Οι ατζυπάδες κι ο Ατζυποθεόδωρος

Τι ήταν οι ατζυπάδες και τι σημαίνει το πρώτο συνθετικό «ατζυπο-» στο παρατσούκλι Ατζυποθ(ε)όδωρος;

Το βράδυ που ο Ιωάννης Α΄ Τζιμισκής, παρακινούμενος από την αυτοκράτειρα Θεοφανώ, δολοφόνησε στο παλάτι τον προκάτοχο και ευργέτη του Νικηφόρο Β΄ Φωκά, συνοδευόταν από μια συνοδεία έμπιστων ανδρών, ανάμεσα στυος οποίους ήταν κι ο Ατζουποθεόδωρος. Ο Ιωάννης Ζωναράς περιγράφει τον τελευταίο ως (16.28) «μελάγχρους Θεόδωρος, ὅν καὶ διὰ τὸ τοῦ εἲδους μελάντερον ἐκάλουν καὶ Ἀτζυποθεόδωρον». Με άλλα λόγια, σύμφωνα με τον Ζωναρά, το παρατσούκλι «Ατζυποθ(ε)όδωρος» προέκυψε επειδή ο συγκεκριμένος Θεόδωρος ήταν μαυροτσούκαλο (μελάγχρους ~ μελάγχροος ~ μεναλόχροος).

Πως ετυμολογείται όμως το πρώτο συνθετικό ἀτζυπο-;

Μια πρώτη ετυμολογική υπόθεση είναι το αραβικό επίθετο ʿajīb «παράξενος/αήθης, εξωτικός/οθνείος», το οποίο έχει επίσης εισέλθει ως δάνειο στην Περσική και την Ινδική.

Ο πατέρας του πάπα Λέοντος Γ΄ που στις 25 Δεκεμβρίου του 800 έστεψε (δυτικό) αυτοκράτορα τον Καρλομάγνο ονομαζόταν Atzuppius και καταγόταν από τη νότιο Ιταλία, ενώ ο Βίος του Στεφάνου του Νέου αναφέρει έναν εικονομάχο που έφερε το όνομα Ατζύπιος.

Το πρώτο συνθετικό «ἀτζυπο-» του παρωνυμίου Ἀτζυποθεόδωρος μάλλον σχετίζεται με τον όρο ἀτζυπάδες = «[ξένοι;] σωματοφύλακες» (ο Erich Trapp το αποδίδει στα γερμανικά ως Leibgardisten = «σωματοφύλακες»), όρος που απαντά μεταξύ άλλων στους Συνεχιστές Θεοφάνους (p. 438, 439):

Εναλλακτικά, ο όρος ἀτζυπάδες μπορεί να είναι από το αραβικό ḥājib «πυλωρός» (φρουρός της πύλης), εξκουβίτωρ (φρουρός του υπνοδωματίου)» και ίσως αυτή να είναι και η ετυμολογία του πρώτου συνθετικού «ἀτζυπο-» του μελάγχροου Θεοδώρου, αν αυτού του είδους οι φρουροί ήταν κατά κανόνα εξωτικοί μελάγχροοι.

Η στρογγύλωση -b- > -ip- > -üp-  (ʿajīb > *ἀτζιπ– > ἀτζυπ-) πριν από χειλικό σύμφωνο (όπως στο γύφτος > γιούφτος, το διαλεκτικό ρεβίθι > ριβίθι > ρουβίθ[ι] και, για όσους τα γνωρίζουν, τα vivaria/βιβάρια > *γιβάρια > γιουβάρια) είναι όπως και στoυς όρους Καλλίπολις > Καλλιούπολις και Καλλιπολίτης > Καλλιουπολίτης. Ο Μάξιμος Καλλιουπολίτης μετάφρασε την Καινή Διαθήκη από τα Ελληνικά στην κοινή διάλεκτο, μετάφραση που προλόγισε και ο πατριάρχης Κύριλλος Λούκαρις. Στην ιστορία του Δούκα, ο Μανουήλ Β΄ Παλαιολόγος συμφώνησε να βοηθήσει τον Οσμανίδη Μουσταφά Τσελεμπή να γίνει σουλτάνος στην Αδριανούπολη (ξεκινώντας εμφύλιο με τον Μουράτ Β΄ που κρατούσε την Προύσα), με την προϋπόθεση να παρέδιεε στους Ρωμαίους την Καλλιούπολη (έτσι πάντα στην ιστορία του Δούκα). Τελικά, όμως, ο Μουσταφά αθέτησε την συμφωνία και κράτησε την Καλλιούπολη, εξηγώντας στον Δημήτριο Λεοντάριο πως ο πορθμός και το φρούριο της Καλλιουπόλεως ήταν ζωτικής σημασίας για τους Οθωμανούς, επιτρέποντας την επικοινωνία μεταξύ της ασιατικής και βαλκανικής οθωμανικής επικράτειας, και, συνεπώς, ήταν απαραίτητη για την συνέχιση της κατάκτησης των εδαφών των «γκιαούρηδων» (καβουρίδων) στα Βαλκάνια. Τα ακριβή λόγια του Μουσταφά Τσελεμπή ήταν πως η Καλλιούπολις ήταν ο λαιμός των Μουσουλμάνων που καταρρουφούσε «ἅπαν γένος τῶν χριστιανῶν».

Όσον αφορά την μετάφραση της Καινής Διαθήκης του Μάξιμου Καλλιουπολίτη από την Ελληνική στην κοινή γλώσσα για το «δυστυχές γένος των Ελλήνων», με την χορηγία του πρέσβη της «Φλάνδρας» Κορνηλίου Άγα:

Ο Κύριλλος Λούκαρις στον δικό του πρόλογο, αναφέρει ότι ο πρέσβης της «Φλάνδρας» τρέφει μεγάλη αγάπη για το «γένος των Γραικών», του οποίου ο μη πεπαιδευμένος λαός δεν καταλαβαίνει πια την Ελληνική διάλεκτο:

Παράρτημα: ἀτζυπάδες > Açopars

Ο ρωμαϊκός («βυζαντινός») όρος ἀτζ(ο)υπάδες = «εξωτικοί σωματοφύλακες» πέρασε στη δύση, όπου εμφανίζεται ως Açopars/Achopars = «εξωτικοί/μελάγχροοι ανατολικοί/αφρικανοί μισθοφόροι» στα ρωμανόφωνα ρομάντζα της μεσαιωνικής δύσης.

Περισσότερα για τους Achopars των δυτικών ρομάντζων εδώ. Στο τέλος της ενότητας  για τους Achopars/Azopart, o συγγραφέας προτείνει την ετυμολόγηση του δυτικού όρου από τον όρο Αἰθίοπες, κάτι που γεννά το ερώτημα κατά πόσο ο βυζαντινός όρος ἀτζυπάδες μπορεί να είναι δημώδης παραφθορά του *Αἰθιοπάδες (*Αἰθιοπάδες > *Ετιοπάδες > Ετσιουπάδες > *Ατσιουπάδες ~ Ἀτζυπάδες).

Αἰθίοπες > Azopart/Açopars:

Τελικά οι ατζυπάδες είναι Αιθιοπάδεςʿajīb («εξωτικοί, οθνείοι») ή ḥājib («πυλωροί, εξκουβίτορες»); Εσεις τι πιστεύετε;

10 Comments

Filed under Βυζαντινολογία, Γλωσσολογία, Ελληνική γλώσσα, Ιστορία, Μεσαίωνας

10 responses to “Οι ατζυπάδες κι ο Ατζυποθεόδωρος

  1. “Τελικά οι ατζυπάδες είναι Αιθιοπάδες, ʿajīb («εξωτικοί, οθνείοι») ή ḥājib («φρουροί πύλης/υπνοδωματίου»); Εσεις τι πιστεύετε;”
    παρότι το γνωσιακό μου υπόβαθρο δεν έχει βαρύτητα, απαντώ βάσει ενστίκτου και κλίνω προς τη πρώτη εκδοχή, της εθνωνυμικής προέλευσης. Το συσχετίζω και με τα Κρητικά τοπωνυμικά Ατσιπάδες και Ατσιπόπουλο που θεωρώ πολύ πιθανό να αναφέρονται σε Αιθίοπες μεταφερμένους στην Κρήτη.

    • Γεια σου sponnek! Ευχαριστώ πολύ για τις πληροφορίες. Για να δούμε τι άλλο θα προκύψει.

      • Ρήσος

        Θα συμφωνήσω κι εγώ με την εκδοχή του Αιθίοπα, χωρίς να σημαίνει απαραίτητα αιθιοπική προέλευση αλλά δηλωτέα της μαυριδερής εμφάνισης και της προέλευσης από βόρεια Αφρική. Άλλωστε και στην αρχαία ελληνική νομίζω σήμαινε τον μελαμψό.

      • Γεια σου Ρήσε! Ναι, ο αρχαιοελληνικός όρος Αἰθί-οψ σημαίνει «αυτός που έχει καρβουνισμένη όψη» (λ.χ. αἴθω + οψ).

        Στο έπος του Διγενή (στ. 32), ο Σαρακηνός πατέρας του Διγενή περιγράφεται «οὐ μέλας ὡς Αἰθίοπες, ἀλλὰ ξανθός, ὡραῖος

  2. Καλησπέρα.

    Ηχητικώς μοιάζει πολύ στους “Achopars” το (ιταλομελτεζοκερκυραϊκό) “Azzopardi”, μάλλον λογγοβαρδικού ετύμου:
    https://en.wikipedia.org/wiki/Azzopardi

  3. Simplizissimus

    Εγώ ψηφίζω ḥājib, δηλαδή πυλωρούς, εξκουβίτορες. Αντίθετα, από τους Αιθίοπες ώς τους Ατζουπάδες το άλμα μου φαίνεται πολύ μεγάλο.

  4. Γιώργος Κατσέας

    Ήδη έδωσες την σωστή απάντηση με το “αυτού του είδους οι φρουροί ήταν κατά κανόνα εξωτικοί μελάγχροοι”. Ξέρουμε πως είναι συχνό το (γλωσσικό) φαινόμενο του συμφυρμού εξωτερικών/φυλετικών/εθνοτικών προσδιορισμών με επαγγελματικούς/χαρακτηρολογικούς/ ψυχολογικούς τέτοιους, σε μία λέξη. Και μιλώ για συμφυρμό επειδή αυτού του είδους οι λέξεις δεν εξαφανίζουν τα δύο εννοιολογικά συστατικά από τα οποία προήλθαν, τα οποία και μπορούν να επανεμφανίζονται μεταγενέστερα και πάλι με τις δύο ξεχωριστές σημασίες τους. Έτσι, είναι φανερό ότι αυτά τα Κρητικά τοπωνύμια που αναφέρθηκαν παραπάνω (Ατσιπάδες, Ατσιπόπουλο) αφορούν στην Αιθιοπική/ Αραβική καταγωγή παλαιότατων κατοίκων τους (σ’αυτό θα συνηγορούσε και ο Καζαντζάκης!) ενώ οι Achopars των δυτικών ρομάντζων πιθανότατα ήταν κατάξανθοι πυλωροί.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.