Ο Ιωάννης Ζωναράς και οι «ευχείρωτοι Έλληνες»

Το 267/8 μ.Χ. συνέβη η άλωση των Αθηνών από μια ομάδα Γότθων και Ερούλων επιδρομέων. Ο Ιωάννης Ζωναράς βρήκε στο ιστορικό αυτό συμβάν την ευκαιρία για να περάσει στους συγχρόνους του το μήνυμα ότι η υπερβολική προσκόλληση των λογίων στην ανάγνωση της ελληνικής γραμματείας είναι βλαπτική αργοσχολία, επειδή συμβάλλει στην παραμέληση της στρατιωτικής οργάνωσης της Ρωμανίας και, όπως ο Λίβιος βάζει τον Τίτο Μάνλιο Τορκουάτο να πει στον γιο του πριν δώσει τα περίφημα horrenda manliana imperia («φρικαλέες μανλιανές διαταγές»: οι διαταγές εκτέλεσης του γιου του), «χαλάρωσες την στρατιωτική πειθαρχία, στην οποία βασίζονται τα Ρωμαίων πράγματα» (Ab Urbe Condita, 8.7.16: disciplinam militarem, qua stetit ad hanc diem Romana res, solvisti).

1. Η κριτική του Ζωναρά στους συγχρόνους του

Όποιος πρόκειται να διαβάσει την Επιτομή Ιστορίων του Ιωάννη Ζωναρά, πρέπει να γνωρίζει ότι ο Ζωναράς συχνά χρησιμοποιεί τα παρελθοντικά συμβάντα της ρωμαϊκής ιστορίας που περιγράφει για να ασκήσει κριτική στην κατάσταση της εποχής του. Ασκεί ιδιαίτερη κριτική στον σύγχρονό του Αλέξιο Κομνηνό επειδή με τον νεποτισμό που καθιέρωσε, κατέλυσε την αξιοκρατία και την αξιοποίηση του επαρχιακού ταλέντου προς όφελος της πολιτείας. Για το λόγο αυτό, καθώς περιγράφει την ρωμαϊκή ιστορία της ύστερης αρχαιότητας, υπενθυμίζει συνεχώς στους αναγνώστες του την «άσημη» επαρχιακή καταγωγή πολλών ενάρετων Ρωμαίων και την πολιτική λειτουργία που πρέπει να έχει το «στρατιωτικόν» (το επαρχιακό ρωμαϊκό body politic) στην εκλογή του αυτοκράτορα, πράγματα που είχαν πια χαθεί στην εποχή του.

Ο Αυρίολος (Aureolus) ήταν άσημος ποιμένας (καὶ γένους ἐκφὺς ἀσήμου, ποιμὴν γὰρ ἐτύγχανε τὸ πρότερον) από την (υπερδουνάβια) επαρχία Δακίας, ο οποίος κατατάχθηκε στον ρωμαϊκό στρατό, όπου αποδείχθηκε περιδέξιος στρατιωτικός (περιδέξιος γεγονώς). Μετά τον θάνατο του Κλαυδίου Β΄, η σύγκλητος αναγόρευσε αυτοκράτορα τoν αδελφό του Κλαυδίου Κουιντίλλο, αλλά τελικά επικράτησε η απόφαση του στρατιωτικού που είχε αναγορεύσει αυτοκράτορα τον ικανότατο Αυρηλιανό (τὸ δὲ στρατιωτικὸν ἀναγορεῦσαι τὸν Αὐρηλιανόν). Ο Διοκλητιανός «Δαλμάτης μὲν ἦν τὸ γένος, πατέρων δ΄ἀσήμων» και, ξεκινώντας από απλός στρατιώτης, προβιβάστηκε σε διοικητή Μυσίας (ἐξ εὐτελῶν στρατιωτῶν δούξ Μυσίας ἐγένετο) και, τελικά, ο στρατός τον αναγόρευσε αυτοκράτορα (ἡ γὰρ στρατιὰ τὸν Διοκλητιανὸν αὐτοκράτορα εἵλετο), αφού είχε ήδη αποδείξει την αξία του ως στρατιωτικός (καὶ ἀνδρείας ἔργα πολλὰ ἐν τῷ κατὰ Περσῶν πολέμῷ ἐπιδειξάμενος). Ο Μαρκιανός που συνεκάλεσε την Σύνοδο της Χαλκηδόνος το 451, ξεκίνησε την καριέρα του ως απλός στρατιώτης ασήμου καταγωγής (ἦν δὲ ὁ Μαρκιανὸς οὔτε τῶν ἐπιφανῶν πρῴην οὔτε τῶν ἐκ γένους λαμπροῦ) και η Πουλχερία τον επέλεξε ως σύζυγο και διάδοχο του αδελφού της, γνωρίζοντας ότι ήταν γηραιός (έμπειρος), χρηστός στους τρόπους και σώφρων (ἄνδρα γηραιὸν ᾖδη, χρηστὸν δὲ τοὺς τρόπους καὶ σώφρoνα).

Ακόμα και για τον ιδρυτή του Ισλάμ Μωάμεθ, ο Ζωναράς γράφει ότι ήταν «οὐκ ἐκ γένους τὸ φυλαρχεῖν κληρωσάμενος, τῶν γὰρ ἀσήμων ἐτύγχανε ὤν».

Την πρώτη φορά που η Ειρήνη επιχείρησε να καθαιρέσει τον γιο της, Κωνσταντίνο ΣΤ΄, και να γίνει μονοκράτειρα, «οἱ δὲ τοῦ θέματος τῶν Ἀρμενιακῶν οὐχ ὑπέκυψαν, ἀλλὰ καὶ βασιλέα γινώσκειν εἶπον τὸν Κωνσταντῖνον» και «οἱ τῶν ἄλλων θεμάτων μόνον τὸν Κωνσταντῖνον ἀνηγόρευαν βασιλέα», με αποτέλεσμα «δείσασα δὲ τῆν ταγμάτων ὁμόνοιαν ἡ Εἰρήνη προήνεγκε τὸν υἱόν» (άφησε αυτοκράτορα τον γιο της όπως ήθελε το στρατιωτικό και αποσύρθηκε στο σπίτι της). Εδώ ο Ζωναράς τονίζει την πολιτική λειτουργία του θεματικού στρατού της Μικράς Ασίας ως επαρχιακού body politic, λειτουργία που είχε χαθεί στην εποχή του (μαζί με την Μικρά Ασία).

2. Η Άλωση των Αθηνών το 268

Ο Ζωναράς περιγράφει το συμβάν ως εξής:

Οἱ βάρβαροι δὲ πολλὰς μὲν κατέδραμον χώρας, τὴν δὲ γὲ Θεσσαλονίκην ἐπολιόρκουν· […] ἀλλ΄ἐκείνης μὲν τῆς πόλεως ἀπεκρούσθησαν, ἐπελθόντες δὲ ταῖς Ἀθήναις εἷλον αὐτὰς. καὶ συναγαγόντες πάντα τὰ ἐν τῇ πόλει βιβλία καῦσαι ταῦτα ἡβούλοντο. εἷς δὲ τις τῶν συνετῶν παρ΄αὐτοῖς δοκούντων ἀπεῖρξε τοὺς ὁμοφύλους τοῦ ἐγχειρήματος, φάμενος ὡς περὶ ταῦτα οἱ Ἕλληνες ἀσχολούμενοι πολεμικῶν ἀμελοῦσιν ἔργων καὶ οὕτως εὐχείρωτοι γίνονται.

  1. Οι βάρβαροι επιχείρησαν να αλώσουν την Θεσσαλονίκη, αλλά αποκρούσθησαν επιτυχώς.
  2. Κατέβηκαν στην ρωμαϊκή επαρχία Αχαΐας (γνωστή και ως «Ἑλλάς» στις πηγές της ύστερης περιόδου και οι κάτοικοί της γεωδιοικητικά ως «Έλληνες»), όπου κατάφεραν να εκπορθήσουν την Αθήνα.
  3. Εκεί που είχαν μαζέψει όλα τα βιβλία της Αθήνας με σκοπό να τα κάψουν, κάποιος συνετός εκ των βαρβάρων απέτρεψε το εγχείρημα των ομοφύλων του με τα λόγια «όσο ασχολούνται μ΄αυτά τα βιβλία, οι «Έλληνες» παραμελούν την στρατιωτική τους οργάνωση και αυτό τους καθιστά ευχείρωτους (νικούνται/κατακτούνται εύκολα).

Για να καταλάβουμε το μήνυμα του Ζωναρά σ΄αυτό το χωρίο πρέπει να το συγκρίνουμε με τις παλαιότερες περιγραφές του ιδίου συμβάντος, όπως ο Ανώνυμος Συνεχιστής του Δίωνος (anon. cont.), τον οποίο αρκετοί μελετητές έχουν ταυτίσει με τον Πέτρο Πατρίκιο (6ος μ.Χ. αι.), και ο Συμεών Μάγιστρος/Λογοθέτης (10ος μ.Χ. αι.):

Για την πιθανή ταύτιση του Ανωνύμου Συνεχιστή με τον Πέτρο Πατρίκιο και το χωρίο του Ανωνύμου για την «Σκυθική» άλωση των Αθηνών το 268 μ.Χ.:

Ο Ανώνυμος βάζει τον συνετό βάρβαρο να πει στους ομοφύλους του ότι «οι Ρωμαίοι ασχολούμενοι μ΄αυτά τα βιβλία, αμελούν τα πολεμικά», με τον Ανώνυμο να προσθέτει πως, αν ο βάρβαρος γνώριζε την αρετή των Ρωμαίων και των Αθηναίων, δεν θα έλεγε ποτέ αυτά τα λόγια.

Ο Συμεών Μάγιστρος/Λογοθέτης κι αυτός περιγράφει το συμβάν βάζοντας τον συνετό βάρβαρο να πει «περὶ ταῦτα οἱ Ῥωμαῖοι σχολάζοντες τῶν πολέμων ἀμελοῦσιν»:

Κλαύδιος ἐβασίλευσεν ἔτος ἕν. οὗτος πάππος γέγονε Κωνσταντίου τοῦ πατρὸς Κωνσταντίνου τοῦ ἁγίου. ἐπὶ αὐτοῦ οἱ Σκύθαι περάσαντες ἀπελθόντες εἰς Ἀθήνας παρέλαβον αὐτάς, καὶ συναγαγόντες πάντα τὰ βιβλία ἐβούλοντο καῦσαι· ὡς φρονῶν δέ τις ἐξ αὐτῶν ἐκώλυσεν αὐτούς, εἰπὼν ὅτι περὶ ταῦτα οἱ Ῥωμαῖοι σχολάζοντες τῶν πολέμων ἀμελοῦσιν. οὗτος Αὐρηλιανὸν εἰς τὴν βασιλείαν προαγαγὼν νόσῳ τελευτᾷ.

Ο Ζωναράς καινοτομεί σε δύο πράγματα ως προς τους προκατόχους του στην περιγραφή του συμβάντος:

  1. Ο συνετός βάρβαρος μιλάει για «Έλληνες» και όχι Ρωμαίους
  2. Προσθήκη του συμπληρώματος «καὶ οὕτως εὐχείρωτοι γίνονται».

Στην εκδοχή του Ζωναρά είναι οι «Ἕλληνες» που «εὐχείρωτοι γίνονται» επειδή, ασχολούμενοι μ΄αυτά τα βιβλία, αμελούν την στρατιωτική τους οργάνωση. Οι «Έλληνες» του 3ου αιώνα που έχει κατά νου ο συνετός βάρβαρος στην εκδοχή του Ζωναρά ίσως είναι οι κάτοικοι της επαρχίας Αχαΐας, μιας και οι Θεσσαλονικείς είχαν καταφέρει να αποκρούσουν επιτυχώς την απόπειρα πολιορκίας και, συνεπώς, δεν μπορούν να ενταχθούν στους «ευχείρωτους Ἕλληνες» του συνετού βαρβάρου.

Για ποιο λόγο έκανε αυτές τις δύο αλλαγές ο Ζωναράς;

Κατά την γνώμη μου, στο χωρίο αυτό ασκεί κριτική στους συγχρόνους του λογίους (όπως ο Ιωάννης Τζέτζης) που κλείνονταν στα «θέατρα» ή «πανελλήνια» της Κωνσταντινουπόλεως (λέσχες αττικιζόντων λογίων) ασχολούμενοι με την αρχαιοελληνική γραμματεία, όπου είχαν αρχίσει να παριστάνουν τους «Έλληνες» (= ελληνομαθείς αττικίζοντες) που τους περιτριγύριζαν «βάρβαροι» (= μη αττικίζοντες) Ρωμαίοι, αδιαφορώντας για την διοίκηση της πολιτείας, την στρατιωτική οργάνωση της Ρωμανίας και τις επαρχίες της. Ο Paul Magdalino έχει περιγράψει την Κωνσταντινούπολη του 12ου αιώνα ως «φίλαυτη» (parochial).

Ο Ζωναράς δεν είχε πρόβλημα με την ελληνική/«ἔξωθεν» παιδεία αυτή καθ΄αυτή. Η κριτική του αφορά εκείνους που το είχαν παρακάνει, εξυψώνοντας την ελληνική παιδεία σε αυτοσκοπό και αδιαφορώντας για την Ρωμαίων πολιτεία.

Advertisements

Leave a comment

Filed under Βυζαντινολογία

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.