Οι οικονομικοκοινωνικές αιτίες της πτώσης της δυτικής Ρωμανίας

Όσοι ενδιαφέρεστε για τις αιτίες της πτώσης της δυτικής ρωμαϊκής αυτοκρατορίας («εξωτερικές» = «βάρβαροι» και «εσωτερικές» = «δυτικορωμαϊκές») και ποιες ακριβώς ήταν οι συνέπειες αυτής της «πτώσης» στη ζωή των ανθρώπων της εποχής, καλό είναι να διαβάσετε το βιβλίο του Bryan Ward-Perkins The Fall of Rome: And the End of Civilization (Oxford University Press 2005). Ένας από τους συγγραφείς της εποχής που ο Ward-Perkins αναφέρει συχνά στο βιβλίο του είναι ο Γαλλο-Ρωμαίος Σαλβιανός, που στο έργο του De gubernatione dei (DGD, Περί της διακυβερνησης του θεού) γύρω στο 440 προσπαθεί να εξηγήσει γιατί η δυτική Ρωμανία του 5ου αιώνα όδευε προς πτώση.

1. Οικονομικοί λόγοι: η «πτώχευση» επί Βαλεντινιανού Γ΄ το 444

Η υπόσταση και ισχύς του ρωμαϊκού κράτους εξαρτάται από την ισχύ του στρατού του. Το μέγεθος, ο εξοπλισμός, η εκγύμναση και η πειθαρχία του ρωμαϊκού στρατού εξαρτώνται από την ικανότητα παροχής της κεντρικής κυβέρνησης στον στρατό τακτικού μισθού, εφοδίων και σιτηρεσίων. Το μπαράζ βάρβαρων επιδρομέων/φοιδεράτων και εμφυλίων πολέμων (ο Ονώριος χρειάστηκε να αντιμετωπίσει 5 σφετεριστές: Άτταλος (με γοτθική υποστήριξη), Κωνσταντίνος Γ΄, Ιοβίνος (με βουργουνδική υποστήριξη), Μάξιμος και Ηρακλειανός) ελάττωνε συνεχώς την φορολογίσιμη επικράτεια και την δυνατότητα των διαθέσιμων φορολογούμενων επαρχιωτών να πληρώσουν φόρο. Όπως όμως εξήγησα στην ανάρτηση για τους Βανδάλους όπου παρέθεσα μερικά χωρία από το Inheritance of Rome του Chri Wickham, ήταν η Βανδαλική κατάκτηση της Αφρικής μετά το 429 (η παραγωγικότερη δυτική επαρχία σε φορολογικό εισόδημα και σιτηρέσια που μέχρι τότε δεν είχε πληχθεί από βαρβαρικές επιδρομές και εμφυλίους) το κρισιμότερο σημείο δίχως επιστροφή για το τέλος της δυτικής ρωμαϊκής αυλής ως ενεργό πολιτικό κέντρο. Το 444 ο δυτικός Ρωμαίος αυτοκράτορας Βαλεντινιανός Γ΄ αναγκάστηκε λίγο πολύ να παραδεχτεί πτώχευση (C.Th., Nov. Val. 15.1 «η εξαθλίωση των συντελεστών/φορολογουμένων, δεν μας επιτρέπει να εφοδιάσουμε με σιτηρέσια και εξοπλισμό τους στρατιώτες, ούτε τους νεοσύλλεκτους, ούτε τους βετεράνους»).

2. Κοινωνική αδικία/ανισότητα: Σαλβιανός

Ας περάσουμε τώρα στο De gubernatione dei (DGD) του Σαλβιανού. Εδώ μπορείτε να διαβάσετε μια (όχι και τόσο καλή) αγγλική μετάφραση του DGD και εδώ μπορείτε να διαβάσετε το λατινικό πρωτότυπο. Θα παραθέσω ένα μόνο χωρίο από το βιβλίο 5 του DGD που σχολιάζει και ο Ward-Perkins στο βιβλίο του, όπου ο Σαλβιανός εξηγεί πως αυτό που ωθεί τους φτωχούς Ρωμαίους στην σύμπραξη με τους βαρβάρους είναι η καταπίεση που δέχονται από τους δυνατούς Ρωμαίους, εξαιτίας της αυξημένης κοινωνικής αδικίας/ανισότητας (iniquitas). Κατά τον Σαλβιανό, η βαρβαρικών διαστάσεων Ρωμαϊκή απανθρωπιά (apud Romanos barbaram inhumanitatem), αναγκάζει τους φτωχούς Ρωμαίους να ψάχνουν για ρωμαϊκή ανθρωπιά σε βάρβαρους (apud barbaros Romana humanitatem) που διαφέρουν από αυτούς σε θρησκεία (ή έθιμα) και γλώσσα (discrepent ritu, discrepent lingua) και σε βρομιά [λόγω απλυσιάς] των σωμάτων και των ενδυμάτων τους (corporum atque induviarum barbaricum fetore), αλλοιώνοντας τον τρόπο ζωής τους (cultum dissimilem).

Η αγγλική περίληψη του χωρίου από τον Ward-Perkins:

Το λατινικό κείμενο:

2 Comments

Filed under Αρχαιότητα, Ιστορία

2 responses to “Οι οικονομικοκοινωνικές αιτίες της πτώσης της δυτικής Ρωμανίας

  1. Καλή χρονιά Σμερδαλέε,
    μόλις διάβασα ένα κείμενο του Henning Börm. « A Threat or a Blessing? The Sasanians and the Roman Empire ». (υπάρχει στο academia.edu) Υποστηρίζει κι αυτός το ίδιο. Ότι η εσωτερική αστάθεια της Δυτικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας (δηλαδή εμφύλιοι πόλεμοι, πραξικοπήματα και η επισφαλής θέση αυτοκρατόρων) μείωνε τη στρατιωτική ικανότητα για την αντιμετώπιση των Γερμανών και άλλων που με τη σειρά του αυτό μείωνε περεταίρω την οικονομική δυνατότητα του κράτους, άρα και τη στρατιωτική. Σημειώνει ότι όταν δεν υπήρχε εμφύλιος τους καθάριζαν για πλάκα.
    Επίσης παρατηρεί και ότι ίσως η πολιτική με τους φοιδεράτους τελικά να μην βγήκε σε καλό. Με την έννοια ότι ίσως τελικά να δυνάμωσε κάποιους Γερμανούς βασιλιάδες.
    Το κείμενο γενικά υποστηρίζει ότι η επισφάλεια (εμφύλιοι, σφετεριστές) των αυτοκρατόρων του 3ου και 4ου αιώνα (μέχρι το 377 και το Θεοδόσιο) τους έκανε στρατιώτες-αυτοκράτορες και έκαναν πόλεμο με τους Σασσανίδες για να πετύχουν θριάμβους που θα τους δώσουν μεγάλο πρεστίζ και θα ενδυναμώσουν τη θέση τους και την αποδοχή τους. Από εκεί και μετά και μέχρι το 502 ακολουθεί μια μεγάλη περίοδο ειρήνης λόγω αλλαγών (οι αυτοκράτορες δεν πολεμάνε στο μέτωπο πια, εγκαθίστανται μόνιμα στην Κωνσταντινούπολη κλπ) και δεν υπάρχει ανάγκη για μεγάλες νίκες έναντι των Περσών για να εδραιώσουν τη θέση τους.
    Επίσης λέει ότι ουσιαστικά ήταν ευτυχές το γεγονός ότι υπήρχε ένα οργανομένο κράτος στα ανατολικά του σύνορα που μπορούσε να συνομιλήσει και να κάνει συμφωνίες και που είχαν κοινό συμφέρον από την φύλαξη των συνόρων έναντι επιδρομών από “βαρβαρικές φυλές”. Ενώ στα δυτικά με τους Γερμανούς δεν υπήρχε αξιόπιστος συνομιλητής.

    ΥΓ: Τώρα που βρήκα χρόνο διάβασα και την σειρά των άρθρων σου για τους Γερμανούς. Χρήσιμα.

    • Γεια σου Χρηστάρα και καλή χρονιά!

      Τώρα βρήκα το σχόλιο που άφησες παγιδευμένο στη «φάκα».

      1) που με τη σειρά του αυτό μείωνε περεταίρω την οικονομική δυνατότητα του κράτους, άρα και τη στρατιωτική

      Ο Προκόπιος παραθέτει μια όμορφη φράση που ταιριάζει γάντι στο τι συνέβη στην δυτική ρωμαϊκή αυλή μετά τα 430ς. Το 540 ο Βελισάριος ολοκλήρωσε επιτυχώς την πρώτη φάση του Γοτθικού πολέμου, εξασφαλίζοντας στην Ραβέννα μια συνθήκη με τους Γότθους, όπου οι δεύτεροι παραχωρούσαν στους Ρωμαίους την Ιταλία νοτίως του Πάδου.

      Τότε ο Βελισάριος έφυγε από την Ιταλία για το ανατολικό μέτωπο και οι διάδοχοί του αποδείχτηκαν εντελώς ανάξιοί του (οι στρατιώτες λήστευαν τους Ιταλο-Ρωμαίους ωθώντας τους προς τους Γότθους, ο Αλέξανδρος Ψαλίδιος υπερφορολόγησε παράλογα τους Ιταλιώτες (Ιταλο-Ρωμαίους) και αυτό έκανε τους δεύτερους να χάσουν την εύνοια προς τον Ιουστινιανό, η Κωνσταντινούπολη άφησε απλήρωτο τον στρατό της Ιταλίας κοκ). Το αποτέλεσμα ήταν η αναβίωση της Γοτθικής ισχύος με τον Τοτίλα, ο οποίος σε δύο χρόνια κατάφερε να ανακτήσει πίσω σχεδόν όλη την Ιταλία που πήρε από τους Γότθους ο Βελισάριος.

      Τότε ο Ιουστινιανός επανέφερε τον Βελισάριο στην Ιταλία για να διορθώσει την κατάσταση και ο δεύτερος του έστειλε μια επιστολή όπου του εξηγεί το μαύρο χάλι στην Ιταλία. Λέει, λοιπόν, ο Βελισάριος στον Ιουστινιανό πως η πλειοψηφία των στρατιωτών του Ρωμαϊκού στρατού της Ιταλίας αυτομόλησε στον Τοτίλα και τους Γότθους, επειδή έμειναν απλήρωτοι.

      Ο Προκόπιος συμπυκνώνει το τελευταίο στην ωραία και σύντομη φράση: ἀφείλετο γὰρ ἡμῶν τὴν παρρησίαν τὸ ὄφλημα = το όφλημα (τα λεφτά που χρωστάμε στους στρατιώτες) μας αφαίρεσε το δικαίωμα να τους διατάζουμε (παρρησία).

      [Πόλεμοι, 7.12.7-8] ἀφείλετο γὰρ ἡμῶν τὴν παρρησίαν τὸ ὄφλημα. εὖ δὲ καὶ τοῦτο, ὦ δέσποτα, ἴσθι, ὡς τῶν ὑπὸ σοὶ στρατευομένων οἱ πλείους πρὸς τοὺς πολεμίους ηὐτομοληκότες τυγχάνουσιν ὄντες.

      Ο Ιταλο-Ρωμαίος Τουλλιανός, επέπληξε τον Ιωάννη τον ανιψιό του Βιταλιανού λέγοντάς του πως (μετά την αποχώρηση από την Ιταλία του Βελισαρίου το 540) ο ρωμαϊκός στρατός, αδικώντας τους Ιταλιώτες (Ιταλο-Ρωμαίους), τους ώθησε να προσχωρήσουν χωρίς να το θέλουν στους Γότθους, ανθρώπους «βάρβαρους (όχι Ρωμαίοι) και Αρειανούς (αιρετικοί)». Αυτή η φράση θυμίζει τα λόγια του Σαλβιανού που παρέθεσα σ’αυτήν εδώ την ανάρτηση. Ο Τουλλιανός παρακάτω προσθέτει πως, αν από εδώ και πέρα ο ρωμαϊκός στρατός φερθεί εντάξει στους Ιταλιώτες (όπως και φρόντισε να κάνει ο Ιωάννης), αυτοί ήταν πρόθυμοι να ξαναγίνουν «κατήκοοι» (υπήκοοι) του Ιουστινιανού.

      [Πόλεμοι, 7.18.20-3] Ἐνταῦθα Τουλλιανός τις, Βεναντίου παῖς, ἀνὴρ Ῥωμαῖος, δύναμιν πολλὴν ἔν τε Βριττίοις καὶ Λευκανοῖς ἔχων, Ἰωάννῃ ἐς ὄψιν ἥκων ᾐτιᾶτο μὲν τὸν βασιλέως στρατὸν τῶν πρόσθεν ἐς Ἰταλιώτας αὐτοῖς εἰργασμένων, ὡμολόγει δὲ, ἤν τινι τὸ λοιπὸν ἐπιεικείᾳ ἐς αὐτοὺς χρήσωνται, Βριττίους τε καὶ Λευκανοὺς ἐγχειριεῖν σφίσι, κατηκόους βασιλεῖ αὖθις ἐς φόρου ἀπαγωγὴν ἐσομένους οὐδέν τι ἧσσον ἢ πρότερον ἦσαν. οὐδὲ γὰρ ἑκόντας αὐτοὺς προσκεχωρηκέναι βαρβάροις τε καὶ Ἀρειανοῖς οὖσιν, ἀλλ’ ὡς μάλιστα πρὸς μὲν τῶν ἐναντίων βιαζομένους, πρὸς δὲ τῶν βασιλέως στρατιωτῶν ἀδικουμένους. Ἰωάννου δὲ πάντα ἰσχυριζομένου πρὸς αὐτῶν τὸ λοιπὸν Ἰταλιώταις τἀγαθὰ ἔσεσθαι, ξὺν αὐτῷ ὁ Τουλλιανὸς ᾔει. καὶ ἀπ’ αὐτοῦ ὑποψίᾳ οἱ στρατιῶται οὐδεμιᾷ ἐς Ἰταλιώτας ἔτι εἴχοντο, ἀλλὰ τὰ πλεῖστα τῶν ἐντὸς κόλπου τοῦ Ἰονίου φίλιά τε αὐτοῖς καὶ βασιλεῖ ἐγεγόνει κατήκοα.

      2) Τώρα που βρήκα χρόνο διάβασα και την σειρά των άρθρων σου για τους Γερμανούς. Χρήσιμα.

      Έχω αφήσει ακόμα μερικά Ανατολικά Γερμανικά φυλά (κυρίως Γεπίδες, αλλά και Ρούγιους/Ρογούς κλπ), για τα οποία κάποια στιγμή θα κάνω ακόμα μια ανάρτηση και μετά θα περιγράψω την περαιτέρω μεταμόρφωση της βόρειας όχθης του Δούναβη κατά την περίοδο 475-530, όταν για το 530 και έπειτα ο Προκόπιος πια γράφει ότι πλέον οι Σκλαβηνοί και οι Άντες (οι δύο κύριοι ομοεθνείς σλαβικοί συνασπισμοί) πλέον κατοικούσαν το μεγαλύτερο μέρος της βόρειας όχθης του Δούναβη. Η πρώτη ενδιαφέρουσα μεταμόρφωση της βόρειας όχθης του Δούναβη ήταν ο εκγερμανισμός της κατά την περίοδο περ. 200-400 και η δεύτερη ήταν ο εκσλαβισμός της κατά την περίοδο 475-530.

      [Πόλεμοι, 7.14.29-30] καὶ μὴν καὶ ὄνομα Σκλαβηνοῖς τε καὶ Ἄνταις ἓν τὸ ἀνέκαθεν ἦν. Σπόρους γὰρ τὸ παλαιὸν ἀμφοτέρους ἐκάλουν, ὅτι δὴ σποράδην, οἶμαι, διεσκηνημένοι τὴν χώραν οἰκοῦσι. διὸ δὴ καὶ γῆν τινα πολλὴν ἔχουσι· τὸ γὰρ πλεῖστον τῆς ἑτέρας τοῦ Ἴστρου ὄχθης αὐτοὶ νέμονται. τὰ μὲν οὖν ἀμφὶ τὸν λεὼν τοῦτον ταύτῃ πη ἔχει.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.