Tag Archives: αιώνα

Το Ρωμαϊκό γένος κατά τον 10ο αιώνα #1: προλεγόμενα

Το θέμα αυτής της ανάρτησης και των επομένων θα είναι η Ρωμαϊκή ταυτότητα όπως αυτή περιγράφεται στις πηγές του 10ου αιώνα. Η γραμματεία του 10ου αιώνα ξεκινάει με τα «Τακτικά» του Λέοντος του Σοφού (η συγγραφή τους ολοκληρώθηκε λίγο μετά το 900) και τελειώνει με την Ιστορία του Λέοντος του Διακόνου (γράφτηκε κατά την περίοδο 995-1000 και εξιστορεί τις νικηφόρες εκστρατείες του Νικηφόρου Φωκά και του Ιωάννη Τζιμισκή). Πριν όμως περάσω στις πηγές του 10ου αιώνα, τις οποίες θα παραθέσω στις επόμενες αναρτήσεις, στη σημερινή πρώτη ανάρτηση θα αναφέρω μερικά γενικά πράγματα, όπου μεταξύ άλλων θα σχολιάσω και ορισμένα χωρία από την Χρονογραφία του Θεοφάνη του Ομολογητή (γραμμένη γύρω στο 815), για να επισημάνω μερικά στοιχεία της ρωμαϊκής ταυτότητας που υπήρχαν ήδη πριν από το 900 μ.Χ. Continue reading

4 Comments

Filed under Εθνολογία, Ιστορία, Μεσαίωνας

Ο μεταβατικός ρωμαϊκός αιώνας (235-337) #1

Στην σημερινή ανάρτηση θα περιγράψω τον μεταβατικό αιώνα της περιόδου 235-337 μ.Χ. που μπορεί να χωριστεί σε δύο μεγάλα κεφάλαια: το πρώτο είναι η λεγόμενη Κρίση του 3ου Αιώνα (235-284 μ.Χ.) και το δεύτερο είναι η Περίοδος της Τετραρχίας (284-337 μ.Χ.). Το χρονικό διάστημα που παρέθεσα είναι λίγο ευρύτερο από το sensu stricto τετραρχικό διάστημα, αλλά πιστεύω ότι η εξέταση της περιόδου στην οποία εξελίχθηκαν τα τετραρχικά γεγονότα ως κεφάλαιο πρέπει να ξεκινάει με την στέψη του Διοκλητιανού το 284 μ.Χ. και να τελειώνει με τον θάνατο του Μεγάλου Κωνσταντίνου το 337 μ.Χ.

Επειδή όλες οι ημερομηνίες που θ΄αναφερθούν παρακάτω είναι μ.Χ., στην συνέχεια της ανάρτησης θα παραθέτω τις ημερομηνίες σαν σκέτα νούμερα.

Χαρακτήρισα τον αιώνα 235-337 μεταβατικό γιατί κατά την διάρκειά του:

  1. ο Χριστιανισμός θα εξελιχθεί από ασήμαντη σέκτα, πρώτα σε διωκόμενη από την πολιτεία θρησκεία και, στην συνέχεια, σε ευνοούμενη και εν τέλει επίσημη θρησκεία της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας.
  2. ο Ρώμη θα κληροδοτήσει τον ρόλο της ως πολιτικό κέντρο της αυτοκρατορίας, πρώτα στις τετραρχικές πρωτεύουσες και, στο τέλος της περιόδου, στην νεοϊδρυθείσα Νέα Ρώμη-Κωνσταντινούπολη.
  3. η πλειοψηφία των οργανωτικών μεταρρυθμίσεων που διαφοροποιούν την Ύστερη από την Πρώιμη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία πραγματοποιήθηκαν κατά την δεύτερη «τετραρχική» φάση του μεταβατικού αυτού αιώνα.

Η Κρίση του 3ου Αιώνα (235-284)

Η περίοδος της κρίσης συμβατικά ξεκινάει με την δολοφονία του αυτοκράτορα Αλέξανδρου Σεβήρου από τα ίδια τα στρατεύματά του και, στην πραγματικότητα, τελειώνει με την επανένωση της τριχοτομημένης αυτοκρατορίας το 274 από τον “Restitutor Orbis” (= «Αποκαταστάτη της Οικουμένης») Αυρηλιανό, αλλά παραδοσιακά επεκτείνεται μέχρι την στέψη του Διοκλητιανού το 284. Με ιατρικούς όρους, η δράση των δύο Restitutores ήταν τέτοια ώστε, ο Αυρηλιανός σταθεροποίησε στην Εντατική την κατάσταση του ασθενούς που όδευε ταχέως προς βέβαιο θάνατο και ο Αυρηλιανός, με τις μεταρρυθμίσεις του, φρόντισε να βγάλει τον ασθενή από την Εντατική και να τον βάλει σε πρόγραμμα αποθεραπείας, ώστε να ξανασταθεί στα πόδια του.

Στα σχεδόν 50 χρόνια αυτής της περιόδου η σύγκλητος θα αναγνωρίσει 26 διαφορετικούς αυτοκράτορες! Σχεδόν όλοι τους θα πεθάνουν δολοφονημένοι και η θητεία του καθενός σπάνια θα ξεπεράσει τα 2 χρόνια.

Οι ιστορικοί έχουν προσδιορίσει διάφορα αίτια που με την συνέργειά τους οδήγησαν στην Κρίση του 3ου αιώνα:

  1. Ο 3ος αιώνας είναι η περίοδος που ξυπνάει ο «αιώνιος εχθρός» της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, δηλαδή η Σασσανιδική Περσία ( Ērānšahr = «Βασίλειο των Αρίων/Ιρανών»), η οποία θα ανταγωνίζεται εμπολέμως με την Ρωμανία για τον έλεγχο της Μέσης Ανατολής σχεδόν συνεχώς για τα επόμενα 400 χρόνια, μέχρι την οριστική ρωμαϊκή νίκη επί Ηρακλείου στην μάχη της Νινευί (627). Η μόνη περίοδος όπου τα ρωμαιοπερσικά σύνορα ήταν σχετικά ήρεμα ήταν κατά την περιόδο του Αττίλα (πρώτο μισό 5ου αιώνα) λόγω κοινού φόβου για τους Ούννους. Μάλιστα, οι δύο αυτοκρατορίες εκείνη την περίοδο συμφώνησαν την από κοινού οχύρωση του Καυκάσου για την αποτροπή Ουννικών εισβολών. Το 260, για πρώτη φορά στα ρωμαϊκά χρονικά, ο Ρωμαίος αυτοκράτορας Βαλεριανός θα αιχμαλωτιστεί σε μάχη κατά των Σασσανιδών και θα ζήσει ταπεινωτικά το υπόλοιπο του βίου του ως αιχμάλωτος στην Περσία του Σαπώρη Α΄, ο οποίος απαθανάτισε την αιχμαλωσία του Ρωμαίου αυτοκράτορα στην ανάγλυφη σκηνή του Naqsh-e-Rustam.
  2. Κατά την ίδια περίοδο, θα αυξηθεί και η επιδρομική δραστηριότητα των Γερμανικών φύλων που ζούσαν πέρα από τον Ρήνο και τον Δούναβη. Οι Γότθοι θα αρχίσουν τις πρώτες τους επιδρομές στα ρωμαϊκά εδάφη και, τον Ιούλιο του 251, θα νικήσουν τους Ρωμαίους την μάχη της Αβρίττου (Abritus), στην οποία σκοτώθηκαν ο Ρωμαίος αυτοκράτορας Δέκιος και ο γιος του Ερέννιος Ετρούσκος. Οι Ρωμαίοι θα πάρουν το αίμα τους πίσω στην μάχη της Ναϊσσού (268/9) στην οποία ο αυτοκράτορας Κλαύδιος Β΄ θα αποκτήσει το επίθετο «Γοτθικός» (Gothicus = νικητής των Γότθων) και ο νεαρός Αυρηλιανός θα πολεμήσει ως διοικητής του ρωμαϊκού ιππικού. Στα χρόνια πριν την μάχη της Ναϊσσού, ο στόλος των Γερμανών Ερούλων λεηλάτησε την Αθήνα και πολλές άλλες σημαντικές πόλεις του Αιγαίου και της Προποντίδος. Το 271, εξαιτίας της πίεσης των υπερδουνάβιων βαρβάρων (γερμανικά φύλα και ανυπότακτοι Καρπο-Δάκες), ο Αυρηλιανός αναγκάστηκε να εκκενώσει την υπερδουνάβια Τραϊανική Δακία και να μεταφέρει τον πληθυσμό στην νέα υποδουνάβια Αυρηλιανική Δακία που ίδρυσε στην Άνω Μυσία.
  3. Κατά την ίδια περίοδο, ο Ρωμαϊκός στρατός έμαθε ότι μπορούσε ν΄ανεβοκατεβάζει αυτοκράτορες κερδίζοντας χρήματα από την διαδικασία. Κάθε νεοστεφής αυτοκράτορας ανταπέδιδε την χάρη στις λεγεώνες που τον είχαν ανακηρύξει αυτοκράτορα με την πληρωμή ενός έκτακτου donativum. Επειδή η σύγκλητος αναγκάστηκε μέσα σε 50 χρόνια να αναγνωρίσει 26 αυτοκράτορες από ακόμα περισσότερους σφετεριστές/διεκδικητές, τα ταμεία του κράτους άρχισαν να αδειάζουν. Η αντίδραση της πολιτείας ήταν η υποτίμηση του νομίσματος (βάζοντας λιγότερο χρυσό ή άργυρο ανά νόμισμα έκοβαν περισσότερα νομίσματα). Το αποτέλεσμα ήταν μια σειρά κυμάτων υπερπληθωρισμού κατά τα οποία τα νομίσματα έχασαν την ανταλλακτική/αγοραστική τους αξία, το εμπόριο παρήκμασε (τόσο εξαιτίας της υποτίμησης του νομίσματος όσο και επειδή οι δρόμοι και οι θάλασσες δεν ήταν πια ασφαλείς για την διακίνηση των εμπόρων) και μεγάλο μέρος του πληθυσμού έπεστρεψε στον πρωτόγονο τοπικό αντιπραγματισμό (άμεση ανταλλαγή προϊόντων χωρίς την μεσολάβηση χρημάτων).
  4. Το 260 ο Μάρκος Κασσάνιος Λατίνιος Πόστουμος αυτονόμησε τα γαλατικά εδάφη της Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας ιδρύοντας την αποσχισματική «Γαλατική Αυτοκρατορία». Η Ζηνοβία της Παλμύρας ακολούθησε το παράδειγμά του και το 267 ξεκίνησε και αυτή μια διαδικασία αποσχιστικής αυτονόμησης των ανατολικών ρωμαϊκών εδαφών που ολοκληρώθηκε το 270 με την επίσημη ίδρυση της «Παλμυριακής Αυτοκρατορίας». Η κατανίκηση των αποσχιστικών στρατευμάτων και η επανένωση της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας ήταν έργο του Αυτοκράτορα Αυρηλιανού και ολοκληρώθηκε το 274. Γι΄αυτό η Σύγκλητος του απένειμε τον τίτλο Restorātor Orbis = Αποκαταστάτης της Οικουμένης.

Η ανάγλυφη σκηνή με τον αυτοκράτορα Βαλεριανό να παραδίδεται ως αιχμάλωτος στον Σασσανίδη Σαπώρη Α΄:

Valerian-Shapur

Οι Γοτθο-Ερουλικές επιδρομές που οδήγησαν στον θάνατο του αυτοκράτορα Δεκίου, στην λεηλάτηση των πόλεων της Προποντίδας και του Αιγαίου και στην Μάχη της Ναϊσσού:

Naissus

Στον παρακάτω χάρτη του Ian Mladjov βλέπετε την τριχοτόμηση της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας που αποκατέστησε ο Αυρηλιανός, την θέση των σημαντικών γεγονότων και την θέση των διαφόρων Λεγεώνων:

3rd-ce-crisis

Οι «Καραβανάδες» Αυτοκράτορες

Στην αγγλόφωνη βιβλιογραφία, οι αυτοκράτορες της εποχής που εξετάζω, συχνά ονομάζονται “Barracks Emperors” = «Aυτοκράτορες του Στρατώνα». Αυτό που θέλουν να δηλώσουν οι αγγλόφωνοι συγγραφείς ίσως αποδίδεται καλύτερα στα ελληνικά με την φράση «Καραβανάδες Αυτοκράτορες». Πρόκειται για αυτοκράτορες που ξεκινούσαν την καριέρα τους ως ταπεινοί επαρχιώτες της βαλκανικής ενδοχώρας (συνήθως Δακο-Μυσοί και Παννονιο-Ιλλυριοί) που στρατολογούνταν στις δέκα λεγεώνες και στα Auxilia που φυλούσαν τον Līmes Dānuvīnus (Δουνάβιο Σύνορο) στην Παννονία, στην Άνω Μυσία και στην Κάτω Μυσία και που κατάφερναν να αναρριχηθούν στα ανώτερα κλιμάκια του Ρωμαϊκού Στρατού, μέσα από την μακροχρόνια και επιτυχημένη θητεία τους.

Ορισμένοι από αυτούς τους αυτοκράτορες είχαν υπάρξει ποιμένες και βουκόλοι πριν αρχίσουν την στρατιωτική τους καριέρα, όπως λ.χ. ο γιγαντιαίος (με ύψος ίσως και πάνω από 2,10μ) Μαξιμίνος ο Θράξ (ήταν βοσκός στις βόρειες πλαγιές του Αίμου και κατατάχθηκε στις Auxilia όπου ξεχώρισε για το θάρρος και την σωματική του ρώμη και, σύμφωνα με τον Ηρωδιανό, μιλούσε «επαρχιακή» βαλκανική Λατινική) και ο τετραρχικός Αύγουστος Γαλέριος (Δακο-Μυσός που γεννήθηκε στην Σερδική (Σόφια) από υποδουνάβιο Δακο-Μυσό πατέρα και ομοεθνή υπερδουνάβια μητέρα που εγκαταστάθηκε στην Αυρηλιανική Δακία μετά την εκκένωση της Τραϊανικής Δακίας), ο οποίος είχε το παρατσούκλι Αrmentarius = «Γελαδάρης», εκ του λατινικού armentum = «κοπάδι αγελάδων» (λ.χ. το ανάλογο vacca > vaccarius > vãcar[i]u που λένε και οι Βλάχοι). Είναι ο Γαλέριος που επέλεξε ως τετραρχική πρωτεύουσά του την Θεσσαλονίκη όπου υπάρχουν μέχρι σήμερα η Αψίδα και η Ροτόντα του. Βοσκός ήταν επίσης και ο ανιψιός του Γαλερίου Μαξιμίνος Δάζας.

barracks-emperors

Δακο-Θράκες ήταν ο Μαξιμίνος Θραξ, ο Γαλέριος, ο Κωνστάντιος Χλωρός και ο γιος του ο Μέγας Κωνσταντίνος (από την Ναϊσσό), καθώς και ο Λικίνιος.

Παννονιο-Ιλλυριοί ήταν ο Διοκλητιανός (Σαλώνα Δαλματίας, σημερινό Σόλιν), ο Αυρηλιανός και ο Δέκιος (αμφότεροι γεννημένοι στο Σίρμιον όπου σμίγουν η Άνω Μυσία και η Παννονία, δηλαδή πάνω στο Μυσο-Ιλλυρικό μεθόριο) και μάλλον ο Μαξιμίνος Δάζᾱς που, ενώ γεννήθηκε στην δακομυσική ανατολική Σερβία και ήταν ανιψιός του Δακο-Μυσού Γαλερίου, το όνομά του Δάζᾱς (που αποδόθηκε γραπτά υστερολατινιστί ως Daia, λ.χ. η εξέλιξη /y/>/gy/>/dz/ στα iustus, maiorem > /dzusto/, /madzore/ > ιταλικά giusto, maggiore) είναι Ιλλυρικό (και ίσως σημαίνει κάτι σαν «πυρρός» > «Πύρρος ~ Flavius», *dhogwh-yos > Dadzas, *dhegwh- «καίω», λ.χ. το λιθουανικό degti, το πρωτογερμανικό *dagaz > day/Tag, τα αλβανικά djeg (<*dhegwh-a) και ndez (< *en-dhegwh-y-a), το λατινικό foveo/febris, το ελληνικό τέφρα κλπ), όπως δείχνουν τα παρακάτω ονόματα σε Δαζ- από την Απολλωνία, το Δυρράχιο και την Μέλαινα Κόρκυρα (Korčula).

Προσέξτε ότι το πιο συχνό από αυτά τα ιλλυρικά ονόματα (Δάζ-ιμος) μπορεί να συγκριθεί με το ελληνικό ανθρωπωνύμιο Φαίδ-ιμος (< φαίδιμος ~ φαιδρός = «λαμπρός, απαστράπτων», *dhogwh-y- > δαζ- «λαμπρός, πυρρός, flavus»).

Dazas

Αργότερα, ο Ιουλιανός ο Αποστάτης που ανήκε στην δυναστεία του Μεγάλου Κωνσταντίνου, θα γράψει στον Μισοπώγωνα ότι η οικογένειά του κατάγεται («καὶ τὸ γένος ἐστί μοι») από τους «αγροίκους και αδέξιους» Μυσούς που είναι «αγύριστα κεφάλια» («ἐμμένον τοῖς κριθεῖσιν ἀμετακινήτως» = [γένος] που επιμένει αμετακίνητα στις απόψεις του) και κατοικούν στις «ἠιόνες» (= όχθες) του Ίστρου μεταξύ των Θρακών και των «Παιόνων» (= Παννονίων).

[Μισοπώγων, κεφάλαιο 11]

καὶ Κελτοῖς καὶ Θρᾳξὶ καὶ Παίοσι καὶ τοῖς ἐν μέσῳ κειμένοις Θρᾳκῶν καὶ Παιόνων ἐπ̓ αὐταῖς Ἴστρου ταῖς ᾐόσι Μυσοῖς, ὅθεν δὴ καὶ τὸ γένος ἐστί μοι πᾶν ἄγροικον, αὐστηρόν, ἀδέξιον, ἀναφρόδιτον, ἐμμένον τοῖς κριθεῖσιν ἀμετακινήτως: ἃ δὴ πάντα ἐστὶ δείγματα δεινῆς ἀγροικίας.

Pannonians

Priskos-Paiones

Ο Stephen Mitchell στο A History of the Later Roman Empire AD 284-641 χαρακτηρίζει την παραδουνάβια και βαλκανική ενδοχώρα ως την πιο πολιτισμικά υπανάπτυκτη περιοχή της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Όμως αυτή η «υπανάπτυκτη περιοχή» ήταν άριστη πηγή στρατολόγησης ρωμαλέων και σκληροτράχηλων στρατιωτών που επάνδρωναν τις 10-12 λεγεώνες και τα Auxilia που φρουρούσαν τον Līmes Dānuvīnus. Στη συνέχεια, ο Mitchell περιγράφει την Via Militaris/Diagonalis που ήταν η βασική ενδοβαλκανική οδική αρτηρία που ένωνε την Κωνσταντινούπολη με το Σίρμιον (και συνέχιζε παράλληλα με τον ποταμό Σάβο μέχρι που έφτανε στον μυχό της Αδριατικής) και εξηγεί τον γλωσσικό εκλατινισμό πoυ συνέβη βορείως της γραμμής του Jireček, στην συνέχεια εξηγεί πως αυτοί οι «καραβανάδες» βαλκάνιοι αυτοκράτορες δεν έχασαν επαφή με τους λαούς από τους οποίους κατάγονταν. Ο Διοκλητιανός ως πρεσβύτερος τετραρχικός Αύγουστος είχε ως πρωτεύουσά του την Νικομήδεια, αλλά αποσύρθηκε στην γενέτειρά του Σαλώνα, ενώ ο Γαλέριος έχτισε το επαρχιακό του παλάτι στο σημερινό χωριό Gamzigrad της ανατολικής Σερβίας, το οποίο και ονόμασε Felix Romuliana προς τιμήν της μητέρας του.

Mitchell-Balkans

Danubian-Legions

Ο Διοκλητιανός και η Τετραρχία

Όπως ανέφερα και στην αρχή της ανάρτησης είναι ο Αυρηλιανός αυτός που σταθεροποίησε στην Εντατική τον ασθενή που όδευε ταχέως προς βέβαιο θάνατο. Μετά τον Αυρηλιανό ακολούθησαν πέντε αυτοκράτορες που διεξήγαγαν νικηφόρες εκστρατείες κατά των γερμανικών φύλων, αλλά όλοι τους με βραχεία θητεία (Τάκιτος, Φλωριανός, Πρόβος, Κάρος, Καρίνος), μέχρι που το 284 ανέβηκε στον θρόνο ο Δαλματός Διοκλητιανός, ο άνθρωπος που συνέχισε το αποκαταστατικό έργο που ξεκίνησε ο Αυρηλιανός.

Ο Διοκλητιανός αφιέρωσε το πρώτο έτος της θητείας του στην αντιμετώπιση του Καρίνου που επίσης επιθυμούσε τον θρόνο και τον οποίο τελικά νίκησε στην Μάχη του Μάργου (285). Στην συνέχεια, βασίλεψε ως μονοκράτορας για ένα χρόνο όπου προσπαθούσε να βρει έναν τρόπο για να κανονικοποιηθεί η διαδοχή και να σταματήσουν οι εμφύλιοι πολεμοι μεταξύ των διεκδικητών.

Ο Διοκλητιανός γρήγορα κατάλαβε πως ένας μόνος αυτοκράτορας δεν μπορούσε να ελέγξει όλη την Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία. Έτσι το 286 διόρισε τον φίλο και αξιωματικό του Μαξιμιανό ως ελάσσονα Αύγουστο κρατώντας για τον εαυτό του την θέση του μείζονος Αυγούστου. Η αυτοκρατορία χωρίστηκε στα δύο με τον Διοκλητιανό να ελέγχει το ανατολικό μισό με πρωτεύουσα την Νικομήδεια και τον Μαξιμιανό το δυτικό μισό με πρωτεύουσα τα Μεδιόλανα (Μιλάνο). Αυτή η Διαρχία κράτησε για 7 χρόνια μέχρι που ο Διοκλητιανός αποφάσισε να την μετατρέψει σε Τετραρχία. Κάθε Αύγουστος έπρεπε να επιλέξει έναν νεώτερο Καίσαρα ως διάδοχό του (έτσι θα ομαλοποιούνταν η διαδοχή) και υφιστάμενο διοικητή του. Το κάθε μισό της αυτοκρατορίας χωρίστηκε εκ νέου σε δύο μισά και ο κάθε Καίσαρας επέλεξε και αυτός μία πόλη για πρωτεύουσά του.

Ο Διοκλητιανός επέλεξε ως Καίσαρα τον Γαλέριο που, με τη σειρά του, επέλεξε την Θεσσαλονίκη για πρωτεύουσά του, ενώ ο Μαξιμιανός επέλεξε ως Καίσαρα τον Κωνστάντιο Χλωρό που επέλεξε για πρωτεύουσά του την Αύγουστη των Τρεβερίων (Augusta Treverorum, σημερινή Trier). O Κωνστάντιος χώρισε την πρώτη γυναίκα/ερωμένη του Ελένη (με την οποία είχε ήδη αποκτήσει τον Κωνσταντίνο) και παντρέυτηκε την κόρη του Μαξιμιανού Θεοδώρα. Αντίστοιχα, ο Γαλέριος παντρέυτηκε την κόρη του Διοκλητιανού Γαλερία Βαλερία. Αυτό το «κάθετο» συμπεθέριασμα Αυγούστων και Καισάρων είχε σκοπό την διασφάλιση της ομαλής διαδοχής, ενώ η «οριζόντια» ανταλλαγή ομήρων είχε σαν σκοπό την διασφάλιση της συνοχής Ανατολής-Δύσης. Ο γιος του Κωνσταντίου Χλωρού Κωνσταντίνος και ο γιος του Μαξιμιανού Μαξέντιος βρέθηκαν ως όμηροι στην αυλή του Διοκλητιανού στην Νικομήδεια, όπου και έλαβαν μια υψηλού επιπέδου Ελληνική και Λατινική μόρφωση. Δάσκαλος Ρητορικής των δύο νεαρών ήταν ο Λακτάντιος.

Αυτή η κατάσταση της πλήρους λειτουργικής Τετραρχίας φαίνεται στον παρακάτω χάρτη.

tetrarchy1

Ο μείζων Αύγουστος Διοκλητιανός ελέγχει Ασία και Αίγυπτο από την Νικομήδεια,

ο Καίσαρ Γαλέριος ελέγχει τα Βαλκάνια από τη Θεσσαλονίκη,

ο ελάσσων Αύγουστος Μαξιμιανός ελέγχει Ιταλία, Ισπανία και Αφρική από τα Μεδιόλανα και

ο Καίσαρ Κωνστάντιος Χλωρός ελέγχει Γαλλία και Βρετανία από την Αύγουστη Τρεβερίων.

Υπάρχει ένα διάσημο πορφύρινο γλυπτό με τους Τετράρχες (όπου οι δύο γηραιότεροι Αύγουστοι αγκαλιάζουν προστατευτικά τους δύο νεότερους Καίσαρες) το οποίο μέχρι την Άλωση του 1204 βρισκόταν στην Κωνσταντινούπολη. Τότε το πήραν οι Βενετοί και το τοποθέτησαν στην εκκλησία του Αγίου Μάρκου της Βενετίας.

tetrarchs-porph

Το 305 οι δύο Αύγουστοι αποφάσισαν να αποσυρθούν από κοινού, ώστε να τους διαδεχτούν οι Καίσαρές τους.

Ο Γαλέριος έγινε Αύγουστος Ανατολής και επέλεξε ως νέο Καίσαρα τον ανιψιό του Μαξιμίνο Δάζα ο οποίος επέλεξε ως πρωτεύουσά του την Αντιόχεια, ενώ ο Κωνστάντιος Χλωρός έγινε Αύγουστος της Δύσης επιλέγοντας τον Φλάβιο Βαλέριο Σεβήρο ως νέο Καίσαρα στα Μεδιόλανα.

Τα σύνορα δικαιοδοσίας αυτής της δεύτερης τετραρχικής φάσης άλλαξαν ως εξής:

tetrarchy2

Οι δύο αλλαγές συνόρων είναι ότι ο Γαλέριος πήρε υπό τον έλεγχό του την Μικρά Ασία και ο Κωνστάντιος Χλωρός την Ισπανία.

Σε αυτό το σημείο, ο Κωνσταντίνος διατάραξε την ομαλή λειτουργία του τετραρχικού συστήματος. Νωρίς στο 306 απέδρασε από την αυλή την Γαλερίου και κατέφυγε στην αυλή του πατέρα του, τον οποίο και συνόδεψε σε εκστρατεία κατά των Πικτών στην βόρεια Βρετανία. Ο Κωνστάντιος παρουσίασε στα στρατεύματά του τον γιο του Κωνσταντίνο ως διάδοχό του, ενώ νόμιμος διάδοχος Αύγουστος της Δύσης έπρεπε να ήταν ο Σεβήρος. Στα τέλη του Ιουλίου του 306 ο Κωνστάντιος πέθανε στην Υόρκη της Αγγλίας και τα στρατεύματά του ανακήρυξαν αυτοκράτορα τον Κωνσταντίνο. Μιμούμενος τον Κωνστάντιο, ο απεσυρμένος Μαξιμιανός έπεισε τα παλαιά του ιταλικά στρατεύματα να ανακηρύξουν αυτοκράτορά τους τον γιο του Μαξέντιο στην Ρώμη. Αυτό άφησε  εντελώς ξεκρέμαστο τον καίσαρα Δύσης Σαβήρο, ο οποίος κατάφερε να κρατήσει υπό την εξουσία την βόρειο Ιταλία γύρω από τα Μεδιόλανα.

Ο πρεσβύτερος Αύγουστος Γαλέριος αναγνώρισε τον Κωνσταντίνο ως Καίσαρα και τον Σεβήρο ως Αύγουστο Δύσης, αλλά δεν αναγνώρισε την ανακήρυξη του Μαξεντίου.

Όταν ο Σεβήρος κινήθηκε κατά του Μαξεντίου στην Ρώμη, ο Μαξιμιανός κατάφερε να πείσει τα στρατεύματα του Σεβήρου (που παλαιότερα διοικούσε) να εγκαταλείψουν τον τελευτάιο και να ταχθούν με το μέρος του Μαξεντίου. Ο Σεβήρος κατέφυγε στην Ραβέννα κυνηγημένος από τον Μαξέντιο. Όταν ο Μαξέντιος του υποσχέθηκε ότι δεν θα τον πείραζε αν παραδινόταν, ο Σεβήρος παραδόθηκε.

Την ίδια στιγμή, ο Γαλέριος, μετά από μια αποτυχημένη απόπειρα εισβολής στην Ιταλία, εισήγαγε ένα νέο πρόσωπο στο “Game of Thrones”. Ο έμπιστος φίλος και αξιωματικός του Λικίνιος στάλθηκε στο Σίρμιον επικεφαλής βαλκανικού στρατεύματος με σκοπό να εισβάλει στην Ιταλία στην πρώτη ευκαιρία που θα έβρισκε και να καταπνίξει την αποστασία του Μαξεντίου. Αν το κατάφερνε, ο Γαλέριος θα τον αναγνώριζε Αύγουστο στης Δύσης με Καίσαρά του τον Κωνσταντίνο.

Τελικά, ο Λικίνιος αναγνωρίστηκε από τον Γαλέριο Αύγουστος της Δύσης το 308, χωρίς να έχει καταφέρει να εισβάλει στην Ιταλία,ενώ  ο Μαξιμιανός προσπάθησε να καλοπιάσει τον Κωνσταντίνο δίνοντάς του την κόρη του Φάουστα για σύζυγο και, λίγο αργότερα, προσπάθησε ανεπιτυχώς να αναγκάσει τον γιο του Μαξέντιο σε παραίτηση.

Όταν το 311 πέθανε ο Γαλέριος, ο Λικίνιος ανέλαβε τον έλεγχο των εδαφών του. Σε αυτο το σημείο, υπάρχουν 4 Αύγουστοι (Κωνσταντίνος, Μαξέντιος, Λικίνιος και Μαξιμίνος Δάζας) και κανένας τους δεν θεωρεί τον εαυτό του κατώτερο από τους άλλους.

tetrarchy3

Κατά την διάρκεια του 311, ο Κωνσταντίνος και ο Λικίνιος φαίνεται να συμμάχησαν κατά του Μαξεντίου. Αυτό επέτρεψε στον Κωνσταντίνο να εισβάλει στην Ιταλία το 312 από τις δυτικές Άλπεις, χωρίς να φοβάται την αντίδραση του Λικινίου. Με το που πέρασε τις Άλπεις, ο Κωνσταντίνος κινήθηκε με αξιοσημείωτη ταχύτητα πετυχαίνοντας τρεις συνεχόμενες νίκες σε συγκρούσεις με τις λεγεώνες του Μαξεντίου που φρουρούσαν την βόρεια Ιταλία. Ο δρόμος για την Ρώμη ήταν πια ανοιχτός.

Ο David S. Potter τονίζει την ταχύτητα και την επιτυχία του Κωνσταντίνου στις τρεις μάχες στην βόρεια Ιταλία, υπενθυμίζοντάς μας ότι τόσο ο Μαξιμίνος Θραξ παλαιότερα, όσο και ο Γαλέριος, πιο πρόσφατα, απέτυχαν στις δικές τους εισβολές της βορείου Ιταλίας, ενώ ο Λικίνιος τελικά δεν τόλμησε να επιχειρήσει την εισβολή στην βόρεια Ιταλία που ο Γαλέριος του είχε ζητήσει στην πρώτη ευκαιρία. Ο Potter συγκρίνει την ταχύτητα και επιτυχία του Κωνσταντίνου σε αυτήν την εισβολή με την ταχύτητα και επιτυχία που επέδειξε στα ίδια μέρη ο Ναπολέων, όταν κινήθηκε κατά της Αυστροουγγρικής Αυτοκρατορίας.

Ο Potter επίσης αποδίδει την απόφαση του Μαξεντίου να δώσει την θρυλική Μάχη της Μιλβίας Γέφυρας στις 28 Οκτωβρίου του 312, αντί να επιλέξει να οχυρωθεί πίσω από τα Αυρηλιανά Τείχη της Ρώμης στο ότι γνώριζε πως υπήρχε μια ιδιαίτερα ισχυρή φιλοκωνσταντινική μερίδα εντός της πόλεως που θα άνοιγε τις πόρτες στον Κωνσταντίνο.

Ο Κωνσταντίνος αναδείχθηκε νικητής από τη μάχη και μόνος κύριος όλου του Δυτικού μισού της Αυτοκρατορίας.

Constantine-Napoleon

Τον Μάρτιο του 313 ο Κωνσταντίνος και ο Λικίνιος επισημοποίησαν την συμμαχία τους στα Μεδιόλανα όπου ο πρώτος πρόσφερε ως σύζυγο στον δεύτερο την ετεροθαλή αδελφή του Φλαβία Ιουλία Κωνσταντία. Τότε είναι που υπογράφτηκε και το περίφημο Διάταγμα της Ανεξιθρησκείας των Μεδιολάνων, το οποίο να αναφέρω παρακάτω στα θρησκευτικά θέματα.

Έναν μήνα αργότερα (30 Απριλίου 313), ο Μαξιμίνος Δάζας έκανε την εντελώς αψυχολόγητη κίνηση και αποφάσισε να επιτεθεί στον Λικίνιο. Ο στρατός του Δάζα διέβηκε τον Βόσπορο και συνάντησε τον στρατό του Λικινίου στην Μάχη της Τζουρουλού. Η μάχη της Τζουρουλού έχει ενδιαφέρον γιατί, σύμφωνα με την χριστιανική παράδοση, ο Λικίνιος είχε ένα όνειρο πριν από την μάχη ανάλογο με το In hoc signo vincesἐν τούτῳ νίκα» του Κωνσταντίνου. Ένας άγγελος εμφανίστηκε στον ύπνο του και του ζήτησε να διατάξει τους στρατιώτες του να πούνε μια χριστιανική προσευχή πριν από την μάχη. Ο στρατός του Λικινίου είπε την προσευχή και κατάφερε να νικήσει τον στρατό του Μαξιμίνου που υπερείχε αριθμητικά σε αναλογία 2:1. Η πιθανή στρατηγική αξία του «χριστιανικού όνειρου» του Λικινίου θα αναλυθεί παρακάτω στα θρησκευτικά θέματα.

Ο ηττημένος Μαξιμίνος Δάζας αποσύρθηκε πίσω στην Μικρά Ασία και μετά από λίγο καιρό θανατώθηκε από τον Λικίνιο που αναδείχθηκε σε αναντίλεκτο κύριο όλου του Ανατολικού μισού της Αυτοκρατορίας.

Με τις νίκες τους, ο Κωνσταντίνος και ο Λικίνιος μετέτρεψαν την παραστρατημένη Τετραρχία σε ελεγχόμενη Διαρχία που διήρκεσε 3 χρόνια.

diarchy1

Ο Κωνσταντίνος δεν άργησε να βρει την αφορμή για να επιτεθεί στον Λικίνιο. Εισέβαλε με τον στρατό του στα Βαλκάνια και πέτυχε δύο νίκες: η πρώτη στην μάχη των Κιβαλών το 316 και η δεύτερη στην μάχη του Άρδα (Campus (M)Ardiensis;) κοντά στην Αδριανούπολη το 317. Ο Κωνσταντίνος ανάγκασε τον Λικίνιο να του παραχωρήσει τις δυτικότερες κτήσεις του, δηλαδή την Επαρχότητα των Πραιτωρίων του Ιλλυρικού.

Επομένως, τα σύνορα της Διαρχίας εξελίχθηκαν στα παρακάτω:

diarchy2

Στην επταετία που ακολούθησε ο Κωνσταντίνος εδρεύει κυρίως στο Σίρμιον απ΄όπου οργανώνει εκστρατείες κατά των Γότθων και των Σκυθών εισβολέων. Το 324 ο Κωνσταντίνος ξαναεπιτίθεται στον Λικίνιο και μετά από 3 νικηφόρες μάχες (Μάχη της Αδριανουπόλεως, Μάχη του Ελλησπόντου και Μάχη της Χρυσουπόλεως) τον αναγκάζει να παραδοθεί. Ο Κωνσταντίνος έκανε το χατίρι στην αδελφή του Κωνσταντία και χάρισε την ζωή στον σύζυγό της, επιτρέποντάς του να ζήσει υπό φρούρηση στην Θεσσαλονίκη. Έναν χρόνο αργότερα, όμως, ο Κωνσταντίνος θανάτωσε τον Λικίνιο και τον γιο του με την κατηγορία ότι [δήθεν] οργάνωνε αποστασία. Προφανώς, δεν ήθελε να υπάρχει κανένας άλλος τετραρχικός ηγέτης πέρα από αυτόν.

Όταν ο Κωνσταντίνος αποφάσισε να ιδρύσει την Κωνσταντινούπολη το 324, ήταν πια Μονοκράτωρ της Ενιαίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Είχαν περάσει 39 ολόκληρα χρόνια από την τελευταία φορά που ο Διοκλητιανός βασίλεψε για ένα μόνο έτος την ενιαία αυτοκρατορία ως μονοκράτωρ (285), πριν αποφασίσει να μεταβεί στην Διαρχία με τον Μαξιμιανό το 286.

Στην επόμενη ανάρτηση θα περιγράψω την χριστιανική ιστορία του μεταβατικού αυτού αιώνα και τις οργανωτικές μεταρρυθμίσεις που πραγματοποίησε/ολοκλήρωσε ο Μέγας Κωνσταντίνος.

4 Comments

Filed under Αρχαιότητα, Ιστορία