished. Refugees from the reign of terror in the capital found their way almost by instinct to the separatist Byzantine states of Trebizond or in northern Greece, where the rulers of Epiros and Thessaly welcomed them with open arms. John of Thessaly broadcast his reputation for unsullied Orthodoxy by convening an anti-unionist synod at Neopatras in the winter of 1276-7. It was attended by about 100 monks and abbots with eight bishops, who almost unanimously anathematized the Pope, the Emperor and the Patriarch. […] His [Michael’s] sister Eulogia encouraged her daughter to give asylum to refugees in Bulgaria. His niece Anna, another daughter of Eulogia, and wife of the Despot Nikephoros of Epiros, encouraged her husband to make friends with the Emperor’s enemies.

Τον Απρίλιο του 1279 -αν όχι νωρίτερα- ο Δεσπότης της Ηπείρου Νικηφόρος αποφάσισε να γίνει υποτελής του Καρόλου του Ανδεγαυού, ο οποίος πλέον έλεγχε τον Μοριά, την Ήπειρο και την Αλβανία!

[Nicol, Last, σλδ 63] Nikephoros of Epiros, who was next-door neighbour of the Angevin Kingdom of Albania, entered into diplomatic relations with Charles of Anjou in 1276; and in April 1279, if not before, he formally became a vassal of Charles, making over certain territories in northern Epiros which were of the greatest strategic value to an invader from Italy. This alliance helped to persuade Charles more firmly than ever that his route to Cosntantinople lay overland through Albania and Macedonia and not by sea.The way was still barred by the Byzantine army stationed in western Macedonia, particularly at the impregnable mountain fortress of Berat behind Durazzo.

Ο Πάπας Νικόλας Γ΄, που εκλέχθηκε τον Νοέμβριο του 1277, άρχισε να συνειδητοποιεί ότι η Κωνσταντινούπολη δεν σημείωνε πρόοδο στο θέμα του εκκαθολικισμού που είχε συμφωνηθεί στην Λυών. Αποφάσισε να υπενθυμίσει στον Μιχαήλ Η΄ ότι είχε υπογράψει την άνευ όρων καθυπόταξη του Πατριαρχείου στην Ρώμη και να στείλει έναν Καρδινάλιο στην Κωνσταντινούπολη με αρμοδιότητες που τον έκαναν de facto προϊστάμενο του Πατριάρχη. Το 1279 ο Πάπας Νικόλαος Γ΄ έστειλε μια δεύτερη ομάδα επιβολέων του Καθολικισμού και η κατάσταση έφτασε σε τέτοιο σημείο που και ο ενωτικός Πατριάρχης Ιωάννης Βέκκος άρχισε να σιχαίνεται τους Καθολικούς, διαφώνησε με τον Μιχαήλ Η΄ και αποσύρθηκε σε ένα μοναστήρι. Τον Άυγουστο του 1279 ο Μιχαήλ κατάφερε να τον πείσει να επιστρέψει στη θέση του. Οι απεσταλμένοι του Πάπα ζήτησαν να ανακληθούν οι ισχύουσες «άδειες εργασίας» (για να χρησιμοποιήσω τον σημερινό όρο) των ιερέων και να δοθούν νέες μόνο σε όσους ιερείς κατέθεταν γραπτή ομολογία αποδοχής του Καθολικού δόγματος και αναγνώρισης του Παπικού Πρωτείου, απαίτηση την οποία οι βυζαντινοί ιερείς αρνήθηκαν να εκπληρώσουνΤην ίδια στιγμή, πολλοί στρατιωτικοί διοικητές του Μιχαήλ, ανάμεσα στους οποίους και μερικοί συγγενείς του, εξαιτίας του Ορθόδοξου φρονήματός τους, όχι μόνο δεν μπορούσαν να πολεμήσουν τον «υπερασπιστή της Ορθοδοξίας» Ιωάννη της Θεσσαλίας, αλλά αυτομόλησαν και στο πλευρό του.

[Nicol, Last, σλδ 61-2] Pope Nicholas III, who was appointed in November 1277, was no great friend or admirer of Charles, and explicitly forbade him to attack the Byzantine Empire. But at the same time the reports that he received from Constantinople led him to feel that the Greeks were not taking the Union of Lyons as seriously as they should, […] There was to be no concession to the Greeks in the matter of ritual, no hair-splitting about matters of dogma and no evading the fact of the absolute primacy of the Holy See. Worst of all the Emperor was to admit a cardinal-legate to reside permanently in Constantinople, and the Byzantine clergy were to beg the favour of absolution from Rome for the schism and confirmation from Rome of their orders. These demands took the matter much further than Michael had ever intended to go.

[…] A number of his [Michael’s] commanders, among then two of the Emperor’s own cousins, who had been sent to make war on John of Thessaly in the previous year, had actually declared themselves to be of like mind with the rebel concerning the herecy of their Emperor and his union with the Pope, and changed sides. It was useless to give command of armies to generals who were already secretly hand-in-glove with the enemy.

[…] In 1279 Pope Nicholas III sent another delegation to Constantinople. The situation in the capital had by then deteriorated so far that even the unionist Patriarch Bekkos had fallen foul of his Emperor and withdrawn into a monastery. […] John Bekkos was induced to resume his office as Patriarch in Augst 1279, […] But the demands of Pope Nicholas were more than most of them could stomach, for each was now asked to take an oath of obediance to the Roman Church in person. This they refused to do;

Πάντοτε το 1279 ο Κάρολος ο Ανδεγαυός συνέχισε να μεταφέρει στρατεύματα στην Αλβανία και έστειλε τον Βουργουνδό ιππότη Hugues “le Rousseau” de Sully (le Rousseau = «ο κοκκινομάλλης», «Ρωσονσουλής» στον Γρηγορά) ως διοικητή των ανδεγαυινών δυνάμεων εισβολής που είχαν σταλεί στην Αλβανία. Ο Hugh de Sully περιγράφεται από τις πηγές ως πανύψηλος κοκκινομάλλης και ακούραστα δραστήριος. Ο Κάρολος ήταν πια έτοιμος να επιτεθεί στην Ρωμαΐδα, έχοντας σαν σκοπό να κατακτήσει πρώτα την Θεσσαλονίκη και μετά την Κωνσταντινούπολη. Για να περάσει από την Αλβανία στην Μακεδονία, έπρεπε πρώτα να κατακτήσει το δυσπόρθητο φρούριο «Βελλέγραδα» (Βελιγράδι, Μπεράτι). Έτσι το φθινόπωρο του 1280 ο de Sully οδήγησε έναν στρατό 8000 ανδρών στην πολιορκία της Βελλέγραδας.

Ο Μιχαήλ Η’ κινητοποιήθηκε αμέσως όταν έμαθε τα νεά και έστειλε ένα στράτευμα στο Μπεράτι υπό την ηγεσία του Μεγάλου Δομέστικου Μιχαήλ Ταρχανιώτη και του Μεγάλου Στρατοπεδάρχη Ιωάννη Συναδηνού. Μαζί τους ήταν και ο μικρότερος γιος του νεκρού πια Δεσπότη της Ηπείρου Μιχαήλ ο οποίος, δυσαρεστημένος που οι δύο μεγαλύτεροι αδελφοί του δεν του έδωσαν τίποτα από την πατρική κληρονομιά, είχε καταφύγει στην αυλή του Μιχαήλ Η΄. Ο Μιχαήλ Δούκας ήταν νεαρός και άπειρος στρατιωτικά, αλλά ο Μιχαήλ τον έστειλε για να πείσει τους αδελφούς του και τους εγχώριους πληθυσμούς να μην βοηθήσουν τους ανδεγαυινούς εισβολείς. Το ρωμαϊκό στράτευμα έφτασε στο Μπεράτι την άνοιξη του 1281. Οι Ρωμαίοι διοικητές ήλπιζαν ότι θα μπορούσαν να γλιτώσουν την άμεση πολεμική σύρραξη, αλλά ο de Sully ήταν ανυπόμονος για μάχη. Αυτή είναι μια τυπική αντίθεση στην πολεμική συμπεριφορά Ρωμαίων και «Λατίνων» που είχε γίνει κοινός τόπος ήδη στην Αλεξιάδα της Άννας Κομνηνής. Από τη μια, οι σώφρονες και φειδωλοί για μάχη Ρωμαίοι και, από την άλλη, οι θαρραλέοι, αλλά άφρονες «Λατίνοι» που είναι ανυπόμονοι να ορμήσουν. Οι μεν «Λατίνοι» παρομοιάζουν τους Ρωμαίους με «δειλές γυναικούλες», οι δε Ρωμαίοι παρομοιάζουν τους «Λατίνους» με «άμυαλα χαϊβάνια» (τουρκ. hayvân = «αγρίμι, θηρίο»).

Ο Νικηφόρος Γρηγοράς γράφει για τους Γασμούλους (απόγονοι μεικτών ρωμαιολατινικών γάμων, [4.5]/v. I, 98]) ότι στην πολεμική τους συμπεριφορά συνδύαζαν το «εὔτολμον» των «Λατίνων» και το «ἐσκεμμένως ἐς τὰς μάχας ἰέναι» των Ρωμαίων (εννοεί πως οι Ρωμαίοι έλεγχαν τον θυμό τους στην μάχη και επέλεγαν την ανοιχτή σύρραξη μόνον ύστερα από σκέψη και διαβουλεύσεις). Για την συγκεκριμένη αντιπαράθεση των δύο στρατών στο Μπεράτι ο Γρηγοράς γράφει ([5,6]/v. I, 147) πως οι Ρωμαίοι διοικητές προτίμησαν να αποφύγουν την ανοιχτή σύρραξη («πόλεμον ἐμφανῆ») και έπληξαν τους «Ιταλούς» έμμεσα με ακροβολισμούς και ενέδρες, με δόλους και μηχανήματα (στρατηγήματα), για να τους εξοργίσουν και να τους κάνουν να χάσουν την τάξη τους, επειδή γνώριζαν ότι, λόγω «τῆς ἐμφύτου κορύζης τε και ὀφρύος» του (της έμφυτης βλακείας και αλαζονείας του), το «γένος τῶν Ἰταλῶν» […] «ἐν καιρῷ θυμοῦ» γίνεται ευχείρωτο («στρατηγουμένους ῥαδίως»).

Ο Καλδέλλης εξηγεί πολύ ωραία αυτήν την αντίθεση πολεμικής φιλοσοφίας Ρωμαίων και «Λατίνων» στις σελίδες 175-178 του βιβλίου του Ethnography after Antiquity, αλλά δυστυχώς μόνον οι σελίδες 175 και 178 διατίθενται για προεπισκόπηση και βαριέμαι να γράψω τις σελίδες 176-7 στις οποίες παραθέτει αρκετά πολύ ενδιαφέροντα χωρία.

Gregoras-Latin-Roman

[Νικηφόρος Γρηγοράς, Ρωμαϊκή Ιστορία, Ι.98] γὰρ βασιλεὺς πλεῖστον ἐξήρτυσε ναυτικὸν, ἐμπλήσας τριήρεις ὑπὲρ τὰς ἑξήκοντα ἔκ τε ἄλλων καὶ γένους τοῦ Γασμουλικοῦ. ἦσαν δὲ οὗτοι συντεθραμμένοι τοῖς τε Ῥωμαϊκοῖς καὶ Λατινικοῖς ἔθεσιν, ὡς ἔχειν ἐκ μὲν Ῥωμαίων τὸ ἐσκεμμένως ἐς τὰς μάχας ἰέναι, ἐκ δὲ Λατίνων τὸ εὔτολμον.

[Νικηφόρος Γρηγοράς, Ρωμαϊκή Ιστορία, Ι.147] Μετὰ δὲ ταῦτα δεήσεις πρὸς θεὸν παραγγείλας ἁπάσαις ταῖς ἐκκλησίαις τὸν ὄντα Ῥωμαίοις τηνικαῦτα στρατὸν ἐκπέμπει κατὰ τοῦ Ῥωσονσουλῆ· οἷς δὴ καὶ ἀπελθοῦσιν οὐκ εὖ ἔχειν ἔδοξεν οὐδὲ πάνυ τοι ἀσφαλὲς πόλεμον ἐμφανῆ κατὰ τῶν ἐναντίων ἐγείρειν, πλείστων τε ὄντων καὶ λίαν ἀσφαλῶς ὡπλισμένων καὶ ἄριστα πεφραγμένων· ἀλλἐνέδραις καὶ λόχοις καὶ ἀκροβολισμοῖς ἐκ λόφων ὑπερδεξίων παρακειμένων τὴν ἐκείνων παροξύνειν ὀφρὺν καὶ τὸν τῦφον ἐς ἀσύντακτόν τινα κίνησιν καὶ ὁρμήν. τὸ γάρ τοι γένος τῶν Ἰταλῶν τοιούτοις ἀρχῆθεν συντέθραπται τοῖς ἤθεσι. ἂν μὲν γὰρ εὐτάκτως ἀπαντᾷ πρὸς τὸν πόλεμον, τεῖχός ἐστιν ὀχυρὸν καὶ ἀμήχανον· ἂν δὲ βραχύ τι τῆς νενομισμένης παραλύσῃ τάξεως, οὐδὲν ἂν εἴη τὸ κωλύον αἰχμαλώτους σφᾶς ὑπὸ τῶν πολεμίων αὐτίκα μάλα ἀχθήσεσθαι. ἐνίοτε δὲ καὶ τὸ τῆς ἐμφύτου κορύζης τε καὶ ὀφρύος μεγάλως παρέβλαψε τῷ μὴ ἐν καιρῷ τοῦ θυμοῦ στρατηγουμένους ῥᾳδίως. ταῦτοὖν ἐκ πολλοῦ συνειδότες ὁ Ῥωμαίων στρατὸς τοιούτοις αὐτοὺς περιήρχοντο δόλοις καὶ μηχανήμασι·

Η μακραίωνη ρωμαϊκή πολεμική φιλοσοφία είναι ξεκάθαρη τόσο στο Στρατηγικόν του Μαυρικίου (~600 μ.Χ.) όπου ο “milēs barbātus” (βαρβάτος/ανδρείος στρατιώτης) είναι αυτός που διατηρεί την πειθαρχία και την θέση του στην εύτακτη παράταξη και ελέγχει τον θυμό του στην μάχη (talis est comodum miles barbati = «αυτός είναι ο τρόπος του βαρβάτου/ανδρείου στρατιώτη», σημειώνω εδώ ότι στις δυτικές ρωμανικές γλώσσες δεν υπάρχει η δευτερεύουσα σημασία «ἀνδρεῖος» του λατινικού όρου barbātus = «γενειοφόρος», που αναπτύχθηκε μετά την πτώση της δυτικής αυτοκρατορίας και μόνο στην ύστερη Λατινική της Ανατολικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας και, κατά συνέπεια, απαντά μόνο στην Νεολληνική και στην Ανατολική Βαλκανική Ρωμανική: βαρβάτος, βλαχικό bãrbãtescu, ~ ρουμανικό bărbătesc = «αντρίκια/ανδρικά» κλπ), όσο και στα «Τακτικά» του Λέοντα του Σοφού (~900 μ.Χ.) όπου επαναλαμβάνεται η ίδια αρχή ([7.17] «δίωκε μὴ ὡς στρατιώτης δειλός, ἀλλ΄ ὡς στρατιώτης ἀνδρεῖος, […] φύλαττε, στρατιῶτα, τὴν τάξιν σου, […] μὴ ἐλάσῃς ἰσχυρῶς ἐν τῷ κάμπῳ ἵνα μὴ σκορπίσῃς τὴν σὴν τάξιν»). Στα μέσα του 10ου αιώνα, ο «ακαταγώνιστος των Ρωμαίων στρατηγός» Νικηφόρος Φωκάς γράφει στην Στρατηγική του Έκθεση πως η ανοιχτή σύρραξη πρέπει να αποφεύγεται όχι μόνον εναντίον υπεράριθμου αντιπάλου, αλλά και εναντίον ισάριθμου. Μόνον όταν ο ισάριθμος αντίπαλος έχει ηττηθεί τουλάχιστον τρεις φορές κατά τα τελευταία χρόνια, ο Ρωμαίος διοικητής μπορεί να επιχειρήσει ανοιχτή σύρραξη (Στρατηγική Έκθεσις, [4.19]/50-1).

Έτσι οι Ρωμαίοι διοικητές στο Μπεράτι, ακολουθώντας κατά γράμμα την ρωμαϊκή πολεμική φιλοσοφία, εξόργισαν τον «Ρωσονσουλή», ο οποίος αφρόνως απομακρύνθηκε από τον στρατό του με λίγους άνδρες για να κατασκοπεύσει τους Ρωμαίους και κατάφεραν να τον αιχμαλωτίσουν οι τούρκοι μισθοφόροι των Ρωμαίων. Μόλις οι ανδεγαυινοί στρατιώτες έμαθαν ότι ο διοικητής τους είχε αιχμαλωτιστεί, πανικοβλήθηκαν και τράπηκαν σε άτακτη φυγή προς την αλβανικη ακτή. Οι Ρωμαίοι τους κυνήγησαν συλλέγοντας πολλά λάφυρα και αιχμαλωτίζοντας σχεδόν όλους τους αξιωματικούς της ανδεγαυινής δυνάμεως εισβολής, τους οποίους και έδειξαν αλυσοδεμένους στον κόσμο της Κωνστανινούπολης, σε επινίκιο θρίαμβο.

Με την Σύνοδο της Λυών το 1274, ο Μιχαήλ Η΄ Παλαιολόγος είχε καταφέρει να νικήσει διπλωματικά τον Κάρολο τον Ανδεγαυό. Στην μάχη της Βελλέγραδας το 1280/1 κατάφερε να τον νικήσει και στην πρώτη τους πολεμική αναμέτρηση. Αυτή η νίκη αύξησε την αυτοπεποίθηση των Ρωμαίων, αλλά ο Κάρολος ο Ανδεγαυός δεν είχε πει ακόμα την τελευταία του κουβέντα.

[Nicol, Last, σλδ 65-6] Pope Nicholas was far from satisfied, and in the meantime Charles of Anjou, with the connivance of the Despot of Epirus, had been quietly shipping great quantities of troops and supplies over the Adriatic to Albania. In August 1279 Charles had appointed as commander-in-chief of all his territories in Albania and Epiros a Burgundian knight, Hugues le Rousseau de Sully. He was reputed to be a giant of a man with flaming red hair and tireless energy. Throughout 1279 and 1280 he supervised the reception of boatloads of soldiers, arms, money, horses, and siege-engines sent across from Italy in preparation for the great offensive. The objective was to be first Thessalonica and then Cosntantinople. In August 1280 Pope Nicholas died and Charles was given a free hand. It was to be six months before the contending Italian and French parties in the college of cardinals elected a successor. But by that time the offensive in the Balkans has begun.

In the autumn of 1280 Hugues de Sully led his army of about 8000 men inland from Durazzo to lay siege to the fortress of Berat, the gateway to the road through Macedonia. The Byzantine commander of Berat at once sent word to Constantinople to announce that the storm had broken. Reinforcements must be rushed westwards. It was a moment of crisis for the restored Byzantine Empire. If the western defences collapsed the flood gates would be open. Michael VIII rose to the occasion and sent an army post-haste to hold the road and relieve the siege of Berat. It was lead by two of his most experienced generals, the Grand Domestic Michael Tarchaniotes and the Grand Stratopedarches John Synadenos. With them went Michael Doukas, a younger brother of Nikephoros of Epiros and John of Thessaly, who had recently defected to the imperial side and married a gaughter of Michael VIII. […] Before the army left the capital the Patriarch and his bishops blessed the troops, and prayers were offered for the safety of the Empire.

The siege of Berat continued through the winter of 1280. Tarchaniotes and his army came to its relief  in the spring of 1281. They contrived to smuggle food in to the starving inhabitants by loading it on rafts and floating then down the river by night. The Byzantine generals hoped if possible to avoid an open battle, but the impetuous Sully longed for a fight. He decided to spy out the hand for himself and rode towards the Byzantine camp with a small bodyguard. Some of the Turkish mercenaries in the imperial army sprang out from an ambush, shot his horse and captured him. At the news that their commander was taken, the Angevin army turned and fled in panic, with the Byzantine troops in hot pursuit. Tarchaniotes and his men rounded up most of Sully’s generals and collected a vast amount of booty, before chasing the remnants of the great expedition as far as the Adriatic coast.

The prisoners were taken to Constantinople to be led in triumph through the streets. The Emperor watched the procession from a hill near the palace, where he could see and be seen by all. The sight of the huge figure of Hugues de Sully bound in chains roused the people to a frenzy of excitement and rage. But the triumph was also an occasion of jubilation. For the almost effortless victory at Berat in 1281 restored Byzantine morale and confidence. It proved that when it came to a direct encounter the imperial army was still master of the situation.

[…] Important as it was the victory at Berat was by no means the end of the danger to Byzantium presented by Charles of Anjou. It prompted him to reconsider his tactics and to plan a second attempt by a different route;

Ο Κάρολος είχε αποφασίσει να επιτεθεί στην Ρωμανία το 1280, εκμεταλλευόμενος την εξάμηνη Sede vacante που προκάλεσε ο θάνατος του Πάπα Νικόλαου Γ΄ το 1280. Όσο δεν υπήρχε Πάπας να τον συγκρατήσει, είχε το ελεύθερο να κινηθεί κατά των Ρωμαίων. Ωστόσο, ο Κάρολος φρόντισε να εξασφαλίσει την εκλογή του γάλλου ομοεθνή του Πάπα Μαρτίνου Δ΄ τον Φεβρουάριο του 1281, ο οποίος ήταν άνθρωπος του χεριού του. Πλέον ο Κάρολος είχε δικό του άνθρωπο στον θρόνο της Καθολικής Εκκλησίας. Ο Πάπας Μαρτίνος αμέσως απεφάνθη ότι οι «σχισματικοί Γραικοί» δεν πρόκειται ποτέ να γίνουν οικειοθελώς Καθολικοί και μόνο με την βία μπορούν να «θεραπευτούν» από την «αίρεσή» τους. Έτσι προκήρυξε Σταυροφορία εναντίον τους με αρχηγό τον Κάρολο.

Η ήττα του de Sully στο Μπεράτι έπεισε τον Κάρολο πως η καλύτερη στρατηγική δεν ήταν η χερσαία πορεία από το Δυρράχιο στην Κωνσταντινούπολη, αλλά η θαλάσσια μεταφορά στρατευμάτων και η «ακαριαία» απόβασή τους στην Κωνσταντινούπολη. Γι΄αυτή την νέα θαλάσσια πορεία χρειαζόταν την βοήθεια των Ενετών. Στις 3 Ιουλίου το 1281, στο παπικό παλάτι του Ορβιέτου (Orvieto) συμφωνήθηκε η Συνθήκη του Ορβιέτου, η οποία ένωνε τον Κάρολο και τους Ενετούς κατά των Ρωμαίων σε μια επικείμενη σταυροφορία που είχε προσχεδιαστεί για τον Απρίλιο του 1283. Σκοπός της Σταυροφορίας ήταν το ανέβασμα στον θρόνο της Κωνσταντινουπόλεως του γαμπρού του Καρόλου Φιλίππου του Κουρτεναί (νόμιμος διάδοχος του θρόνου της Λατινικής Αυτοκρατορίας της Κωνσταντινουπόλεως).

Λίγες εβδομάδες μετά την Συνθήκη, ο Πάπας Μαρτίνος αφόρισε τον Μιχαήλ Η΄ Παλαιολόγο και ακύρωσε την Ένωση των Εκκλησιών που είχε συμφωνηθεί στην Λυών το 1274! Το Nοέμβριο του 1282 τον αφόρισε για δεύτερη φορά!

Ο Παχυμέρης γράφει ότι ο Μιχαήλ Η΄ Παλαιολόγος έμαθε τα νέα του παπικού αφορισμού του καθώς επέβλεπε τα οχυρωματικά έργα κατά των επιδρομούντων Τούρκων στην Προύσα της Μικράς Ασίας και είπε «με αφόρισαν αντί να μου δώσουν χάρη αυτοί για τους οποίους τράβηξα τόσα δεινά αντιμαχόμενος (θρησκευτικά) τον [Ορθόδοξο] οικείο λαό μου, προκειμένου να κερδίσω την αγάπη τους [των Παπών]» και διέταξε να μην μνημονεύεται από εδώ και πέρα το όνομα του Πάπα στις λειτουργίες των βυζαντινών εκκλησιών.

[Παχυμέρης, Ι, 637] Ταῦτα γνοὺς βασιλεὺς παρὰ τοῦ Νικαίας ἐπανιόντος ὁ γὰρ Ἡρακλείας ἐτεθνήκειἐν δεινῷ ἐποιεῖτο, ὥστε καί, τοῦ διακόνου μέλλοντος μνημονεύειν τοῦ πάπα κατὰ τὸ σύνηθες, βασιλέως παρόντος, ὁ κρατῶν διεκώλυε, καλὰ λέγων τῆς ἀγάπης ἐκείνων ἀπόνασθαι, ὥσταὐτὸν μὲν ἐκπολεμῶσαι διἐκείνους ἑαυτῷ τοὺς οἰκείους, ἐκείνους δὲ μὴ ὅπως χάριν ἔχειν, ἀλλὰ καὶ προσαφορίζειν.

[Nicol, Last, σλδ 88] His [Michael’s] only reaction to the Pope’s anathema was to remark bitterly that this was a poor reward for all the upopularity that he had courted among his subjects on the Pope’s behalf, and he forbade any further commemoration of the Pope’s name in liturgy.

[Nicol, Last, σλδ 68] When the news of his excommunication by Pope Martin reached him, the harassed Emperor was not in his capital but at Brusa in Asia Minor, desperately striving to fortify his eastern frontier, which had been penetrated by the Turks.

Μετά τη Συνθήκη του Ορβιέτου, ο Κάρολος ο Ανδεγαυός εξασφάλισε την συμμαχία του -έτσι κι αλλιώς υποτελούς του- Δεσπότη της Ηπείρου Νικηφόρου και του Ιωάννη της Θεσσαλίας, καθώς και την συμμαχία των Σέρβων και των Βουλγάρων. Ο Σέρβος βασιλιάς Στέφανος Ούρεσης Β΄ Μιλούτιν, που μόλις είχε ανέβει στον Σερβικό Θρόνο, αμέσως μετά την συμφωνία του με τον Κάρολο εισέβαλε στα ΒΔ Ρωμαϊκά εδάφη και προσάρτισε στις κτήσεις του την πόλη των Σκοπίων.

Το 1282, λοιπόν, η κατάσταση είχε γίνει περισσότερο κρίσιμη από ποτέ, μιας και ο Κάρολος, η Παποσύνη, οι Ενετοί, οι «αποστάτες» της Ηπείρου και της Θεσσαλίας (έτσι τους ονομάζουν οι Ακροπολίτης, Παχυμέρης και Γρηγοράς), οι Σέρβοι και οι Βούλγαροι είχαν όλοι τους συμμαχήσει κατά των Ρωμαίων και, ταυτόχρονα, στην Μικρά Ασία οι τουρκικές επιδρομές είχαν γίνει πιο συχνές και πιο εντατικές. Ο Ενετός Marino Sanudo του Torcello έγραψε πως εκείνη τη στιγμή ο Κάρολος ήταν έτοιμος να γίνει μονάρχης όλου του κόσμου. Βέβαια δεν είχε υπολογίσει ότι ο Μιχαήλ Η΄ Παλαιολόγος δεν είχε ακόμα πει την τελευταία του κουβέντα.

[Nicol, Last, σλδ 66-8] In February 1281 Charles had contrived to secure the election of a French pope, Martin IV, who could be relied upon to identify the interests of the church with the interests of the house of Anjou. Pope Martin conveniently reverted to the view that the Greeks could only by cured of their religious errors by force, and he announced that Charles of Anjou was the man to lead a crusade for that purpose. The defeat of Sully in Albania, on the other hand, convinced Charles that his second attempt on Constantinople must be made by sea and not overland. His own navy was not adequate. But Venice might now be induced to lend him her help. […] Venice required little persuasion now to join forces with Charles of Anjou in an assault on Constantinople.

So it came about that Charles was able to satisfy the material as well as the spiritual requirements for a second and grander attack on Byzantium. On 3 July 1281, in the city of Orvieto which Pope Martin IV had chosen for his residence, Charles signed a treaty with Venice. A third party to the treaty was Charles’s son-in-law, Philip of Courtenay, titular Latin Emperor of Constantinople. The object of the alliance was nothing less than the restoration of Philip to the throne once occupied by his father Baldwin. […] The date of the expedition was fixed at not later than April 1283. While Venice supplied the ships, Pope Martin supplied the moral sanction to convert the campaign into what was now described as a crusade for the glory of the faith, the mending of the schism, and the recovery of the Empire usurped from the Latins by Michael Palaiologos. A few weeks after the signing of the Treaty of Orvieto the Pope excommunicated Michael, and so undid at one stroke all the work of the Council of Lyons and all Michael’s efforts on the previous 20 years to avert a repetition of the Fourth Crusade. The union of the churches was no more. […] The Byzantine Emperor was no longer to be considered in any sense a Catholic prince. The Pope re-affirmed his excommunication in November 1282, and went so far as to declare him deposed from his throne unless he repented.

For his final assault Charles of Anjou seemed to have united not only Venice and the Papacy, but also almost all the Balkan powers against Byzantium. Nikephoros of Epiros, though probably not a direct party to the treaty of Orvieto, concluded a new treaty of his own with Charles, the Latin Emperor, and the Doge of Venice in September 1281. John of Thessaly was in sympathy if not in alliance with Charles, while in the south of Greece, the Morea had passed under the personal rule of Charles himself upon the death of Willian of Villehardouin in 1278. Further field, the rulers of Bulgaria and Serbia, sensing the drift of the political tide, were quick to enlist on what looked like the winning side. In Bulgaria, George Terter, who was proclaimed Emperor by the nobility in 1280, declared himself to be the ally of Charles in 1281. In Serbia, Stephen Milutin or Uroš II, who came to the throne in 1282, invaded Byzantine Macedonia and captured the town of Skopje. He too declared his support for Charles. It is no wonder that contemporaries should have thought the King of Sicily was about to make himself monarch of the world and to unite east and west under his sway.

The situation of the Byzantine Empire was indeed even more critical than it had been in 1280. Michael VIII’s western policy seemed to have failed, and there were ominous developments in his eastern provinces that seemed to portend catastrophe in Asia Minor at the same time. […] As in so many crises of the empire, Constantinople was beset by enemies on two sides at once. It was the kind of emergency in which previous emperors had sometimes distinguished themselves. Michael VIII was no exception. But the weapons that he employed were those of diplomacy not of war.

Ο Μιχαήλ Η΄ Παλαιολόγος δεν έμεινε με σταυρωμένα τα χέρια. Έπεισε τον μογγόλο γαμπρό του Νογκάι Χαν της Χρυσής Ορδής να ελέγξει τους Βούλγαρους και έπεισε τον συμπέθερό του βασιλιά της Ουγγαρίας (η πριγκήπισσα της Ουγγαρίας  Άννα είχε παντρευτεί τον γιο και διάδοχο του Μιχαήλ Ανδρόνικο Παλαιολόγο) να ελέγξει τους Σέρβους. Την ίδια στιγμή κατά του Ενετικού στόλου, εκτός από τους Γενουάτες, ο Μιχαήλ κατάφερε να εξασφαλίσει με συμμαχία μέρος του στόλου του Σουλτάνου των Μαμελούκων της Αιγύπτου.

Αλλά η μεγαλύτερη διπλωματική επιτυχία του Μιχαήλ Η΄ Παλαιολόγου, αυτή για την οποία δικαίως αποκλήθηκε από κάποιους ιστορικούς ως «η Νέμεσις του Καρόλου του Ανδεγαυού», ήταν η προσέγγιση του μισητού εχθρού του Καρόλου βασιλιά Πέτρου Γ΄ της Αραγονίας (ήταν γαμπρός του Μανφρέδου που σκότωσε ο Κάρολος στο Βενεβέντο και στην αυλή του είχαν καταφύγει πολλοί αξιωματούχοι του Μανφρέδου) και η υποκίνηση της εξέγερσης των Σικελών εναντίον των Φράγκων αφέντων τους, εξέγερση που είναι γνωστή ως η Εξέγερση του Σικελικού Εσπερινού (Sicilian Vespers). Οι Σικελοί ήταν εδώ και καιρό δυσαρεστημένοι με τον Κάρολο εξαιτίας της βαριάς φορολογίας που τους είχε επιβάλει για την χρηματοδότηση της Σταυροφορίας του. Το Πάσχα του 1282 στο Παλέρμο οι Σικελοί εξεγέρθηκαν σκοτώνοντας όλους τους Φράγκους της πόλης και η εξέγερση διαδόθηκε σαν φλόγα σε όλο το νησί. Οι εξεγερθέντες Σικελοί έκαψαν τον στόλο που είχε συγκεντρώσει ο Κάρολος στην Μεσσήνη (Messina) για την επικείμενη του εισβολή στην Ρωμανία. Ταυτόχρονα, ο Πέτρος Γ΄ της Αραγονίας αποβιβάστηκε με το στρατό του στη Σικελία την οποία απέσπασε από τον έλεγχο του Καρόλου.

Ξαφνικά, ο Κάρολος από «οσονούπω μονάρχης όλου του κόσμου» βρέθηκε με χαμένη την Σικελία και να πολεμά με νύχια και με δόντια για να διατηρήσει τα εδάφη του στην Νότια Ιταλία. Ο Μιχαήλ Παλαιολόγος δεν παραδέχτηκε ποτέ φανερά ότι είχε υποκινήσει τον Σικελικό Εσπερινό, αλλά στην αυτοβιογραφία του γράφει «αν τολμούσα να πω ότι ήμουν το όργανο του Θεού για την απελευθέρωση των Σικελών, θα έλεγα την αλήθεια!»

[Nicol, Last, σλδ 68-71] He [Michael VIII] induced the Mamluk Sultan of Egypt, with whom he had often exchanged embassies, to lend him ships for the defence of Constantinople. The Tartars of the Golden Horde in South Russia, whose khan Nogaj had married a daughter of Michael VIII, kept a watchful eye on the movement of the Bulgarians. While the King of Hungary, whose daughter Anna had married the Byzantine heir-presumptive Andronikos, was prevented from joining the Serbians in the their alliance with Charles of Anjou.

[…] But further west than Genoa there was one ruler who was known to have personal reasons for detesting Charles of Anjou. King Peter III of Aragon was a son-in-law of the late Manfred of Sicily, whom Charles had dispossessed. He had a fleet which he would have dearly loved to use for an invasion of Sicily. He had the services of a number of refugees from Angevin rule in Sicily, among them his trusted secretary and chancellor, John of Procida. Peter of Aragon needed little encouragement to stab Charles of Anjou in the back. Lastly there were the inhabitants of Sicily. Taxed to the hilt to pay for Charles’s imperialist schemes, the Sicilians were in a mood to rebel against their French overlords. The King of Aragon was ready to help them. The Byzantine Emperor had the means to underwrite a revolt in Sicily and an invasion of the island by the Aragonese.

[…] on 30 March 1282, the citizens of Palermo broke in rebellion and massacred all the French in the city. The rebellion was ignited by an accident outside the Church of the Holy Spirit of Palermo when the people were gathering for the evening service; and from this it acquired the name of the Sicilian Vespers. It spread like wild-fire throughout the island as though by pre-arranged signals. The great fleet which Charles had assembled at Messina was completely destroyed. In August, Peter of Aragon arrived in Sicily at the head of his own fleet. The French were driven out. Charles’s empire and his dream were shattered, and Pope Martin IV, who had been deeply involved in trying to make that dream come true, solaced himself by preaching a crusade against the Aragonese. But when the dust began to settle, one monarch was seen to be set more securely than ever on his throne. Michael VIII had emerged triumphant at the end of the long battle of wits between Latins and Greeks.

Shortly after the event Michael was to boast that he had played no small part in promoting the Sicilian Vespers. In his autobiography he writes: “Should I dare to claim that God brought [the Sicilians] their freedom and that he did it through me, I should only be telling the truth.”

The nature and extent of Michael’s implication in the Sicilian Vespers has for long been a matter for dispute among historians. […] But Nikephoros Gregoras, writing in the fourteenth century, preserves at least a garbled memory of the way in which Michael VIII incited the King of Aragon to war against Charles of Anjou. It was a diplomatic achievement, according to Gregoras, which gave the Emperor more pride and satisfaction than any of his other successes, for it had the effect of diverting the Angevin fleet to a domestic conflict. […] The Genoese lord of Phokaia, Benedetto Zaccaria, Michael VIII’s vassal, is said by another comptemporary source to have negotiated the agreement between Michael and Peter III after a sum of money had been sent from Cosntantinople to Aragon.

That Byzantine gold changed  hands is clear enough. […] Michael was so lavish with his subsidies that he had to devalue the Byzantine gold coinage for a second time in 1282.

[…] For, as Gregoras was later to observe, “the Empire fo the Romans would easily have succumbed to Charles King of Italy had not such an Emperor been then in charge of its affairs”.

The humiliation of Charles of Anjou and the Papacy was the climax of Michael VIII’s diplomacy. A few months later he was dead.

Οι περισσότεροι ιστορικοί σήμερα δέχονται ότι ο Μιχαήλ ήταν ο υποκινητής του Σικελικού Εσπερινού. Ο Νικηφόρος Γρηγοράς γράφει για την διπλοματική επαφή Μιχαήλ Η΄ και Πέτρου Γ΄ και ο υποτελής του Μιχαήλ γενουάτης άρχοντας της Φώκαιας Βενέδικτος Ζαχαρίας, αναφέρεται σε ορισμένες δυτικές πηγές της εποχής ως ο μεσάζων της Ρωμαιο-Αραγονικής προσέγγισης. Δυστυχώς, για να βρει τα απαραίτητα χρήματα για όλους αυτούς τους διπλωματικούς χειρισμούς, ο Μιχαήλ Η΄ χρειάστηκε να υποτιμήσει ακόμα μια φορά το βυζαντινό χρυσό υπέρπυρον, μια κίνηση που είχε ολέθριες συνέπειες για την βυζαντινή οικονομία.

Ήταν η τρίτη συνεχόμενη φορά που ο Μιχαήλ κατάφερε να νικήσει τον Κάρολο τον Ανδεγαυό και ήταν το κύκνειο άσμα του, γιατί πέθανε λίγους μήνες αργότερα, καθώς σχεδίαζε την ανάκτηση του Ελλαδικού χώρου με την βοήθεια του Μογγόλων του γαμπρού του Νογκάι.

[Nicol, Last,  σλδ 87] Michael had great hopes of returning to fight what he foretold would be a decisive battle with the Turks. […] But he felt obliged to return to Constantinople in September, when it was reported that John Doukas of Thessaly had renounced his treaty and taken up arms again. […] Michael did not hesitate to call on the help of his son-in-law, Nogaj, the Khan of the Golden Horde. Nohaj willingly sent him 4000 Tartars to march on Thessaly, and if necessary exterminate all its male inhabitants. Pachymeres expresses pious horror at this scheme to turn sacrilegious heathens against Christians. But Michael has lost patiance with his Greek enemy. He was determined to lead the campaign himself, and he spent the month of October 1282 equipping an army which was to join forces with his Tartar allies in Thrace. […] He declined rapidly, until on Friday 11 December 1282, he died.

Αφορισμένος από την Καθολική Εκκλησία, ο Μιχαήλ Η΄ Παλαιολόγος πέθανε άθαφτος και άκλαυτος σε ένα χωριό της ανατολικής Θράκης, επειδή η Ορθόδοξη Εκκλησία τον θεωρούσε «αιρετικό προδότη» για την Ενωτική Πολιτική του. Η ίδια του η -φανατικά ανθενωτική- αδελφή Ευλογία, διαβεβαίωσε τη χήρα του Θεοδώρα ότι η ψυχή του Μιχαήλ είχε απωλέσει κάθε ελπίδα μεταθανάτιας σωτηρίας.

Byz-animal-Michael-VIII

Ο Γρηγοράς, από την άλλη, σημειώνει πολύ σωστά πως αν οι Ρωμαίοι δεν είχαν έναν τέτοιο βασιλέα σαν τον Μιχαήλ Η΄ Παλαιολόγο, ο μεγαλουργός  και παμπονηρός ρήγας της Ιταλίας Κάρολος θα είχε κατακτήσει εύκολα την Ηγεμονία των Ρωμαίων. Βρήκε όμως τον υπερδεξιότερο μάστορά του!

[1.144] Ἔφθημεν ἀποδεδειχότες τὸν ῥῆγα τῆς Ἰταλίας Κάρουλον ἄνδρα μεγαλουργὸν καὶ βελτίστῃ δυνάμει συνέσεως χρώμενον ἔς τε τὰς ἐπινοίας καὶ τὰ βουλεύματα ὧν ἔμελλε δρᾷν ἔς τε αὐτὰ δὴ τὰ δρώμενα. ἀλλἀντέπραττεν αὐτῷ καθάπαξ εἰπεῖν ἡ τοῦ βασιλέως δραστικωτέρα ὀξύτης καὶ ἀντεκάθητο ὑπερδέξιος· καὶ πέρας οὐ συνεχώρει χρηστὸν οὔθοὗτος ταῖς ἐκείνου κατὰ Ῥωμαίων ἐπακολουθῆσαι πράξεσιν, οὔτἐκεῖνος ταῖς τοῦ βασιλέως κατὰ Λατίνων· ἀλλἦν οὕτως ἐπὶ μακρὸν τὰ ἐξ ἀμφοτέρων ἀντίπαλα καὶ ἰσόῤῥοπα, ὡς καὶ φήμην ἐξενεχθῆναι τοιαύτην πρὸς τῶν συνετωτέρων ἀνδρῶν εὐστόχως ἐπἀμφοῖν εἰρημένην, ὡς εἰ μὴ τηνικαῦτα τοιοῦτος βασιλεὺς τοῖς Ῥωμαίων ἐπεστάτει πράγμασι, ῥᾳδίως ἂν ὑπὸ τῷ ῥηγὶ τῆς Ἰταλίας Καρούλῳ ἡ Ῥωμαίων ἡγεμονία ἐγεγόνει·

Θα κάνω ακόμα μία ανάρτηση, αλλά όχι προσεχώς, για την σταδιακή αποτυχία της υπεράσπισης της Μικράς Ασίας κατά των Τούρκων κατά την περίοδο 1261-1300.

Leave a comment

Filed under Βυζαντινολογία, Ιστορία, Μεσαίωνας

Η συνοπτική ιστορία της περιόδου 1204-1282 #3

Τελείωσα την προηγούμενη ανάρτηση για την πρώτη εξαετία (1261-7) του Μιχαήλ Η΄ Παλαιολόγου στην Κωνσταντινούπολη με την παρατήρηση ότι, ενώ ο Πάπας Ουρβανός Δ΄ είχε προκηρύξει Σταυροφορία για την «Λατινική» ανακατάληψη της Κωνσταντινούπολης ήδη από τον Αύγουστο του 1261 (όταν γινόταν η στέψη του Μιχαήλ Η΄ στην Αγιασοφιά), η σταυροφορία αυτή δεν μπορούσε να πραγματοποιηθεί όσο ο καλύτερος υποψήφιος για τη Σταυροφορία (και ο μόνος ενδιαφερόμενος) ήταν ο μισητός στον Πάπα και αφορισμένος Μανφρέδος της Σικελίας.

Ο Μανφρέδος είχε όλα τα προσόντα για την ηγεσία αυτής της σταυροφορίας, μιας και ήταν γαμπρός του Δεσπότη της Ηπείρου και ασκούσε άμεσο έλεγχο στην Κέρκυρα και την αλβανική ακτή από τον Αυλώνα μέχρι το Δυρράχιο, περιοχές που μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν ως λατινικά σημεία απόβασης και ορμητήρια. Το μόνο πρόβλημα του Μανφρέδου ήταν ότι είχε αφοριστεί από τον Πάπα.

Η Λατινική Σταυροφορία κατά του Μιχαήλ Η΄ Παλαιολόγου θα μπορούσε να πραγματοποιηθεί μόνον αν οι κτήσεις του Μανφρέδου περνούσαν στα χέρια κάποιου άλλου «Λατίνου» ηγεμόνα, ο οποίος θα ήταν «καλός Καθολικός» και αρεστός στον Πάπα.

Δεν άργησε να φανεί αυτός ο κατάλληλος Λατίνος ηγεμόνας αλλά, πριν σας τον παρουσιάσω, πρέπει να αναφέρω μερικά λόγια για την εξωτερική πολιτική του Μιχαήλ Η΄ με την Παποσύνη.

Ο Μιχαήλ Η΄ γνώριζε πολύ καλά πως ο μόνος τρόπος για να σταματήσει μια επικείμενη σταυροφορία ήταν να τα βρει με τον Πάπα, δηλαδή να γίνει αρεστός στον Πάπα. Αν ο Μιχαήλ γινόταν αρεστός στον Πάπα, ο δεύτερος δεν θα μπορούσε να δώσει την ευχή του σε μια Σταυροφορία εναντίον του. Έτσι αποφάσισε να παίξει ένα παιχνίδι που είχε ήδη αρχίσει να παίζει ο Ιωάννης Γ΄ Βατάτζης. Η μόνη διαφορά είναι ότι, ενώ ο Βατάτζης το έπαιξε εντελώς προσχηματικά, αραιά και που και στοιχειωδώς, ο Μιχαήλ το έπαιξε νωλεμώς (= ακατάπαυστα) και εντατικότατα.

Το παιχνίδι αυτό είναι η περίφημη «Ένωση των Εκκλησιών». Έτσι όπως την καταλάβαινε η Καθολική Εκκλησία, η φράση αυτή σήμαινε οι «σχισματικοί» Ορθόδοξοι να «επιστρέψουν» στο Καθολικό μαντρί (αποδοχή του Καθολικού Δόγματος) και ν΄αναγνωρίσουν τα Πρωτεία του Πάπα της Ρώμης.

Αυτό ήταν το μόνο είδος «Εκκλησιαστικής Ενώσεως» που οι διάφοροι Πάπες ήταν διατεθειμένοι να συζητήσουν με  τους αυτοκράτορες των «σχισματικών Γραικών».

Οι Ορθόδοξοι, από την άλλη, είχαν μια άλλη κατανόηση της φράσης «Ένωση των Εκκλησιών»: άρση του σχίσματος και επίλυση των δογματικών διαφορών, χωρίς την καθυπόταξη των Ορθοδόξων στην Παποσύνη.

Το πρόβλημα είναι πως, κατά την περίοδο 1261-1453, η «επετεία» γίνεται από τους (εξ ανάγκης ενωτικούς) Βυζαντινούς αυτοκράτορες προς τους Πάπες και αυτό επιτρέπει στους δεύτερους να επιβάλουν τους όρους τους.

Ο Μιχαήλ Η΄ Παλαιολόγος, λοιπόν, ήδη από το 1262 αρχίζει τις διπλωματικές επαφές με τον Πάπα Ουρβανό Δ΄, στέλνοντας μια επιστολή στην οποία υπενθύμιζε τα κακά που οι Λατίνοι έκαναν στην Αυτοκρατορία του και διακήρυττε την διάθεσή του για επίλυση των προβλημάτων που δίχαζαν την Ρώμη και την Κωνσταντινούπολη. Ο Πάπας Ουρβανός του απάντησε πως χάρηκε που έμαθε ότι ο «αυτοκράτορας “των Γραικών“» ήταν διατεθειμένος για συζήτηση, αλλά του ξεκαθάρισε ότι στα μάτια του ο αληθινός Αυτοκράτορας της Κωνσταντινούπολης ήταν ο «Λατίνος» Βαλδουίνος Β΄ και ότι θα συνέχιζε να υποστηρίζει μια Σταυροφορία εναντίον του όσο αυτός θα συνέχιζε τον πόλεμο με τις «λατινικές» αποικίες στην «Γραικία».

[Nicol, Last, 48-9] Like his great predecessor John Vatatzes, Michael hoped that he could forestall his political enemies in the west by appealing to the highest ideal of the Papacy, the peace and unity of the Church. To remove the threat of a crusade he would show his willingness to remove the schism or, as the Byzantines called it, the scandal that divided the church.

[…] In June 1262 he [Michael VIII] wrote to Pope Urban reminding him of the numerous wrongs done to the Empire by the Latins, but expressing the hope that diplomatic relations between Rome and Byzantium might now be resumed. […] The Pope was pleased but noncommittal. In his eyes the real Emperor of Constantinople was still Baldwin II; Michael Palaiologos was simply “Emperor of the Greeks”. In fact, so long as Michael continued to make war on the remaining Latin colonies in Greece, Urban continued to favour the idea of a crusade against him.

Ωστόσο, ο Πάπας Ουρβανός εκείνη τη στιγμή ήταν απασχολημένος με την εξουδετέρωση του αφορισμένου Μανφρέδου της Σικελίας. Το 1263 ο βασιλιάς της Γαλλίας Λουδοβίκος Θ΄ προσφέρθηκε να βοηθήσει τον Πάπα εναντίον του Μανφρέδου στέλνοντας ως «υπερασπιστές» της Εκκλησίας ένα στράτευμα με επικεφαλής τον αδελφό του Κάρολο τον Ανδεγαυό. Τον Οκτώβριο του 1264 πέθανε ο Πάπας Ουρβανός Δ΄ και τον διαδέχθηκε ο Κλήμης Δ΄. Αφού ο Κάρολος έλαβε την ευλογία του νέου Πάπα, στις 26 Φεβρουαρίου 1266 κατατρόπωσε τον Μανφρέδο στην μάχη του Βενεβέντου (Μπενεβέντο). Με την ευλογία της Καθολικής Εκκλησίας, ο Κάρολος ο Ανδεγαυός στέφθηκε νέος βασιλιάς Σικελίας και Νεαπόλεως (Νάπολης), αποκτώντας όλες τις κτήσεις του Μανφρέδου και, μαζί μ΄αυτές, και τις κατακτητικές του βλέψεις στα Βαλκάνια.

Πλέον, οι βαλκανικές κτήσεις του Μανφρέδου (Κέρκυρα και αλβανική ακτή) ανήκαν σε κάποιον «καλό Καθολικό» ηγεμόνα, τον οποίο ο Πάπας Κλήμης μπορούσε να χρίσει ηγέτη της Σταυροφορίας κατά των «σχισματικών Γραικών».

Από αυτό το σημείο, ο Κάρολος ο Ανδεγαυός γίνεται ο πιο επικίνδυνος αντίπαλος του Μιχαήλ Η΄ και ο δεύτερος θα αφιερώσει όλες τις δυνάμεις του στην διπλωματική εξουδετέρωση του Καρόλου και των κατακτητικών του σχεδίων.

Ο Μιχαήλ Η΄ έστειλε μια επιστολή στον Πάπα Κλήμη Δ΄ στην οποία τον παρακαλούσε να συγκρατήσει τον Κάρολο τον Ανδεγαυό από την επίθεση που σχεδίαζε κατά ομόπιστων Χριστιανών (Βυζαντινών) και, ως αντάλλαγμα, του ζητούσε να προγραμματίσουν για το προσεχές μέλλον μια  Σύνοδο για την Ένωση των Εκκλησιών. Ο Πάπας Κλήμηςσυνειδητοποιώντας την πλεονεκτική θέση που του προσέφερε η δυνατότητα που είχε να συγκρατεί ή ν΄αμολάει τον Κάρολο ελεύθερο κατά των «σχισματικών Γραικών», απάντησε στον Μιχαήλ Η΄ πως ενδιαφερόταν μόνο για μια Σύνοδο για Ένωση χωρίς διαπραγματεύσεις, στην οποία οι Ορθόδοξοι απλώς θα αποδεχτούν τους όρους του.

[Nicol, Last, σλδ 49-50] The King of Sicily [Manfred] was rather more the enemy of the Papacy than he was of the Greeks, and in the end Pope Urban, seconded by the King Louis IX of France, decided to be rid of him. By July 1263 Louis’ brother Charles of Anjou, had been nominated as the champion of the Pope against Manfred fo Sicily.

[…] Pope Urban IV died in October 1264, His successor Clement IV was preoccupied with the events in Italy which Urban had set in motion. On 26 February 1266 Charles of Anjou defeated Manfred of Sicily at the battle of Benevento. Charles inherited not only Manfred’s title to the kingdom of Naples and Sicily, but also his ambitions with regard to Byzantium. Manfred had never lost control of the strategic points across the Adriatic which he had hoped to use as bases for his campaign against Constantinople, and when he died they were quickly taken over by Charles’ agents. By 1267 the new King of Sicily was in possession of the island of Corfu and much of the adjacent mainland Greece.

To Michael VIII it soon became clear that Charles of Anjou presented a new and more formidable version of the threat to his western provinces and ultimately to the survival of his empire. Manfred had been the enemy of the Papacy, but Charles was its protector and a much more plausible candidate for the leadership of a crusade to restore the Latin Empire. Michael thought that the time had come to reopen negotiations with the Papacy. He wrote to Clement IV […] begging him to use his influence to restrain the King of Sicily from attacking his fellow Christians. He repeated his proposal that a council of the church should be held, preferably in one of cities of Byzantium.

Pope Clement was naturally in favour of promoting the unity of Christendom, but it would be in his own terms; and with Charles of Anjou at hand, ready and willing to lead a crusade against the schismatic Greeks, Clement could confidently dictate those terms to the Emperor and Patriarch in Constantinople. […] There was to be no debate and no council. The Greek Church must simply submit to the terms laid down in Clement’s reply.

Στη συνέχεια, για να πιέσει ακόμα περισσότερο τον Μιχαήλ Η΄ για την άνευ όρων Ένωση των Εκκλησιών, ο Πάπας Κλήμης οργάνωσε την Συνθήκη του Βιτέρβου στα τέλη Μαΐου του 1267. Στο παπικό παλάτι του Βιτέρβου (Viterbo) βρέθηκαν ο Κάρολος ο Ανδεγαυός, ο λατίνος αυτοκράτορας Βαλδουίνος Β΄ και ο πρίγκιπας της Αχαΐας Γουλιέλμος. Ο Κάρολος πάντρεψε την κόρη του με τον γιο -και διάδοχο- του Βαλδουίνου Φίλιππο (και αυτό τον έκανε πεθερό του μελλοντικού διαδόχου του Θρόνου της Λατινικής Αυτοκρατορίας της Κωνσταντινούπολης) και, από την άλλη, πάντρεψε τον γιο του με την κόρη του Γουλιέλμου, με την προϋπόθεση ότι ο Γουλιέλμος θα κυβερνούσε ως προστατευόμενος υποτελής του Καρόλου και, μετά τον θάνατό του, ο Μοριάς θα γινόταν οριστικά Ανδεγαυινή κτήση. Τέλος, ο Κάρολος αναλάμβανε την υποχρέωση να ετοιμάσει 2000 ιππότες μέχρι το 1273/4 για την Σταυροφορία κατά των «σχισματικών Γραικών» που θα έθετε την Κωνσταντινούπολη ξανά σε «λατινικά» πολιτικά και εκκλησιαστικά χέρια.

Η Συνθήκη του Βιτέρβου ήταν ο χειρότερος εφιάλτης του Μιχαήλ Η’ Παλαιολόγου! Ο Κάρολος ο Ανδεγαυός, όχι μόνο είχε την ολοφάνερη υποστήριξη του Πάπα, αλλα ως πεθερός πια του «νόμιμου» (στα μάτια της Δύσης) διαδόχου της Λατινικής αυτοκρατορίας της Κωνσταντινουπόλεως αποκτούσε νόμιμη αφορμή για εισβολή στα Ρωμαϊκά εδάφη (για να ανεβάσει τον γαμπρό του στον θρόνο) και, την ίδια στιγμή, ο Μιχαήλ Παλαιολόγος δεν μπορούσε να επιτεθεί στους Φράγκους του Μοριά, επειδή ήταν πια προστατευόμενοι υποτελείς του Καρόλου και, μια βυζαντινή επίθεση εναντίον τους θα έδινε στον Κάρολο αφορμή για αντεπίθεση. Ο μόνος τρόπος που είχε στην διάθεσή του ο Μιχαήλ Η΄ για να σταματήσει την επικείμενη «λατινική» Σταυροφορία, ήταν η καθυπόταξη της βυζαντινής Εκκλησίας στην Παποσύνη. Το δύσκολο ήταν να εξηγήσει στον Ορθόδοξο λαό του ότι αυτός ήταν ο μόνος τρόπος για να αποφύγουν μια νέα λατινοκρατία.

[Nicol, Last, σλδ 50-1] The Pope seemed now to have concluded that there was only one way of bringing the Greeks back to the fold. In May 1267 he was responsible for promoting a series of alliances and treaties between Charles of Anjou and the Latin Emperor Baldwin, which legitimized the proposed reconquest of Constantinople. At the papal court at Viterbo it was arranged that Baldwin’s son Philip, heir presumptive to the title of Emperor of Constantinople, should marry Charles’ daughter. One of Charles’s sons was to marry the daughter of William of Villehardouin, who would cede to the King of Sicily the suzerainty over the Principality of Achaia; and Charles promised to prepare an army of 2000 knights within six or at most seven years for the “sacred task” of rescuing the imperial city from the schismatic Greeks and restoring it to the Holy Roman Church.

The treaty of Viterbo in May 1267 united against Byzantium most of the interested parties in the west, the Papacy, the Kingdom of Sicily, the claimant to the Latin Empire, and the Prince of Achaia. From that date almost to the moment of his death in December 1282 the reign of Michael VIII was a long battle of wits to stave off the threat of this alliance and to persuade his subjects that the methods he employed to this end were, however unpalatable, the only possible methods in the circumstances. If Charles of Anjou’s invasion of the Byzantine Empire could be made acceptable to the Papacy as a just and holy war, then the forces at Michael’s disposal could hardly prevent its success. The only way to ensure that the Popes would withhold their moral sanction from the enterprise was to remove the moral pretext for it by voluntarily submitting the Byzantine Church to their authority. In the bitter atmosphere following the Latin occupation this was not a policy likely to win much approval from the Greeks. But Michael carefully calculated the concessions that it would be necessary to make to the Popes and tried hard to persuade his people into making them.

Ο Πάπας Κλήμης Δ΄ πέθανε τον Νοέμβριο του 1268 και η sede vacante διήρκεσε τρία χρόνια μέχρι την εκλογή του Πάπα Γρηγορίου Ι΄ τον Σεπτέμβριο του 1271. Μην έχοντας έναν Πάπα για να απευθύνει τους διπλωματικούς χειρισμούς του, ο Μιχαήλ αναγκάστηκε να απευθυνθεί στον βασιλιά της Γαλλίας Λουδοβίκο Θ΄ ζητώντας του να συγκρατήσει τον αδελφό του Κάρολο.

Ο Λουδοβίκος αντιπαθούσε τους «σχισματικούς Γραικούς», αλλά αντιπαθούσε ακόμα περισσότερο τους Μουσουλμάνους και, επειδή εκείνη την περίοδο οργάνωνε μια εκστρατεία εκδίωξης των Μουσουλμάνων από την Τυνησία, ζήτησε από τον αδελφό του Κάρολο να αναστείλει προς στιγμήν την κατάκτηση των «σχισματικών Γραικών» για να τον βοηθήσει με τους Μουσουλμάνους στην Τυνησία.

Ο Λουδοβίκος πέθανε στην Τυνησία στις 25 Αυγούστου το 1270 και ο αδελφός του Κάρολος αναγκάστηκε να αναλάβει την ηγεσία της εκστρατείας. Αυτή η εκστρατεία τον κράτησε απασχολημένο, αλλά στις αρχές του 1271 ήταν πίσω στην Ιταλία σχεδιάζοντας την εισβολή του στην Ρωμαΐδα. Την ίδια χρονιά (1271) οι Αλβανοί τον αναγνώρισαν ως βασιλιά τους και αυτή η αναγνώριση ήταν η επίσημη απαρχή της Ανδεγαυινής Αλβανίας. Την ίδια στιγμή, ο Κάρολος άρχισε να μεταφέρει κάποια από τα στρατεύματά του στην Αλβανία και τον Μοριά, ενώ οι ηγεμόνες της Σερβίας και της Βουλγαρίας προσφέρθηκαν να τον βοηθήσουν εναντίον των Βυζαντινών.

Ο Μιχαήλ Η΄ ξαναστάθηκε τυχερός. Ο νέος Πάπας Γρηγόριος Ι΄ενδιαφερόταν για την ανάκτηση των Αγίων Τόπων και οραματιζόταν μια παγχριστιανική Σταυροφορία κατά των απίστων. Ήταν διατεθειμένος να προστατεύσει τον Μιχαήλ από τον Κάρολο, αρκεί ο πρώτος να έδειχνε ότι δεν ήταν μόνο λόγια στο θέμα της Ένωσης των Εκκλησιών. Ο Πάπας Γρηγόριος πληροφόρησε τον Μιχαήλ Η΄ ότι τον επόμενο χρόνο σκόπευε να συγκαλέσει μία Εκκλησιαστική Σύνοδο για να συζητήσει διάφορα θέματα. Ο Μιχαήλ και ο Πατριάρχης της Κωνσταντινουπόλεως Ιωσήφ ήταν ευπρόσδεκτοι στη Σύνοδο αρκεί να του έστελναν από πριν γραπτή ομολογία Καθολικής Πίστεως και αναγνώρισης του Παπικού Πρωτείου. Τις λεπτομέρειες θα τις συζητούσαν στη Σύνοδο.

Είχε φτάσει η δύσκολη στιγμή ο Μιχαήλ να εξηγήσει και να πείσει τον Ορθόδοξο λαό του ν΄αποδεχτεί -έστω τυπικά- τους όρους του Πάπα, γιατί ήταν ο μόνος τρόπος που θα διασφάλιζε την επιβίωση της Αυτοκρατορίας.

[Nicol, Last, σλδ 51-53] But Clement IV died in november 1268, and for three years the Holy See was vacant. There was no higher moral authority to whom the Emperor could appeal to restrain Charles of Anjou from fulfilling the agreements he had made at Viterbo. Michael did what he could by writing to Charles’s brother, King Louis of France. King Louis, though in other respects a saint, considered the Byzantines to be wayward schismatic; but he was more interested in the destruction of the infidel than in the forcible salvation of heretics. He was in the midst of preparatons for a crusade in North Africa, and he felt that his brother’s intention to invade the Byzantine empire involved a misuse of valuable military resources. He managed to persuade Charles to postpone his plans for the conquest of Constantinople and to lend his support for the worthier cause of fighting the infidel. […] He [Louis] died on 25 August 1270.

[…] The campaign in Tunis, of which he assumed command, kept Charles occupied for several months. But early in 1271 he was back in Italy and ready to resume plans for his Byzantine expedition. He was fortunate to gain control of the city and harbour of Durazzo or Dyrrachion on the Adriatic coast. The local Albanians proclaimed him their king, and he was able to send troops across to Albania and to Greece. The rulers of Serbia and Bulgaria were also both ready to join in a campaign whose goal was Constantinople. […] Michael VIII did all he could to prevent the building up of a massive coalition of his Slav and Latin enemies.

[…] In September 1271 the Holy See was at last filled by the election of Pope Gregory X. The choise was as disappointing to Charles as it was encouraging to Michael. For Gregory’s policy was ruled by his passion for the Holy Land, and he hoped that the Christians of the east might see the error in their ways so that they too could join in a great crusade to Jerusalem. […] Gregory was enthroned at the end of March 1272, and four days later he announced that a general council of the church would be held in two year’s time. The main items on its agenda would be the reform of the church, the union of the churches of Rome and Constantinople, and the crusade. Not long afterwards Michael VIII sent a formal letter of greeting to the new Pope, […] The response was disappointing. Michael and his Patriarch Joseph were indeed invited to attend or to send legates to the Pope’s forthcoming council, but only on condition of subscribing to a written and oral profession of the Roman faith and after acknowledging obedience to the See of Rome as head of all the churches. The terms remained precisely the same as they had been stated by Pope Clement IV. […] Michael was in no position to argue. Charles of Anjou had promised at Viterbo to have his army and navy ready for the invasion by 1273 or 1274.

[…] Pope Gregory’s reply changed the situation, for it seemed like an ultimatum. The moment had now come for the Emperor to bring the matter into the open and to try to convince his people that formal acceptance of the Pope’s terms was the only way of saving the Empire. He launched a campaign of propaganda in Constantinople,

Ο Μιχαήλ βρήκε τον Πατριάρχη και τους υψηλόβαθμους ιερείς άκρως αντίθετους σε οποιαδήποτε καθυπόταξη στην Παποσύνη. Η Ανθενωτική αντίδραση στα σχέδια του Μιχαήλ ήταν και ευρεία και έντονη. Η κύρια ανθενωτική φωνή ήταν ο Ιωάννης Βέκκος (ο μετέπειτα εξ ανάγκης ενωτικός Πατριάρχης). Ο Πατριάρχης Ιωσήφ συμφωνούσε με τον Βέκκο και οι Αρσενίτες ιερείς που ανέφερα στην προηγούμενη ανάρτηση, βρήκαν την ευκαιρία να «πατσίσουν» με τον Μιχαήλ Η΄ με το να πάρουν ανυποχώρητα Ανθενωτική θέση. Η ίδια η αδελφή του Μιχαήλ Ευλογία (αυτή που πρώτη τον ειδοποίησε ότι είχε ανακτηθεί η Κωνσταντινούπολη) πήρε επίσης φανατικά ανθενωτική θέση, αναγκάζοντας τον αδελφό της να την εξορίσει. Η Ευλογία κατέφερε να καταφύγει στην Βούλγαρία (όπου η κόρη της Μαρία ήταν Τσαρίνα). Εκεί στην Βουλγαρική αυλή, η Ευλογία θα δημιουργήσει ένα κέντρο συντονισμού της Ανθενωτικής παράταξης. Ο Μιχαήλ θα αναγκαστεί να συλλάβει τον Ιωάννη Βέκκο, στην προσπάθειά του να καταστείλει την ανθενωτική αντίδραση. Τον Ιούνιο του 1273 ο Πατριάρχης Ιωσήφ έκανε δημόσια ομιλία κατά των «αιρετικών» Καθολικών και, αργότερα, εξέδωσε εγκύκλιο με την οποία ενθάρρυνε τον κόσμο να αντισταθεί στις πιέσεις του Μιχαήλ Η΄.

Η κατάσταση ήταν απελπιστική για τον Μιχάηλ. Από τη μια είχε ένα εξωτερικό μέτωπο με την ενωμένη Δύση που περίμενε την αφορμή για να επιτεθεί και, από την άλλη, είχε ένα τεράστιο εσωτερικό μέτωπο με την Ανθενωτική παράταξη.

[Nicol, Last, σλδ 54] Michael tried to steer the thoughts of his patriarch and bishops away from the theological issues, which were so dear to the Byzantine mind. But this proved impossible, for the bishops were well aware that the Pope required adherence not only to the western form of the Creed, but also to many alien forms of doctrine and ritual; and these were matters of deepest significance to the Orthodox.

The opposition was loud and strong. Its spokesman was at first John Bekkos, the archivist of St Sophia, a priest of great intelligence and integrity, […] he voiced his opinion that union with the Latin Christians was undesirable because their faith was suspect; and though it might be impolite to say so, they were technically in herecy. The Patriarch Joseph thought that this expressed the case very well. But the Emperor, seeing his plans going awry, was furious. John Bekkos was arrested and thrown into prison. Michael VIII’s relations with his church were difficult enough without the added complication of an anti-unionist party. […] The Emperor’s favourite sister Eulogia, hitherto one of his most ardent supporters, professed herself readier to contemplate her brother’s ruin than to compromise her Orthdox faith. Michael sent her into exile, but she soon escaped and joined her daughter Maria in Bulgaria. The Bulgarian court became a hive of anti-unionist activities. Several other members of the imperial family joined the ranks of the opposition, and even the Arsenites threw their lot with the Orthodox to prevent the worse evil of union with Rome. The Patriarch made a public statement denouncing the Church of Rome for its “innovations” in the Creed; and in June 1273 he composed an encyclical to the faithful to strengthen their powers of resistance to imperial pressure.

Ο Νικαιάτης αυτοκράτορας Ιωάννης Γ΄Βατάτζης, για να εξηγήσει στον Πάπα Γρηγόριο Θ΄ το 1239 γιατί ο Λατίνος Αυτοκράτορας της Κωνσταντινούπολης δεν ήταν πραγματικός αυτοκρατόρας (της πεπτωκυίας Ρωμανίας), του είπε πως «αυτοκράτορας είναι αυτός που άρχει έναν λαό και ένα έθνος και όχι αυτός που κατέχει τις πέτρες και τα ξύλα με τα οποία δομήθηκαν τα τείχη και οι επάλξεις (της πόλης)».

Vatatzes-laos-ethnos

Ο Μιχαήλ έμαθε την δύσκολη πλευρά της ρήσης του προκατόχου του Βατάτζη. Τι σκοπό είχε να «έσωζε» από λατινική κατάκτηση «τις πέτρες και τα ξύλα» της αυτοκρατορίας με μια διπλωματική κίνηση που, στα μάτια του Ορθόδοξου «λαού και έθνους» του, θα καταδίκαζε αιωνίως τις ψυχές τους; Οι Ορθόδοξοι υπήκοοι του Μιχαήλ Η΄ δεν σκόπευαν να θυσιάσουν την αιώνια σωτηρία της ψυχής τους (που κατ΄αυτούς εξασφάλιζε η προσκόλληση στο Ορθόδοξο δόγμα), για να παρατείνουν την ελευθερία τους σε αυτόν που θεωρούσαν ως προσωρινό και επιχθόνιο βίο. Ήταν μια στιγμή όπου οι Ορθόδοξες πεποιθήσεις του θρησκόληπτου γένους των Ρωμαίων και οι διπλωματικοί χειρισμοί του πραγματιστή Βασιλέα των Ρωμαίων δεν μπορούσαν να συμβαδίσουν.

Ωστόσο, ο Μιχαήλ Η΄ στάθηκε για ακόμα μια φορά τυχερός. Όταν ζήτησε από τον φυλακισμένο Ιωάννη Βέκκο να εξετάσει ορισμένα επιλεγμένα χωρία από τους Λατίνους Πατέρες της Εκκλησίας, ο Βέκκος συνειδητοποίησε ότι οι Λατίνοι πατέρες δεν ήταν αιρετικοί και πως οι δύο Εκκλησίες ήταν δυνατόν να ενωθούν. Ο Βέκκος, λοιπόν, από κύρια φωνή των Ανθενωτικών μετατράπηκε σε ιδρυτή της Ενωτικής παράταξης που αντιτάχθηκε στην Ανθενωτική παράταξη. Ωστόσο, συνέχισε να έχει αυτό που περιέγραψα παραπάνω ως την Ορθόδοξη κατανόηση της Ένωσης, δηλαδή άρση του σχίσματος και επίλυση των δογματικών διαφορών, αρκεί να μην αλλαχθούν τα έθιμα και η τελετουργία της Ορθόδοξης Εκκλησίας.

[Nicol, Last, σλδ 55] He [Michael VIII] picked on John Bekkos, whο was still under arrest. Bekkos was plied with select translated passages from the Latin fathers to while away his hours in prison. The quotations were carefully chosen to illustrate the basic identity of belief between Orthodox and Catholics; and before long Bekkos had come to the conclusion that the Latins were not, after all, heretics, and that therefore the union of the churches was, in the political circumstances, both permissible and desirable, so long as the customs and ritual of the Orthodox church remained unchanged. He was then released and encouraged to impart his findings to others. Some of the more moderate of the clergy were thus induced to come out in favour of the Emperor’s policy, and an official unionist party was formed in opposition to the Patriarch and his supporters.

The Byzantine church and society were now divided even more sharply into two camps.

Η ίδρυση της Ενωτικής παράταξης ιερέων επέτρεψε στον Μιχαήλ να δηλώσει στον Πάπα ότι συμφωνούσε με τους όρους του και ότι θα έστελνε τους αντιπροσώπους του τον Μάιο του 1274 στην Δεύτερη Σύνοδο της Λυών. Τον Ιανουάριο του 1274 ο Μιχαήλ έκλεισε τον Πατριάρχη Ιωσήφ σε ένα μοναστήρι, για να μην δημιουργήσει προβλήματα στα διπλωματικά του σχέδια και, με τη βοήθεια του Ιωάννη Βέκκου, διεξήγαγε ακατάπαυστη ενωτική πραπαγάνδαΟ Πάπας Γρηγόριος ευχαριστήθηκε από τα νέα και έπεισε τον Κάρολο να αναστείλει την εισβολή του για έναν χρόνο και τον Πρίγκιπα της Αχαΐας Γουλιέλμο να κάνει ανακωχή με τις βυζαντινές δυνάμεις του Μοριά.

[Nicol, Last, σλδ 55] But Michael VIII had to make haste to complete his arrengements to send legates to the council, now scheduled for May 1274, at which the union of the the churches would be effected. Pope Gregory was determined that his council should have every chance of success. He instructed Charles of Anjou to postpone for one year the fulfilment of the obligations he had undertaken at Viterbo, and to allow the legates from Constantinople safe passage through his dominions. William of Villehardouin was also instructed to observe a truce with the Byzantine forces in the Morea.

[…] Throughout the winter of 1273 to 1274 Michael, helped by John Bekkos, waged ceaseless propaganda for the cause of union with Rome. In January 1274 the Patriarch Joseph was confined to a monastery pending the outcome of the Pope’s council. The opposition was thus bereft of its leader.

Ο Μιχαήλ Παλαιολόγος, λοιπόν, επέλεξε τον Μέγα Λογοθέτη Γεώργιο Ακροπολίτη (τον γνωστό μας ιστορικό) ως αντιπρόσωπό του στη Σύνοδο της Λυών στον οποίο έδωσε, μεταξύ άλλων, γραπτή ομολογία αποδοχής του Καθολικού δόγματος (δική του και του γιου του Ανδρόνικου). Εκπρόσωποι του Ορθόδοξου Πατριαρχείου ήταν ο πρώην Πατριάρχης Γερμανός Γ΄ και ο επίσκοπος Θεοφάνης της Νικαίας. Η αποστολή έφυγε με πλοίο από την Κωνσταντινούπολη το οποίο κόντεψε να βουλιάξει λόγω τρικυμίας στο ακρωτήριο Μαλέας. Τελικά, στις 6 Ιουλίου 1274 στην Λυών η Ένωση των Εκκλησιών συμφωνήθηκε επίσημα. Ο Ακροπολίτης ορκίστηκε εκ μέρους του Μιχαήλ Η΄ Παλαιολόγου υπακοή στην Ιερή Έδρα της Ρώμης και αποδοχή του Καθολικού Δόγματος. Η ειρωνεία της υπόθεσης ήταν το ότι ο Πάπας Γρηγόριος δήλωσε ικανοποιημένος που οι «Γραικοί» αποφάσισαν «με ελεύθερη βούληση» να «γυρίσουν» στο Καθολικό μαντρί. Η Ενωτική Σύνοδος της Λυών, εκτός από πνευματικός θρίαμβος του Πάπα Γρηγορίου Ι΄, ήταν ταυτόχρονα και διπλωματικός θρίαμβος του Μιχαήλ Η΄ Παλαιολόγου, αλλά ήταν ένας διπλωματικός θρίαμβος για τον οποίο ο λαός του και η ίδια του η αδελφή Ευλογία δεν θα τον συγχωρούσαν ποτέ.

[Nicol, Last, 56-7] […] he [Michael] prevailed upon a few of the more moderate and favourable of the bishops to draft a statement of their own submission to the Pope. It was phrased in the most general terms, but reinforced by a detailed profession of faith signed by the Emperor himself and by his son and co-emperor Andronikos.

These documents were entrusted to the imperial legates who were to attend the Pope’s council, which was to be held at Lyons in the south of France. The Emperor’s personal representative was his Grand Logothete George Akropolites, an accomplished dimpomat, a scholar,and something of a theologian. The Orthodox Church was to be represented by the former Patriarch Germanos III and by Theophanes, Bishop of Nicaea. […] they run into a storm off Cape Malea. The ship carrying the cargo of treasures and icons which were to be presented to the Pope was lost. […] and on 6 July 1274 the reunion of the churches of Rome and Constantinople was formally celebrated. The documents from the Emperor and his bishops were read out in Latin translation. George Akropolites, in the name of the Emperor, swore and oath of loyalty to the See of Rome and of adherence to the Roman Creed; and at the end of the ceremony Pope Gregory X preached a sermon telling of his joy and thanksgiving that the Greeks had returned to the fold of their own free-will […] while the Union of Lyons was a spiritual triumph for Pope Gregory, it was a diplomatic triumph for Michael VIII.

Αφήνω για την επόμενη και τελευταία ανάρτηση της σειράς την τελευταία οκταετία της βασιλείας του Μιχαήλ Η΄ Παλαιολόγου και το «κύκνειο άσμα» του.

Leave a comment

Filed under Βυζαντινολογία, Ιστορία, Μεσαίωνας