Οι διπλές βεβαιώσεις προς το «γραικικό» Κολλέγιο της Ρώμης του 17ου αιώνα

Το 1577 επί πάπα Γρηγορίου ΙΓ΄  ιδρύθηκε στην Ρώμη το Ποντιφίκιο «γραικικό» Κολλέγιο του Αγίου Αθανασίου (Pontificio collegio greco di Sant’ Atanasio, στις ελληνόγλωσσες πηγές της εποχής περιγράφεται και ως «ἑλληνομουσεῖον» και «φροντιστήριον τῶν Γραικῶν»), στο οποίο φοίτησε η πλειοψηφία των συγγραφέων των έργων του 17ου αιώνα που καταλόγισε ο Émile Legrand στην πεντάτομη Bibliographie Hellenique. Ουκ ολίγοι από τους φοιτητές του κολλεγίου (λ.χ. ο Κύπριος Νεόφυτος Ροδινός, ο Κρητικός Ιωάννης Ματθαίος Καρυοφύλλης και ο Χιώτης Λέων Αλλάτιος) ασπάσθηκαν τον Καθολικισμό και μερικοί από αυτούς (Ροδινός, Καρυοφύλλης κλπ) αργότερα στάλθηκαν πίσω στην Ανατολή καθολικές προσηλυτιστικές αποστολές, κατά τις οποίες ήρθαν σε δυσάρεστη σύγκρουση με ορθόδοξους ομοεθνείς και συντοπίτες τους. Κάποιοι, όπως ο Χιώτης Παΐσιος Λυγαρίδης, επέστρεψαν από τη Ρώμη στην ανατολή όντας «λατινόφρονες» και σταδιακά επανήλθαν στο ορθόδοξο δόγμα.

Οι υποψήφιοι για εισαγωγή κατέθεταν στην διεύθυνση του Κολλεγίου του Αγίου Αθανασίου μια βεβαίωση από τον ιερέα του γενέθλιου τόπου τους για το θρήσκευμά τους, την οικογενειακή τους κατάσταση και διάφορες άλλες πληροφορίες. Ορισμένοι υποψήφιοι που προέρχονταν από μέρη στα οποία συνυπήρχαν πατριαρχικοί/ορθόδοξοι και καθολικοί ιερείς κατέθεσαν διπλές βεβαιώσεις από αμφότερους τους ιερείς. Θα παραθέσω και θα σχολιάσω τέσσερις τέτοιες ενδιαφέρουσες διπλές βεβαιώσεις από τον τρίτο τόμο της σειράς Bibliographie Hellenique. Όποιος ενδιαφέρεται, υπάρχουν μια-δυο ακόμα περιπτώσεις διπλών βεβαιώσεων στους δύο τελευταίους τόμους και πάμπολλες μονήρεις βεβαιώσεις (μόνο μία στα ελληνικά ή μόνο μία στα ιταλικά/λατινικά) στους τρεις τελευταίους τόμους. Κάποια στιγμή θα κάνω μια ακόμα ανάρτηση με τις «μονήρεις» βεβαίωσεις.

1. Ματθαίος Κοσμάς (Ζάκυνθος)

Ο Ματίος (Ματθαίος) Κοσμάς γεννήθηκε το 1649 στην Ζάκυνθο (Zante) και κατά την εισαγωγή του το 1664 στο κολλέγιο του Αγίου Αθανασίου κατέθεσε δύο βεβαιώσεις, στις οποίες το 1665 πρόσθεσε και μία τρίτη. Οι δύο πρώτες βεβαιώσεις είναι από τον (ορθόδοξο) αρχιεπίσκοπο Ζακύνθου και Κεφαλλονιάς Παΐσιο Χοΐδά και τον (καθολικό) Cesare Latino. Η τρίτη βεβαίωση είναι από τον ιερέα Βασίλειο Κατραμή που πιστοποιεί ότι βάφτισε ο ίδιος τον Ματίο Κοσμά το 1649 και ότι το 1665 ο Κοσμάς ήταν 16 ετών και τον προϊστάμενό του αρχιεπίσκοπο Παΐσιο που πιστοποιεί το γνήσιον της υπογραφής του υφισταμένου ιερέα του.

Ο αρχιεπίσκοπος Παΐσιος βεβαιώνει ότι ο Ματίος Κοσμάς είναι γέννημα και θρέμμα Ζακυνθηνός, σώφρων και καλοήθης από καλή οικογένεια, και, τέλος, εξηγεί πως «οἱ γεννήτορες αὐτοῦ Ῥωμαῖοι, ζηλωτὴς (sic) τῆς μαθήσεως».

Ο Cesare Latini βεβαιώνει πως ο Ματίος Κοσμάς είναι Greco naturale («φυσικός/γνήσιος Γραικός», i.e., γένει «Γραικός») και ότι τόσο αυτός όσο και οι γονείς του είναι «του γραικικού δόγματος» (tutti di rito greco, i.e., πατριαρχικοί ορθόδοξοι).

Στην ιταλική βεβαίωση του Latini βλέπουμε διπλό προσδιορισμό, εθνοτικό (Greco naturale εκ του nascor = «γεννιέμαι», λ.χ. γεννάω > γνητός > γνήσιος, φύω > φυσικός, αμφότερα «από γεννησιμιού», όπως τα ἐγγενής = ἔμφυτος) και δογματικό (di rito greco). Ως γνωστόν, η εθνοτικότητα (ethnicity) είναι η κατηγοριοποίηση πληθυσμών και ατόμων (απονομή [ascription] ταυτότητας) βάσει ιδεατής καταγωγής (putative descent, fictive kinship κλπ). Η ητική εθνοτική κατηγορία «Γραικός το γένος» (Greco naturale) είναι διαφορετική από την ητική δογματική κατηγορία «του γραικικού δόγματος». Στα μάτια των Ιταλών, οι εθνοτικοί «Γραικοί» μπορούσαν να είναι καθολικοί ή ορθόδοξοι και η δογματική κατηγορία «του γραικικού δόγματος» συμπεριελάμβανε και πληθυσμούς τους οποίους οι Ιταλοί δεν αντιλαμβάνονταν ως εθνοτικούς «Γραικούς», λ.χ. οι αναφορές σε Albanesi e Greci di rito Greco (σ. 492-3) και σε έναν vescovo Ruteno di rito Greco (σ. 292) στον ίδιο (τρίτο) τόμο της Bibliographie Hellenique.

Σε ποια ημική εθνότητα άραγε αντιστοιχούσε η ητική (ιταλική) εθνοτική κατηγορία Greco naturale στα μέσα του 17ου αιώνα; Δυστυχώς, ο αρχιεπίσκοπος Ζακύνθου-Κεφαλλονιάς Παΐσιος δεν μας βοηθά σ΄αυτό το θέμα, επειδή δεν εξηγεί τι εννοεί όταν γράφει πως οι γονείς του Κοσμά ήταν Ρωμαίοι. Είχε κατά νου έναν (σκέτο) εθνοτικό, (σκέτο) θρησκευτικό ή μήπως έναν (πολύπλευρο = multifaceted) εθνοθρησκευτικό προσδιορισμό; Η τελευταία περίπτωση αντιστοιχεί στην παλαιότερη «βυζαντινή» ρωμαϊκή ταυτότητα.

Κάποια στιγμή θα αφιερώσω μερικές αναρτήσεις για την εθνοτικότητα κατά την πρώιμη Οθωμανική περίοδο (1453-1700).

2. Δημήτριος Καλογεράς (Κέρκυρα)

Η δεύτερη περίπτωση είναι ο Δημήτριος Καλογεράς που γεννήθηκε το 1647 στην Κέρκυρα και εισάχθηκε στο κολλέγιο το 1661 παρουσιάζοντας δύο βεβαιώσεις. Η πρώτη είναι του καθολικού αρχιεπισκόπου Carolo Labia στα λατινικά και η δεύτερη του ορθόδοξου πρωτοπαππά Θεοδοσίου Φλώρου σε δημώδη νεοελληνική, συνοδευόμενη από ιταλική μετάφραση.

Ο καθολικός αρχιεπίσκοπος βεβαιώνει ότι ο Δημήτριος Καλογεράς γεννήθηκε στην Κέρκυρα «από Γραικούς γονείς» (natus esse ex parentibus Grecis) και «βαφτίστηκε κατά το γραικικό δόγμα» (ritum Grecum baptizatum).

Ο ορθόδοξος «μέγας πρωτοπαππᾶς» βεβαιώνει πως ο Δημήτριος Καλογεράς είναι «βαπτισμένος κατὰ τὸ ῥητὸν τῆς ἀνατολικῆς ἐκκλησίας τῶν Γραικῶν», το οποίο στην ιταλική μετάφραση αποδίδεται ως conforme il ritto (sic?) della santa chiesa di Christo greca batteggiato (sic).

Ξανά βλέπουμε τον διπλό προσδιορισμό στην καθολική/λατινική βεβαίωση (εθνοτικός: ex parentibus Grecis και δογματικός: ritum Grecum baptizatum), αλλά αυτή την φορά είναι ξεκάθαρο ότι ο ορθόδοξος πρωτοπαππάς παραθέτει μόνον τον δογματικό προσδιορισμό του Καλογερά (βαπτισμένος κατὰ τὸ ῥητὸν τῆς ἀνατολικῆς ἐκκλησίας τῶν Γραικῶν). Ο λατινικός εθνοτικός προσδιορισμός ex parentibus Grecis είναι παρόμοιος με τον προσδιορισμό «οἱ γεννήτορες αὐτοῦ Ῥωμαῖοι» του προρρηθέντος Ματθαίου Κοσμά.

3. Νικόλαος Γονέμης (Κέρκυρα)

Η τρίτη περίπτωση είναι ο επίσης Κερκυραίος Νικόλαος Γονέμης που εισάχθηκε στο κολλέγιο το 1635 παρουσιάζοντας πολλαπλές βεβαιώσεις από τις οποίες θα σχολιάσω μόνο τις δύο πρώτες, αυτή του καθολικού αρχιεπισκόπου στα λατινικά και του ορθοδόξου πρωτοπαππά Γρηγορίου Φλώρου (σόι πάει το βασίλειο 🙂 ) σε δημώδη νεοελληνική (ρωμαίικα).

Ο καθολικός αρχιεπίσκοπος προσδιορίζει τον Νικόλαο Γονέμη κατά τον ίδιο ακριβώς διπλό τρόπο με την προρρηθείσα περίπτωση (εθνοτική: ex parentibus Grecis, δογματική et iuxta ritum Grecorum baptizatum) και ο ορθόδοξος πρωτοπαππάς γράφει πως ο Γονέμης είναι «βαπτησμενος καὶ αναθρεμενος ρομεϊκα, τόσον αὐτὸς ὅσον καῖ ἡ γονὴς [i.e., οἱ γονεῖς] καὶ προγονὴς αὐτοῦ καθὸς ὁρίζη ἡ αγία τοῦ θεοῦ ἀνατολικὴ ἐκλισία.» Εδώ η δογματική ταυτότητα (η οποία συν τοις άλλοις περιγράφεται ως το «πάτριον σέβας» του Γονέμη, μιας και είναι το σέβας των «γονέων και προπατόρων» του) και η ανατροφή δηλώνονται με το δημώδες επίθετο «ρωμαίικος».

4. Γουλιέλμος Ρότας (Μήλος)

Η τελευταία περίπτωση διπλής βεβαίωσης που θα σχολιάσω είναι αυτή του Γουλιέλμου Ρότα από την Μήλο, ο οποίος εισάχθηκε στο κολλέγιο το 1633 καταθέτοντας δύο βεβαιώσεις: του καθολικού αποστολικού βικαρίου Κύθνου και Σίφνου (Termia e Sifanto) Giacomo la Rocca στα ιταλικά και του ορθοδόξου αρχιεπισκόπου Μήλου και Κιμώλου Μελετίου Άρμενη σε δημώδη νεοελληνική (ρωμαίικα).

Ο καθολικός βικάριος βεβαιώνει πως ο Γουλιέλμος είναι battezato alla greca (βαπτισμένος κατά το «γραίκικο» δόγμα), επειδή οι γονείς του είναι «του γραικικού δόγματος» (di rito greco).

Ο ορθόδοξος αρχιεπίσκοπος βεβαιώνει πως ο Γούλιος (Γουλιέλμος) «ἐβαφτίστικαι ῥόμεϊκά, κατὰ τῶ ῥίτο καὶ σηνίθιαν τῶν ῥομέων» [i.e., εβαφτίστηκε ρωμαίικα, κατά το ρίτο [< rito] και συνήθειαν των Ρωμαίων], που είναι το «πάτριον σέβας» στο οποίο βαφτίστηκε παλαιότερα (τὸ ἀπερασμένο) και όλο του το σόι («ὄλλει τοῦ γένους τος», i.e., όλοι του γένους τους).

7 Comments

Filed under Εθνολογία

7 responses to “Οι διπλές βεβαιώσεις προς το «γραικικό» Κολλέγιο της Ρώμης του 17ου αιώνα

  1. Καλησπέρα Σμερδαλέε!! Μια ερώτηση για τον 4ο φοιτητή του Αγίου Αθανασίου, τον Ρώτα: το όνομα Guillaume (Γουλιέλμος) το δίνει ο Λεγκράν στο λήμμα του; Το Guglio ή Γούλιος των δύο επισκόπων δεν θα μπορούσε να είναι και από το Ιούλιος; Αν και όντως και τα δύο ονόματα συνηθίζονται στις Κυκλάδες και στις Σποράδες στη μετα-Ενετική περίοδο, το Γουλιέλμος μου φαίνεται λίγο πιο ασυνήθιστο βαφτιστικό για το ρίτο γκρέκο και λέω μήπως ήταν αυθαιρεσία του Λεγκράν.

    • Καλώς τον sponnek! Αν σου πω ότι και εμένα μου φάνηκε παράξενο. Δεν αποκλείεται να μπερδεύτηκε o Legrand, αλλά δεν γνωρίζω περισσότερα. πάντως στις επιστολές δεν υπάρχει «Γουλιέλμος», μόνο στο γαλλικό σχολιασμό του Λεγκράντ.

      • Ώπα, sponnek κάτι βρήκα. Δες την τελευταία γραμμή της ιταλικής επιστολής του βικαρίου (κάτω από το ονόμα του βικαρίου στο τέλος): οι υπεύθυνοι του κολλεγίου γράφουν Fede di Guglielmo Rota = Βεβαίωση του Γουλιέλμου Ρωτα.

        Δεν ξέρω αν το απέδωσαν σωστά ή αν μπερδεύτηκαν και αυτοί με το Guglio/Γούλιος και το απέδωσαν εσφαλμένα ως Guglielmo.

      • Όντως ναι! Άρα ο Λεγκράν είναι σωστός, το δημοσιεύει όπως στα αρχεία!! Σε ευχαριστώ πολύ για τη διευκρίνηση!
        Πάνω κάτω η ίδια συζήτηση που γίνεται με το βαφτιστικό της μητέρας του Παπαδιαμάντη, το Γκιουλιώ, ότι προέρχεται από το Ιουλία ή το θηλυκό του Γουλιέλμος, ενώ κάποιοι αυθαίρετα αποφάσισαν ότι είναι από το Αγγελική!

      • Η μόνη περίπτωση που μου έρχεται στο μυαλό για το Γκιουλιώ να ανάγεται στο Αγγελική είναι να προέρχεται από τον τύπο Αγγιολίνα.

        Στην παλαιά ιταλική τα angelo/angeletto = «άγγελος/αγγελούδι» λέγονταν και angiolo/angioletto, οπότε φαντάζομαι πως παρομοίως το Angelina έγινε Angiolina.

  2. Simplizissimus

    Κι όμως εγώ θα έδινα περισσότερη πίστη στο ελληνικό κείμενο, με τη γραφή Γούλιος, και στο σώμα της λατινικής βεβαίωσης, με τη γραφή Guglio (δύο φορές). Το Guglielmo το έχει γράψει άλλο χέρι στη ράχη της επιστολής, προφανώς από κάποιον που τη διάβασε στα γρήγορα.

    • Καλώς τον Simpl.!!! Όποιος καταφέρει να βγάλει άκρη, ας μου το πει να το αλλάξω στην ανάρτηση.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.