Το όνομα Ζιζέλ και η υστερολατινική επένθεση sl»skl

Στην σημερινή ανάρτηση θα περιγράψω την υστερολατινική επένθεση sl>skl, όπως αυτή μαρτυρείται σε γερμανικά ονόματα της ύστερης αρχαιότητας που περιέχουν το θέμα του ονόματος Ζιζέλ/Γκιζέλα.

1. Η υστερολατινική επένθεση sl>skl

Το πιο γνωστό παράδειγμα της υστερολατινικής επένθεσης sl>skl είναι το πρώιμο πρωτοσλαβικό εθνώνυμο *Slavěni > Sclaveni > Σκλαβηνοί (ο ύστερος πρωτοσλαβικός τύπος Slověni προέκυψε κατά τον 8° αιώνα, όταν ολοκληρώθηκε η όψιμη τροπή a>o). Ο Προκόπιος, που είχε ολοκληρώσει τα εφτά πρώτα βιβλία των Πολέμων ως το 545, αναφέρει για πρώτη φορά τους υπερδουνάβιους Σκλαβηνούς στο παρακάτω χωρίο:

[Προκόπιος, Πόλεμοι, 5.27.2] καὶ αὐτῶν οἱ πλεῖστοι Οὖννοί τε ἦσαν καὶ Σκλαβηνοὶ καὶ Ἄνται, οἳ ὑπὲρ ποταμὸν Ἴστρον οὐ μακρὰν τῆς ἐκείνῃ ὄχθης ἵδρυνται.

Κάποια στιγμή ο όρος Sclavenus/Σκλαβηνός βραχύνθηκε στην μορφή Sclavus/Σκλάβος, από την οποία προέκυψαν οι ιταλικοί όροι ciao και schiavo, ο αλβανικός όρος shqa, ο ρουμανικός όρος șcheau κλπ.

Ένα άλλο παράδειγμα της ίδιας επένθεσης βρίσκουμε στον λατινικό όρο sulphur > VLat *slufurem > *sclufure > αρμανικό scljifur ~ αλβανικό shqufur

Στην Παλαιά Γαλλική (OFr), το αρκτικό σύμπλεγμα *sl- των γερμανικών δανείων απαντά ως escl (*sl- > esl– > escl-), το οποίο εξελίχθηκε στο σύγχρονο γαλλικό écl-:

Φραγκικό *slitjan > OFr esclicer (η πηγή του αγγλικού όρου slice)

Φραγκικό *slaitan > OFr esclat > Fr éclat

Παρομοίως, στην Ιταλική τα γερμανικά δάνεια με αρκτικό sl- δείχνουν την εξέλιξη slV- > sklV- > sklʲV- > schiV-, λ.χ. o ιταλικός όρος schiatta «γένος, καταγωγή, πεντιγκρί» προέρχεται από τον πρωτογερμανικό όρο *slahtō (βλ. γερμ. Geschlecht, ολλανδ. geslacht) και o όρος schiaffo = «χαστούκι» έχει την ίδια γερμανική καταγωγή (PGmc *slap-) με ταυτόσημους γερμανικούς όρους, όπως ο αγγλικός όρος slap και ο γερμανικός όρος Schlappe.

2. Το όνομα Ζιζέλ/Γκιζέλα

Το όνομα Ζιζέλ/Γκιζέλα (λ.χ. γαλλ. Giselle) ανάγεται στον πρωτογερμανικό όρο *gīslaz = «όμηρος, εχέγγυο, εγγύηση» (λ.χ. γερμ. Geisel), τον οποίο η πρωτογερμανική δανείστηκε από την πρωτοκελτική (PClt *gēstlos, λ.χ. OIr gíall).

3. Η διτυπία -giselus ~ -gisclus

Πολλά σύνθετα γερμανικά ονόματα που έχουν ως δεύτερο συνθετικό τον πρωτογερμανικό όρο *gīslaz δείχνουν την διτυπία -giselus ~ -gisclus στις πηγές της ύστερης αρχαιότητας.

Ο Πρίσκος (5ος αι.) αναφέρει τα ονόματα Ἀργάγισκλος και Ὀρνίγισκλος, τα οποία μάλλον αναφέρονται στο ίδιο πρόσωπο (στρατηλάτης Θράκης) του οποίου το γερμανικό όνομα οι μελετητές έχουν αποκαταστήσει ως Ἀρνέ-γισκλος.

Ο βασιλιάς ων Βανδάλων Γωδίγισκλος ~ Godigiselus πέθανε λίγο πριν ο λαός του διαβεί τον Ρήνο (406). Υπήρχε και ένας συνώνυμος βασιλιάς των Βουργουνδιώνων. Ο Προκόπιος αναφέρει τον βασιλιά των Βανδάλων στο παρακάτω χωρίο:

[Προκόπιος, Πόλεμοι, 3.3.1-2] Βανδίλοι δὲ ἀμφὶ τὴν Μαιῶτιν ᾠκημένοι λίμνην, ἐπειδὴ λιμῷ ἐπιέζοντο, ἐς Γερμανούς τε, οἳ νῦν Φράγγοι καλοῦνται, καὶ ποταμὸν Ῥῆνον ἐχώρουν, Ἀλανοὺς ἑταιρισάμενοι, Γοτθικὸν ἔθνος. εἶτα ἐνθένδε, ἡγουμένου αὐτοῖς Γωδιγίσκλου, ἐν Ἱσπανίᾳ ἱδρύσαντο, ἣ πρώτη ἐστὶν ἐξ ὠκεανοῦ χώρα τῆς Ῥωμαίων ἀρχῆς. τότε ξυμβαίνει Γωδιγίσκλῳ Ὁνώριος ἐφ’ ᾧ δὴ οὐκ ἐπὶ λύμῃ τῆς χώρας ἐνταῦθα ἱδρύσονται.

Στην Γ΄ Σύνοδο του Τολέδου (589) όπου οι Βησιγότθοι της Ισπανίας ασπάστηκαν επίσημα την καθολική πίστη, ανάμεσα στους ιερείς που υπέγραψαν απαντούν τα γοτθικά ονόματα Ubiligisclus = Willegisel και Froisclus = Frawigisel:

Το όνομα Ubiligisclus (Willegisel) απαντά στους Πολέμους του Προκοπίου ως Οὐλιγίσαλος (όνομα Οστρογότθου στρατηγού):

[Πόλεμοι, 5.16.8] ἐς μὲν οὖν Δαλματίαν στρατιάν τε πολλὴν καὶ ἄρχοντας Ἀσινάριόν τε καὶ Οὐλιγίσαλον ἔπεμψεν, ἐφ’ ᾧ Δαλματίαν τῇ Γότθων ἀρχῇ ἀνασώσονται.

Ο Γρηγόριος της Τουρώνης (Hist., 10.2: Bodigysilus) και Βενάντιος Φορτουνάτος (Carm., 7.5: De Bodegisilo duce) αναφέρουν τον (Φράγκο?) δούκα Προβηγγίας του 6ου αιώνα Βοδεγίσελο. Μερικά άλλα παρεμφερή ονόματα από την Μεροβίγγεια Γαλλία είναι τα Ansegisel, Adalgisel και Wandregisel.

Κλείνω την ανάρτηση αναφέροντας τον Βησιγότθο βασιλιά Θευδίγισκλο ~ Θευδιγίσελο και τον συνονόματό του (Θευδέγισκλος) γιο του Οστρογότθου βασιλιά Θευδάτου (Theodahatus) που αναφέρει ο Προκόπιος στην Ιταλία, όταν οι Γότθοι επέλεξαν για νέο τους βασιλιά τον Βίττιγι/Οὐίττιγιν:

[Προκόπιος, Πόλεμοι, 5.11.10] Οὐίττιγις δὲ, ἅμα Γότθοις τοῖς παροῦσιν, ἐς
Ῥώμην ἐσήλαυνε. γνούς τε τὰ Θευδάτῳ ξυνενεχθέντα, ἥσθη τε καὶ αὐτοῦ τὸν παῖδα
Θευδέγισκλον ἐν φυλακῇ ἐποιήσατο.

Advertisements

Leave a comment

Filed under Γλωσσολογία

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.