Η θέση της Ελληνικής στην ΙΕ οικογένεια #1

Στη σημερινή ανάρτηση θα αναπτύξω αναλυτικότερα την ομότιτλη ενότητα #2 της ανάρτησης για την προϊστορία της Ελληνικής γλώσσας, προσπαθώντας ειδικότερα να εξηγήσω γιατί οι γλωσσολόγοι πιστεύουν ότι, εντός της ΙΕ οικογένειας, η Ελληνική έχει μεγαλύτερη συγγένεια με τον Ινδο-Ιρανικό κλάδο παρά με τους ιστορικούς της γείτονες όπως ο Ανατολιακός κλάδος και ο Ιταλικός κλάδος (ο κλάδος της Λατινικής).

Το πρώτο πράγμα που πρέπει να εξηγήσω είναι πως εκτιμούν οι γλωσσολόγοι τον βαθμό φυλογενετικής συγγένειας μεταξύ δύο συγγενικών γλωσσών μέσω της συγκριτικής μεθόδου (comparative method). Το βασικό κριτήριο είναι το ίδιο με αυτό που χρησιμοποιούν οι βιολόγοι, όταν προσπαθούν να εκτιμήσουν τον βαθμό φυλογενετικής συγγένειας μεταξύ των ειδών (βλ. ταξινομία = taxonomy των ειδών), δηλαδή η μελέτη των αποκλειστικά κοινών καινοτομιών (exclusive shared innovations) μέσω της συγκριτικής ανατομίας (φυσικά, σήμερα η πρόοδος της γενετικής μας επιτρέπει να υπολογίσουμε ακριβέστατα γενετικά τον βαθμό συγγένειας των ειδών). Για να εμπεδώσετε αυτόν τον παραλληλισμό των συγκριτικών μεθόδων, θα αναφέρω το παράδειγμα της καταγωγής των πτηνών.

Α.1. Η θηριοποδική καταγωγή των πτηνών

Τα πτηνά (Aves) συνιστούν μια ιδιαίτερη ομοταξία (class) εντός της ευρύτερης υπερομοταξίας των τετραπόδων (Tetrapods) που, με την σειρά της, συνιστά ιδιαίτερο σύνολο εντός της ευρύτερης υποσυνομοταξίας (subphylum) των σπονδυλωτών (Vertebrates). Τα ψάρια (fish, Pisces/Ichtyes) είναι σπονδυλωτά, αλλά δεν είναι ούτε τετράποδα, ούτε πτηνά. Υπάρχουν κάποιες ομοιότητες που συνδέουν τα πτηνά με τα ψάρια (λ.χ. σπονδυλική στήλη, ένα γενικό σχήμα σώματος που χαρακτηρίζεται από αμφοτερόπλευρη συμμετρία [λ.χ. δύο μάτια στις πλευρές ενός συμμετρικού κεφαλιού], αλλά όχι κεφαλουραία [άλλο πράγμα το στόμα, άλλο ο πρωκτός] ή ραχοκοιλιακή [άλλο πράγμα η ράχη και άλλο η κοιλιά]), αλλά αυτές αποτελούν κοινούς αρχαϊσμούς (διατήρηση ενός αρχαϊκού χαρακτηριστικού) όλων των σπονδυλωτών ειδών. Από την άλλη, τα πτηνά ως τετράποδα (με κοινό πρόγονο κάτι που έμοιαζε με το Τικταάλικ) έχουν κάποια καινοτομικά χαρακτηριστικά (αποκλειστικές καινοτομικές ομοιότητες των τετραπόδων) που τα διαφοροποιούν από τα ψάρια (λ.χ. τέσσερα άκρα με συγκεκριμένη διάταξη οστών [από την εγγύς ως την άπω άκρη του άκρου: 1  : 2 : πολλά/μικρά : δάκτυλα όπως το περιγράφει ωραία ο Neil Shubin εδώ στο [10:50-11:52], πνεύμονες [ομόλογο όργανο της νηκτικής κύστεως των ψαριών, οι πρώτοι πνεύμονες εμφανίστηκαν ήδη σε ορισμένα ψάρια (βλ. λ.χ. τους Δίπνοους όπως το Lungfish = «Πνευμονόψαρο»), από τα οποία προέκυψε και ο πρόγονος των τετραπόδων], οστέινο και όχι χόνδρινο σκελετό κλπ), οι οποίες δείχνουν ότι ο ενδοτετραποδικός βαθμός συγγένειας είναι μεγαλύτερος από τον ενδοσπολδυλωτικό. Τέλος, τα πτηνά εμφανίζουν ορισμένες επιπρόσθετες καινοτομικές ομοιότητες (αποκλειστικές καινοτομικές ομοιότητες των πτηνών, λ.χ. πούπουλα, κοίλα/κούφια οστά, εξειδίκευση των «άνω»/εμπρόσθιων άκρων σε φτερούγες/πτέρυγες, σύμφυση των δύο κλειδών σε ενιαίο δίκρανον/furcula [= το «γιάντες»], ελάττωση του αριθμού των δακτύλων σε λιγότερα από πέντε κλπ), οι οποίες δείχνουν ότι ο ενδοπτηνικός βαθμός συγγένειας είναι μεγαλύτερος από τον ενδοτετραποδικό.

Όποιος θέλει να βρει τους βιολογικούς προγόνους των πτηνών, δεν έχει παρά να βρει εκείνη την (πλέον αφανισμένη) κατηγορία ζώων στην οποία πρωτοεμφανίζονται οι περισσότερες από τις αποκλειστικές καινοτομικές ομοιότητες που χαρακτηρίζουν τα πτηνά. Αν ρωτήσετε έναν παλαιοντολόγο σε ποια αφανισμένα ζώα πρωτοεμφανίζεται η δυάδα δίκρανον-πούπουλα, η απάντηση που θα πάρετε είναι «στους κοιλουρόσαυρους θηριόποδες δεινόσαυρους (ο κλάδος του τυραννοσαύρου και των «ραπτόρων»). Εδώ μπορείτε να δείτε μια ενδιαφέρουσα ομιλία του καθηγητή ορνιθολογίας Richard Prum (Yale) για την θηριοποδική, κοιλουροσαυρική καταγωγή των πτηνών (στο 5:38 εξηγεί ότι η φυλογενετική συγγένεια καθορίζεται από την εξέταση των αποκλειστικά κοινών καινοτομιών = shared derived characters), ενώ εδώ μπορείτε να διαβάσετε ένα άρθρο για το δίκρανον (furcula) των θηριοπόδων δεινοσαύρων (το δίκρανον φαίνεται να είναι γενικό χαρακτηριστικό των θηριοπόδων, ενώ η δυάδα δίκρανον-πούπουλα ειδικά των κοιλουροσαύρων θηριοπόδων).

Σήμερα ξέρουμε ότι η αναπαράσταση των ραπτόρων (και πολύ πιθανόν και του τυραννοσαύρου) στο πρώτο Jurassic Park (1993) ήταν λάθος, επειδή λείπουν τα … πούπουλα (feathers). Ακούστε στο [07:34-08:00] αυτού του βίντεο.

Πως αποδείξαμε την θηριοποδική καταγωγή των πτηνών; Απλώς ακολουθήσαμε την εξελικτική (προ)ιστορία των αποκλειστικών καινοτομικών ομοιοτήτων (shared innovations, shared derived characters) που χαρακτηρίζουν την ομοταξία τους, όχι τους κοινούς αρχαϊσμούς που τους συνδέουν με τα υπόλοιπα τετράποδα και σπονδυλωτά. Το ίδιο κριτήριο (αποκλειστικά κοινές καινοτομίες = shared innovations) μας επιτρέπει να εκτιμήσουμε τον βαθμό συγγένειας των γλωσσών.

Α.2. Γλωσσική ομοιότητα

Οι ομοιότητες μεταξύ των γλωσσών μπορεί να είναι συμπτωματικές (τυχαίες και μη ετυμολογικές), ομοιότητες επαφής (δανεισμός, Sprachbund/σύγκλιση) ή συστηματικές ομοιότητες φυλογενετικής συγγένειας σε όλα τα επίπεδα γλωσσικής ανάλυσης (φωνολογία, μορφολογία, σύνταξη, λεξικό, σημασία) που σε επίπεδο φωνολογίας επιδεικνύουν συστηματική αντιστοιχία (regular correspondence). Οι συστηματικές ομοιότητες φυλογενετικής συγγένειας διακρίνονται σε ανάπτυξη κοινών νεωτερισμών/καινοτομιών και διατήρηση κοινών αρχαϊσμών.

Παραδείγματα:

α) συμπτωματικές ομοιότητες:

Ο θεός στα λατινικά είναι deus και στα αζτεκικά teotl. Η ομοιότητα των τριών όρων είναι εντελώς συμπτωματική, γιατί η γλώσσα των Αζτέκων (Nahuatl) δεν ανήκει στην ΙΕ οικογένεια (ούτε ήρθε σε επαφή με ΙΕ γλώσσες κατά την διαμόρφωσή της) και γιατί, παρόλο που η ελληνική και η λατινική ανήκουν στην ΙΕ οικογένεια, οι όροι θεός και deus ΔΕΝ πληρούν τον κανόνα της αντιστοιχίας ώστε να θεωρηθούν συγγενείς όροι (cognates). Ο ελληνικός όρος θεός ανάγεται στον ΠΙΕ όρο *dhh1s-os (IE *dhh1sos > PGrk *thehos > θεός, με *dhh1s-bhh2-tos > θέσ-φατος) και συγγενής του λ.χ. είναι ο αρμενικός όρος dik’ = «(προχριστιανικοί) θεοί» (αθέματος πληθυντικός IE *dheh1s-es > *dhēses > PArm *dīhek’ > *diək’ > OArm dik’), ενώ ο λατινικός όρος deus ανάγεται στον αρχαϊκό λατινικό όρο deivos που, με τη σειρά του, ανάγεται στον αναδομημένο ΙΕ όρο *deywos = «θεός, ουρανίων». Οι λατινικοί συγγενείς του ελληνικού όρου θεός είναι οι όροι fēstus, fēriae και fānum, ενώ οι ελληνικοί συγγενείς του λατινικού όρου deus είναι το επίθετο δῖος = «ουράνιος, θεϊκός» (< *diw-yos), το επίθετο εὔδιος = «αίθριος» και το θεωνύμιο Ζεύς (< *Dyēws).

Με την συμπτωματική ομοιότητα (pure chance) των όρων θεός, deus και teotl ξεκινάει το εξαιρετικό βιβλίο του New Comparative Grammar of Greek and Latin (Oxford University Press 1995) ο Andrew Sihler (έχει μεταφραστεί στα ελληνικά ως Συγκριτική γραμματική της αρχαίας ελληνικής και της λατινικής, μετ. Καραθανάσης Δημήτρης, επιμ. μετ. Γιώργιος Γιαννάκης), ένα βιβλίο που θα χρησιμοποιήσω συχνά παρακάτω.

β) ομοιότητες επαφής (δανεισμός, σύγκλιση):

Οι ομοιότητες επαφής συνήθως δημιουργούν ομοιότητες λεξιλογίου (λ.χ. δανεισμός: σλαβικό kosa > ελληνικό κόσα/κοσά ~ ρουμανικό coasă, βενετσιάνικο marangone > ελληνικό μαραγκός ~ τουρκικό marangoz), αλλά υπάρχει μία ευρύτερη γκάμα χαρακτηριστικών που μπορούν να μεταβιβαστούν κατά την επαφή μεταξύ των γλωσσών (λ.χ. φωνολογία: λ.χ. η διάδοση της γαλλικής προφοράς του ρω, μορφολογία: λ.χ. το σλαβικό θηλυκό υποκοριστικό επίθημα -ica > -ίτσα, σύνταξη: λ.χ. ο περιφραστικός μέλλοντας «θέλει ἵνα» στο βαλκανικό Sprachbund κλπ).

Ποιο γλωσσικό χαρακτηριστικό είναι εξαιρετικά απίθανο να γίνει αντικείμενο δανεισμού;

Οι γλωσσολόγοι διατείνονται πως ο δανεισμός της κλιτικής μορφολογίας (inflectional morphology) είναι εξαιρετικά απίθανο φαινόμενο και, για τον λόγο αυτό, η μελέτη των αποκλειστικά κοινών νεωτερισμών της κλιτικής μορφολογίας θεωρείται ως ο ασφαλέστερος τρόπος εκτίμησης του βαθμού φυλογενετικής συγγένειας των συγγενικών γλωσσών. Συνεπώς, η διάκριση μεταξύ κοινών αρχαϊσμών και κοινών νεωτερισμών (ιδίως στην κλιτική μορφολογία) είναι σημαντική γιατί οι κοινοί αρχαϊσμοί, αν και συνεισφέρουν στην γενική εντύπωση ομοιότητας, δεν έχουν ιδιαίτερο βάρος στην εκτίμηση της φυλογενετικής συγγένειας, επειδή μπορεί κάλλιστα να είναι ανεξάρτητες διατηρήσεις, λ.χ. -αναφέρω πάλι ένα παράδειγμα από την βιολογία- η διατήρηση του αρχαϊσμού της αμφιτερόπλευρης συμμετρίας (λ.χ. δύο μάτια στις πλευρές ενός συμμετρικού προσώπου) σε καρχαρία, άλογο και αετό δεν συνδέει περισσότερο τα τρία αυτά είδη ζώων πέρα από το γεγονός ότι και τα τρία είδη είναι σπονδυλωτά ζώα που, ανεξαρτήτως το ένα από το άλλο, διατήρησαν αυτό το αρχαϊκό σπονδυλωτό σχήμα. Αντίθετα, η καινοτομική ανάπτυξη της δράττουσας/δραττομένης χειρός (δράττουσα χείρ ή δραττομένη χείρ; Σχολιάστε οι ίδρεις, grasping primate hand: βλ. εδώ 10:04-11:00) με μακρά δάκτυλα που φέρουν πλατιά και όχι μυτερά νύχια και αντιτακτό αντίχειρα που χαρακτηρίζει τα πρωτεύοντα και η καινοτομική κοινή σύμφυση των δύο κλειδών σε ενιαίο δίκρανον που συνδέει τους θηριόποδες δεινόσαυρους με τα πτηνά, αποτελούν αποκλειστικά κοινούς νεωτερισμούς που έχουν ιδιαίτερο βάρος στην εκτίμηση της φυλογενετικής συγγένειας των παραπάνω ζώων.

Παραθέτω μερικές σελίδες όπου οι γλωσσολόγοι James Clackson (2007) και Donald Ringe (2017) εξηγούν αυτή την ιδιαιτερότητα των αποκλειστικά κοινών νεωτερισμών (shared innovations) της κλιτικής μορφολογίας (inflectional morphology):

γ) συστηματικές ομοιότητες φυλογενετικής συγγένειας:

Σε επίπεδο φωνολογίας, οι συστηματικές ομοιότητες που οφείλονται σε φυλογενετική συγγένεια υπακούουν την αρχή της αντιστοιχίας (correspondence principle). Για να έχουμε μια τριάδα συγγενών όρων (cognates) σε ελληνική, αγγλική και γερμανική, θα πρέπει το ελληνικό λ.χ. «δ» να αντιστοιχεί σε αγγλικό /t/ και σε γερμανικό  «z» = /ts/, επειδή το ΠΙΕ *d διατηρήθηκε στην αρχαιότερη ελληνική (και αργότερα τριβοποιήθηκε σε /d/>/δ/), ενώ στην πρωτογερμανική συνέβη η τροπή /d/>/t/ (αποηχηροποίηση/devoicing) εξαιτίας του νόμου του Grimm (βλ. εδώ την αναλυτική περιγραφή) και, στη συνέχεια, ενώ η Αγγλική διατήρησε το πρωτογερμανικό /t/, η Παλαια Άνω Γερμανική (ο πρώιμος μεσαιωνικός πρόδρομος της Γερμανικής) το προστριβοποίησε σε /t/>/ts/ = «z» κατά την Άνω Γερμανική Συμφωνική Μετατόπιση:

-ΙΕ *dwoh1 > ελλην. δύω > δύο , PGmc *twai > αγγλ. two, αλλά γερμ. zwei

-IE *dek’m. > ελλην. δέκα, PGmc *tehun > αγγλ. ten, αλλά γερμ. zehn

-IE *demh2- > ελλην. δάμνημι/δαμάζω/δαμάλα, PGmc *tamaz > αγγλ. tame, αλλά γερμ. zahm

Σε επίπεδο κλιτικής μορφολογίας, οι συστηματικές ομοιότητες φαίνονται από τον παρόμοιο τρόπο σχηματισμού των πτώσεων (cases) των ονομάτων, των χρόνων (tenses), εγκλίσεων (moods) και μετοχών (participles) των ρημάτων (βλ. το Ινδοευρωπαϊκό ρήμα #1 & #2 και Οι ΙΕ αόριστοι), των παραθετικών επιθημάτων των επιθέτων κλπ, λ.χ.:

-ΙΕ ονομαστική ενικού *h1ek’w-os, με γενική ενικού *h1ek’w-osyo: ελληνική ἵππ-ος/ἵππ-οιο (ομηρική γενική, αργότερα -οιο > -οο > -ου: τοῦ ἵππου, *-osyo > -ohyo > -oyyo > -oio > -oo > -u:) ~ σανσκριτική áśv-a/áśvasya

-ΙΕ θεματική ρηματική κλίση: α΄ ενικ. *bher-oh2 = «φέρω» με αρσενική ενεργητική μετοχή ενεστώτα *bher-o-nt-s:

Ελληνική: φέρω/ (ὁ) φέρων – (τὸν) φέροντα ~ Λατινική ferō/ferēnsferentem ~ γοτθική baira/bairands

-Εκτεταμένος αόριστος (e>ē): IE ενεστ. *leg’- / αόρ. lēg’- > λατινική le/lē ~ αλβανική mbledh/mblodha (< PAlb *ambi-ledzō/ambilēdza, με τυπική πρωτοαλβανική τροπή ē>o, λ.χ. IE *mē-kwe > ελλην. μήτε ~ αλβ. *mētše > mos)

Με βάση τα παραπάνω, ας δούμε λοιπόν ποια είναι η θέση της Ελληνικής στην ΙΕ οικογένεια.

Β. Η θέση της Ελληνικής στην ΙΕ οικογένεια

Η ΠΙΕ γλώσσα πέρασε από διάφορες φάσεις εξέλιξης κατά την περίπου χιλιάχρονη ύπαρξή της. Η βασική διαίρεση είναι αυτή μεταξύ Αρχαϊκής/Πρώιμης ΠΙΕ (Early PIE) και Ύστερης ΠΙΕ (Late PIE). Οι περισσότεροι γλωσσολόγοι συμφωνούν ότι ο Ανατολιακός κλάδος είναι ο πρώτος που αποσχίστηκε από την πρώιμη ΠΙΕ και ότι ο Τοχαρικός κλάδος είναι ο δεύτερος. Μετά την απόσχιση του Τοχαρικού κλάδου, η εναπομείνασα ΠΙΕ αποκτά τα χαρακτηριστικά της Ύστερης ΠΙΕ, η οποία είναι η ΠΙΕ ποικιλία που μπορούμε να αναδομήσουμε με μεγαλύτερη λεπτομέρεια. Η Ύστερη ΠΙΕ χαρακτηρίζεται από το ρηματικό σύστημα Cowgill-Rix και την εμφάνιση του κοινού λεξιλογίου της τροχοζωήλατης μεταφοράς (άρα κατά πάσα πιθανότητα μιλιόταν λίγο μετά το 3500 π.Χ., όταν εμφανίζονται τα πρώτα τροχοφόρα οχήματα). Ο πρώτος κλάδος που αποσχίστηκε από την Ύστερη ΠΙΕ μάλλον είναι ο Ιταλο-Κελτικός, αν και αρκετοί γλωσσολόγοι έχουν αμφισβητήσει την ύπαρξη ενός τέτοιου κλάδου. Η «κεντρική» ΠΙΕ είναι η Ύστερη ΠΙΕ που εναπομένει μετά την απόσχιση του Ιταλο-Κελτικού κλάδου. Ο πρόδρομος της Ελληνικής προέκυψε από αυτήν την «κεντρική» ΠΙΕ, από την οποία επίσης προέκυψαν και οι πρόδρομοι του Γερμανικού κλάδου, του Βαλτο-Σλαβικού, του Ινδο-Ιρανικού, του Αρμενικού, του Αλβανικού κλπ.

Παραθέτω ένα κλαδιστικό διάγραμμα της απόσχισης των θυγατρικών ΙΕ γλωσσών από την ΠΙΕ που θα βρείτε σ΄αυτό εδώ το εξαιρετικό βιβλίο του Donald Ringe (2006, πλέον κυκλοφορεί η 2η έκδοση 2017):

Αυτό που μένει να κάνουμε, λοιπόν, είναι να εξετάσουμε τον βαθμό συγγένειας της Ελληνικής με τις υπόλοιπες θυγατρικές ποικιλίες της Ύστερης ΠΙΕ. Ας δούμε τι λένε οι γλωσσολόγοι.

Β.1. Ο Ιταλο-Κελτικός κλάδος

Η Λατινική γλώσσα είναι ο κύριος εκπρόσωπος του Ιταλικού κλάδου της ΙΕ οικογένειας. Ο πλησιέστερος συγγενής της Λατινικής είναι η Φαλισκική γλώσσα και οι δύο αυτές γλώσσες σχηματίζουν την Λατινο-Φαλισκικική υποομάδα του Ιταλικού κλάδου,ενώ οι υπόλοιπες Ιταλικές γλώσσες σχηματίζουν την ΣαβελλικήΟσκο-Ουμβρική) υποομάδα. Η θέση της Αρχαίας Ενετικής γλώσσας στον Ιταλικό κλάδο είναι αμφιλεγόμενη, αλλά μάλλον πρέπει να θεωρηθεί ανεξάρτητο μέλος του κλάδου.

Ο Ιταλικός κλάδος συμμερίζεται ορισμένους κοινούς νεωτερισμούς με τον Κελτικό κλάδο και αυτό οδήγησε από νωρίς πολλούς γλωσσολόγους να θεωρήσουν τους δύο κλάδους ως θυγατρικές ποικιλίες ενός κοινού Ιταλο-Κελτικού κλάδου. Η ύπαρξη του Ιταλο-Κελτικού κλάδου έχει αμφισβητηθεί από άλλους γλωσσολόγους (λ.χ. Calvert Watkins 1966) αλλά, σύμφωνα με τον Donald Ringe (2017), η μέση οδός του Warren Cowgill (1970 «ναι μεν αλλά»: ο Ιταλο-Κελτικός κλάδος υπήρξε, αλλά διασπάστηκε πρόωρα πριν προκύψουν περισσότεροι αποκλειστικοί κοινοί νεωτερισμοί, όπως συνέβη στον Ινδο-Ιρανικό και Βαλτο-σλαβικό κλάδο) παραμένει η δημοφιλέστερη άποψη στην γλωσσολογία.

Γιατί μιλάμε για Ιταλο-Κελτικό κλάδο;

Όπως έχω προαναφέρει πολλάκις, η κοινή φυλογενετική καταγωγή καθορίζεται από τις αποκλειστικά κοινές καινοτομίες (ή νεωτερισμούς) της κλιτικής μορφολογίας. Ο Ιταλικός κι ο Κελτικός κλάδος συμμερίζονται τρεις τέτοιες καινοτομίες:

  • Η γενική ενικού σε -ī των «δευτερόκλιτων» θεματικών ονομάτων σε *-os (λ.χ. λατ. equus > γεν. equī = «τοῦ ἵππου» και το αντίστοιχο Παλαιοιρλανδικό ech > γεν. eich [< *ekwī]) έναντι της γενικής *-osyo που βρίσκουμε σε Ελληνική, Βεδική Σανσκριτική, Αλβανική κλπ). Ωστόσο, τόσο στον Ιταλικό όσο και στον Κελτικό κλάδο υπάρχουν και εναλλακτικές γενικές (λ.χ. η αρχαϊκή Λατινική διέθετε και την γενική σε *-osyo, λ.χ. στην επιγραφή Lapis Satricanus (περ. 500 π.Χ.) βρίσκουμε την γενική Popliosio Valesiosio που αντιστοιχεί στην μεταγενέστερη λατινική Publiī Valeriī = «του Πουβλίου Βαλερίου».
  • Η ευκτική (optative) σε *-ā- που εξελίχθηκε σε νέα υποτακτική (subjunctive) στους δύο κλάδους (λ.χ. λατ. habeās = «να έχεις», habeāmus = «να έχουμε») έναντι της ευκτικής σε *-oih1- που βρίσκουμε στις άλλες θυγατέρες της Ύστερης ΠΙΕ (λ.χ. οριστική γίγνομαι/ἐγενόμην > ευκτική γιγνοίμην/γένοιμην και το ὅ μὴ γένοιτο = «το οποίο εύχομαι να μην γίνει») και της «συνηρημένης» υποτακτικής [-e-e- > ē ~ -o-o- > ō, λ.χ. οριστική ἔχεις/ἔχομεν, αλλά υποτακτική ἔχς/ἔχωμεν) που αναδομούμε για την Ύστερη ΠΙΕ.
  • Ο σχηματισμός του υπερθετικού βαθμού με το επίθημα *-is-m.mos (λ.χ. λατ. -issimus και κελτικό -isam-) έναντι των επιθημάτων *-tm.mos και *-istos που βρίσκουμε στους άλλους κλάδους (λ.χ. στα ελληνικά ταχύτατος και τάχιστος (-*tm.mos > *-tm.tos > -τατος) αντιστοιχούν τα βεδικά -tama και -istha (λ.χ. IE *sweh2dus > ἡδύς ~ Βεδ. svādu-, με υπερθετικό ἥδιστος ~ svādistha)
  • Σε φωνολογικό επίπεδο, τόσο ο Ιταλικός όσο και ο Κελτικός κλάδος δείχνουν την αφομοίωση p .. kw > kw .. kw, λ.χ. ΙΕ *penkwe = «πέντε» > It-Celt *kwenkwe > λατ. quīnque ~ παλαιοϊρλ. cóic.

Για να θυμάστε την καινοτομική Ιταλο-Κελτική γενική ενικού σε των θεματικών ονομάτων σε *-os, παραθέτω τον παρακάτω πίνακα από αυτό εδώ το βιβλίο του John Algeo με την κλίση των απογόνων του ΙΕ *h1ek’wos = «ίππος» σε Βεδική Σανσκριτική, Ελληνική, Λατινική, Παλαιά Ιρλανδική και Παλαιά Αγγλική. Προσέξτε ότι η βεδική και η ελληνική γενική ενικού ανάγονται στην τυπική Ύστερη ΠΙΕ γενική *h1ek’w-osyo (βεδ. áśv-asya και ελληνικό ἵππ-οιο > ἵππ-οο > ἵππ-ου), ενώ η λατινική και η παλαιοϊρλανδική γενική ενικού (equī, eich < *ekwī) ανάγονται στην καινοτομική γενική ενικού *h1ek’w.

Ο Benjamin Fortson στο εγχειρίδιο ΙΕ γλωσσολογίας του (1η έκδοση 2004, 2η 2009) γράφει για τους αποκλειστικά κοινούς νεωτερισμούς του υποθετικού Ιταλο-Κελτικού κλάδου:

1η Έκδοση (2004):

Στην 2η Έκδοση (2009) η παραπάνω παράγραφος έχει ελαφρώς τροποποιηθεί ως εξής:

(p. 276-7) 13.5. Italic shares several innovative features with Celtic, such as the o-stem genitive singular in *-ī (e.g., Lat. uir-ī ‘of a man’, Ogam Irish maq(q)i ‘of the son’), an innovated conglomerate superlative suffix *-is-m.mo- (as in Lat. maximus ‘greatest’ < *mag(i)samos [sic] < *mag-is-m.mo-, Gaulish place-name Ouxisamē ‘highest’ < *ups-is-m.mo-, cp. Gk. hups-ēlós ‘high’), and a sunbjunctive morpheme *-ā- (as in Archaic Latin fer-āt ‘he may carry’, Old Irish beraid ‘he may carry’). These shared features have led many Indo-Europeanists to posit an “Italo-Celtic” subgroup of dialect area of Indo-European. However, the hypothesis of an Italo-Celtic unity has never gained universal approval.

Στο πιο πρόσφατο εγχειρίδιο ΙΕ γλωσσολογίας που επιμελήθηκαν οι Klein-Joseph-Fritz (2017-8), o Donald Ringe (κεφ. I.6, Indo-European dialectology) γράφει ότι η «μέση οδός» του Warren Cowgill (1970: ‘prematurely disrupted‘ = ο κοινός Ιταλο-Κελτικός κλάδος υπήρξε, αλλά διασπάστηκε πρόωρα) άντεξε το τεστ του χρόνου και παραμένει δημοφιλής στους γλωσσολόγους (‘But Cowgill’s conclusion has stood the test of time reasonably well‘):

Β.2. Ο παράξενος Ανατολιακός «δεινόσαυρος»

Ο λόγος που κάνει τους γλωσσολόγους να πιστεύουν ότι ο Ανατολιακός κλάδος ήταν ο πρώτος που αποσχίστηκε από την Πρώιμη ΠΙΕ, είναι οι πάμπολλες και σημαντικές διαφορές του κλάδου αυτού σε σχέση με την γραμματική που αναδομούμε για την Ύστερη ΠΙΕ. Αναφέρω επί παραδείγματι μόνο λίγες από αυτές:

  • Ο Ανατολιακός κλάδος έχει δύο ρηματικές κατηγορίες (-mi και -ḫi), εκ των οποίων η πρώτη συνεχίζει και στην Ύστερη ΠΙΕ ως αθέματη κλίση (λ.χ. *h1es-mi > βεδ. asmi ~ ελλην. (αττ-ιων.) εἰμί) και η δεύτερη δείχνει τον διπλασιασμό και τα επιθήματα του Ύστερου ΠΙΕ παρακειμένου (λ.χ. Χετ. wa-wak-ḫi ~ λέλοιπα), αλλά στον ανατολιακό κλάδο δεν έχει ακόμα γίνει παρακείμενος. Η απλή θεματική ρηματική κλίση της Ύστερης ΠΙΕ (λ.χ. IE *bher-e- > ελλην. φέρω ~ λατ. ferō) δεν φαίνεται να υπήρχε στον Ανατολιακό κλάδο και είναι πολύ σπάνια στον Τοχαρικό (ο δεύτερος κλάδος που αποσχίστηκε). Αυτό δείχνει ότι η απλή θεματική ρηματική κλίση ωρίμασε και γενικεύτηκε μόνο στην Ύστερη ΠΙΕ.
  • Ενώ στις θυγατέρες της Ύστερης ΠΙΕ οι μετοχές σε *-nt- είναι πάντοτε ενεργητικές (λ.χ. IE *bher-ont-s > φέρων ~ ferēns), στον Ανατολιακό κλάδο είναι παθητικές στα μεταβατικά ρήματα (λ.χ. Χετ. kunānt = ‘[having been] killed’) αλλά ενεργητικές στα αμετάβατα (λ.χ. Χετ. nt = ‘[having] gone’).
  • Οι εγκλίσεις (moods) υποτακτική, ευκτική (subjunctive, optative) που αναδομούμε για την Ύστερη ΠΙΕ, δεν υπάρχουν στον Ανατολιακό κλάδο.
  • Ο Ανατολιακός κλάδος δεν έχει τα τυπικά ρηματικά επίθετα ης Ύστερης ΠΙΕ σε *-to- (λ.χ. ΙΕ *k’erh2- > κεράννῡμι, με ρηματικό επίθετο *n.-k’r.h2-tos > ἄκρᾱτος ~ βεδ. sīr = «μικτός, νοθευμένος», μ(ε)ίγνῡμι > μικτός, λατ. faciō > factus κλπ)
  • Στον Ανατολιακό κλάδο δεν υπάρχουν ίχνη του δυϊκού αριθμού που αναδομούμε στην Ύστερη ΠΙΕ (λ.χ. *wl.kw-o-h1 > ελλην. (δύω) λύκ-ω ~ OCS (dŭva) vlĭk-a, με τυπική πρωτοσλαβική τροπή ō>ā>a, λ.χ. IE *deh3-ro- > δρον ~ OCS da).

Παραθέτω μερικές σελίδες των Benjamin Fortson και Donald Ringe για τα παραπάνω.

Ο Donald Ringe (2006) για την ανυπαρξία της Ύστερης ΠΙΕ υποτακτικής και ευκτικής στον Ανατολιακό κλάδο (αναφέρει και την καινοτομική Ιταλο-Κελτική ευκτική σε *-ā- αντί *-oy(h1)- που εξελίχθηκε σε υποτακτική, λ.χ. λατ. habeās/habeāmus αντί για την «συνηρημένη» υποτακτική (*-e-e- >* -ē-, *-o-o- > *-ō-) του τύπου ἔχς/ἔχωμεν που αναδομούμε για την Ύστερη ΠΙΕ):

Ο Donald Ringe (2017) για την ανυπαρξία της θεματικής ρηματικής κλίσης στον Ανατολιακό κλάδο και την σπανιότητά της στον Τοχαρικό (και για τη σχέση της ανατολιακής ρηματικής κλίσης –ḫi με αυτό που θα γίνει ο παρακείμενος της Ύστερης ΠΙΕ):

Ο Benjamin Fortson (2004) για τα στοιχεία της Ύστερης ΠΙΕ που είτε λείπουν από τον Ανατολιακό κλάδο, είτε υπάρχουν αλλά με «παράξενη», διαφορετική λειτουργία:

Β.3. Η στενή συγγένεια της Ελληνικής με τον Ινδο-Ιρανικό κλάδο

Στα περισσότερα εγχειρίδια ΙΕ γλωσσολογίας που θα συμβουλευτείτε, θα διαβάσετε για την ιδιαίτερη ομοιότητα που χαρακτηρίζει την Ελληνική με τον Ινδο-Ιρανικό κλάδο (και τα άλλα μέλη του υποθετικού Ελληνο-Αρίου κλάδου, όπως η Αρμενική και η Φρυγική). Η ομοιότητα αυτή οφείλεται εν μέρει στην διατήρηση κοινών αρχαϊσμών (πρόκειται για συντηρητικές θυγατρικές ποικιλίες , λ.χ. η διατήρηση της αθέματης ρηματικής κλίσης της Ύστερης ΠΙΕ, την οποία έχασαν οι υπόλοιπες θυγατέρες, λ.χ. IE *dhe-dheh1-mi > ελλην. τίθημι ~ βεδ. dadhāmi, ενώ το ομόρριζο λατ. *dhh1-k-y-oh2 > faciō έχει χάσει τον διπλασιασμό και μεταφέρθηκε από την αθέματη στην θεματική κλίση) και εν μέρει στην ανάπτυξη κοινών νεωτερισμών λίγο πριν ή μετά την διάσπαση της Ύστερης ΠΙΕ (λ.χ. η παρελθοντική αύξηση *e-: *bher-oh2, με παρατατικό *e-bher-om > ελλην. φερον ~ βεδ. ábharam, ο διπλασιασμένος αόριστος της ρηματικής ρίζας *wekw- > *e-we-wkw-om (σαν το *gwhen-: θείνω > ἔπεφνον)> ελλην. ἔειπον (με τυπική ελληνική ανομοίωση *-wew- > *-wey-) ~ βεδ. ávocam (< *á-va-uc-am, με τυπική βεδική μονοφθογγοποίηση au>o) κλπ).

Ο Jeremy Rau έγραψε το κεφάλαιο 12 ‘Greek and Proto-Indo-European‘ στο βιβλίο A Companion to the Ancient Greek Language (επιμ. Egbert J. Bakker, Wiley-Blackwell 2010). Ξεκινάει το κεφάλαιο αναφέροντας ότι η Στεπική Θεωρία (Ποντοκασπικές στέπες, 4000-3500 π.Χ.) είναι το πιθανότερο σενάριο της ΙΕ κοιτίδας, συνεχίζοντας με την συνοπτική παρουσίαση των γνωστών θυγατρικών ΙΕ γλωσσών/κλάδων. Στην σελίδα 173 ξεκινάει την ενότητα ‘The Linguistic Periodization of Greek’, όπου αναφέρει πως η εξέταση των κοινών νεωτερισμών μεταξύ των διαφόρων θυγατρικών ΙΕ γλωσσών μας οδηγεί στο συμπέρασμα ότι ο Ανατολιακός κλάδος είναι ο πρώτος που αποσχίστηκε, ο Τοχαρικός ακολούθησε δεύτερος και, από τους θυγατρικούς κλάδους της εναπομείνασας Ύστερης ΠΙΕ (core group), «η γενική τάση των γλωσσολόγων είναι να θεωρούν την Ελληνική στενά συγγενική με τον Ινδο-Ιρανικό κλάδο και να αναγνωρίζουν μια σειρά περαιτέρω κοινών μορφολογικών και φωνολογικών νεωτερισμών που συνδέουν την Ελληνική με την Αρμενική και την Φρυγική».

Ο Andrew L. Sihler στον πρόλογο του μνημειώδους βιβλίου του για την συγκριτική γραμματική της Αρχαίας Ελληνικής και της Λατινικής (1995, υπάρχει και η μεταφρασμένη ελληνική έκδοση 2012) που ανέφερα στην αρχή της ανάρτησης γράφει για την άνιση σχέση της Ελληνικής με την Λατινική και την Βεδική Σανσκριτική: οι ομοιότητες που συνδέουν την Ελληνική και την Λατινική είναι απλά κοινοί αρχαϊσμοί σε δυο γλώσσες που, πριν από την κλασική περίοδο, είχαν μάλλον ακολουθήσει ανεξάρτητες, χωριστές πορείες 3000 ετών· αντίθετα, οι ομοιότητες που συνδέουν την Ελληνική και την Σανκριτική περιλαμβάνουν και κοινούς νεωτερισμούς, πέρα από τους κοινούς αρχαϊσμούς που κληρονόμησαν από την Ύστερη ΠΙΕ. Σύμφωνα με τον Sihler, οι παλαιότερες γενιές γλωσσολόγων (19ος αιώνας) έκαναν την «μεγάλη γκάφα» (a serious blunder) να θεωρούν ότι η Ελληνική και η Λατινική ήταν στενά συγγενικές ΙΕ γλώσσες, επειδή δεν ήξεραν να διακρίνουν τους κοινούς αρχαϊσμούς (conservative features) από τους κοινούς νεωτερισμούς (innovations) με τους οποίους εκτιμάται η φυλογενετική συγγένεια των γλωσσών.

Οι Donald Ringe & David Anthony (2015) αναφέρουν την «περίεργη» ιστορική γεωγραφική θέση της Ελληνικής ανάμεσα σε δύο ΙΕ κλάδους (Ανατολιακό και Ιταλικό) με τους οποίους η γλώσσα δεν έχει ιδιαίτερη φυλογενετική συγγένεια ενώ, την ίδια στιγμή, χιλιάδες χιλιόμετρα ανατολικότερα της Ελλάδας, στον αρχαιολογικό ορίζοντα Αντρόνοβο μιλιόταν ένας ΙΕ κλάδος (Κοινή Ινδο-Ιρανική), με την οποία η Ελληνική συνδέεται με στενότερη φυλογενετική συγγένεια. Οι Ringe & Anthony καταλήγουν στο συμπέρασμα πως μόνον ένα σενάριο μεταναστευτικών εξόδων από τις Στέπες μετά το 3500 π.Χ. μπορεί να εξηγήσει την «περίεργη» ιστορική γεωγραφική θέση της Ελληνικής. Ο David Anthony θεωρεί ως καλό υποψήφιο για τον πρόδρομο της Ελληνικής την ΙΕ ποικιλία που μιλούσαν οι φορείς του στεπικού πολιτισμού των Κατακόμβων (Catacomb culture, per. 2800-2200 π.Χ.), ο οποίος ήταν ο άμεσος δυτικός γείτονας του πολιτισμού Poltavka (οι πολιτισμοί Catacomb & Poltavka εμφανίζονται μετά το 3000 π.Χ. στο κέντρο του ευρύτερου αρχαιολογικού ορίζοντα Yamnaya), από τον οποίο προέκυψαν οι αναλυτικότεροι πολιτισμοί Sintashta και Andronovo, για τους φορείς των οποίων υπάρχει η διάχυτη πεποίθηση ότι μιλούσαν την Κοινή Ινδο-Ιρανική (περ. 2000 π.Χ.).

Παραθέτω τα λόγια των Ringe & Anthony:

Η άποψη του David Anthony για τον στεπαίο πολιτισμό των Κατακόμβων ως καλό υποψήφιο για κοιτίδα του προδρόμου της Ελληνικής (λόγω άμεσης γειτνίασης με τον πολιτισμό Poltavka που συνέβαλε ανατολικότερα στον σχηματισμό των πολιτισμών Sintashta & Andronovo, στους οποίους τοποθετείται η Κοινή Ινδο-Ιρανική):

Ο Benjamin Fortson για την σχετική βεβαιότητα ότι στον πολιτισμό Αντρόνοβο μιλιόταν η Κοινή Ινδο-Ιρανική:

Το βιβλίο των J.P. Mallory & Elena Kuz’mina The Origin of the Indo-Iranians (Brill 2011) έχει ως θέμα την ταύτιση των ομιλητών της κοινής Ινδο-Ιρανικής με τους φορείς του αρχαιολογικού ορίζοντα Αντρόνοβο.

Την άποψη ότι ο (ή οι) πρόδρομος (ή πρόδρομοι) των Ελληνο-Αρίων διαλέκτων (Graeco-Aryan) μιλιόταν (ή μιλιούνταν) ακόμα στις στέπες κατά το πρώτο μισό της 3ης π.Χ. χιλιετίας (με τον κλάδο να διασπάται γύρω στο 2500 π.Χ. και, με τους μεν Πρωτο-Έλληνες να καταλήγουν στην Ελλάδα γύρω το 2300 π.Χ. κινούμενοι νοτιοδυτικά και τους δε Ινδο-Ιρανούς να καταλήγουν στον πολιτισμό Andronovo κινούμενοι νοτιοανατολικά), έχει διατυπώσει και ο M.L. West στο βιβλίο του Indo-European Poetry and Myth (Oxford University Press 2007):

Θα συνεχίσω στην επόμενη ανάρτηση.

Advertisements

11 Comments

Filed under Γλωσσολογία, Ελληνική γλώσσα, Ινδοευρωπαϊκά θέματα

11 responses to “Η θέση της Ελληνικής στην ΙΕ οικογένεια #1

  1. Teo

    Για πουλιά που βγάνουν γάλα κάτι είχα ακούσει, αλλα οι καρχαρίες απο ποτέ ειναι και αυτοι θηλαστικά?

  2. Simplizissimus

    Αφού έκανες την αρχή και διορθώνεις, κάνε κι αυτές τις τυπογραφικές διορθλωσεις (και κατόπιν σβήσε το μήνυμά μου):

    αμφιτερόπλευρη > αμφοτερόπλευρη
    δραττομένης > δράττουσας
    συνπτοική > συνοπτική
    ισοτρική > ιστορική

    🙂

    • Καλημέρα Simp.! Γιατί να το σβήσω, βρε; Ευχαριστώ πολύ για τις επισημάνσεις. Διορθώνω αμέσως.

      • Simp, είσαι σίγουρος ότι το δράττομαι > δραττόμενος είναι λάθος (σκέπτομαι > σκεπτόμενος);

        thinking person > σκεπτόμενο άτομο (σκέπτομαι)
        Working Girl > Εργαζόμενο Κορίτσι (εργάζομαι)

        Για δες λίγο το παρακάτω χωρίο του Νικηφόρου Γρηγορά και πες μου:

        https://imgur.com/2lGNDv9

        τῆς σχοίνου δραττόμενος … καὶ ὥσπερ ἱπτάμενος δίκην πτηνοῦ … καὶ τῆς οὐρᾶς δραττόμενος

        ἴπταμαι > ἰπτάμενος = «που ίπταται/πετάει»
        δράττομαι > δραττόμενος = «που δράττεται/αρπάζει/πιάνει»

  3. michael

    Εξαιρετική ανάρτηση, αναμένω τη συνέχεια με ανυπομονησία. Για την ώρα αφήνω αυτο εδώ το λινκ για το *dwóh1 (δυο) λόγω του ενδιαφέροντος γραφήματος: https://www.reddit.com/r/languagelearning/comments/ccques/how_the_word_two_evolved_from_protoindoeuropean/

    Υ.Γ. Με μεγάλη χαρά βλέπω πως άρχισες να παρακολουθείς και τον Ντειβντ Ραικ μετά τις περσινές συζητήσεις! Χωρίς να γίνομαι κουραστικός ελπίζω, θα επαναλάβω για μια ακόμα φορά πως αξίζει μια ανάγνωση του πιο πρόσφατου βιβλίου του πάνω στις τελευταίες εξελίξεις της φυλογενετικής.

    • Γεια σου Μιχάλη. Δεν γίνεσαι καθόλου κουραστικός. Ναι θυμάμαι ότι από εσένα είχα πρωτοακούσει για τον David Reich και την δουλειά του. Αύριο βγαίνει στην αγορά αυτό το βιβλίο και φαντάζομαι ότι στα γενετικά κεφάλαια ο Reich και οι συνεργάτες του θα μνημονεύονται συχνά.

  4. Simplizissimus

    Τυπικά μπορεί να έχεις δίκιο, Σμερδαλέε, υπάρχει το μεσο-ενεργητικό ρήμα δράττομαι. Αλλά στο γλωσσικό μου αίσθημα, χωρίς έρευνα, έρχεται πιο άνετα το δράττω (που έδωσε και το λαϊκό αδράχνω) παρά το δράττομαι. Και τώρα που ανοίγω το Λεξικό Τριανταφυλλίδη, βλέπω ότι το θεωρεί λόγιο απολίθωμα.

    δράττομαι [δrátome] Ρ : μόνο στη λόγια έκφραση ~ της ευκαιρίας, εκμεταλλεύομαι την ευκαιρία και δεν την αφήνω να χαθεί· αρπάζω την ευκαιρία.

    [λόγ. < ελνστ. δράττομαι, αρχ. σημ.: "αρπάζω με το χέρι"]

    • Simp. καλημέρα.

      Φυσικά και το δράττομαι είναι λόγιο απολίθωμα και, συνεπώς, αν το χρησιμοποίησεις (σε περιστάσεις λόγιας ορολογίας) πρέπει να χρησιμοποιήσεις κανόνες της αρχαίας γραμματείας (όπου ο ενεργητικός τύπος δράσσω υπάρχει αλλά είναι πολύ σπάνιος) που δεν συμφωνούν με το γλωσσικό αίσθημα της δημοτικής (όπου τα ρήματα με ενεργητική σημασία τελειώνουν σε -ω και έχουν ενεργητική θηλυκή μετοχή σε -ούσα).

      Τα αρχαία ρήματα που έχουν ενεργητική σημασία, αλλά μεσοπαθητική κατάληξη -μαι (όπως τα δράττομαι, δέρκομαι, λάζομαι, ληίζομαι), φυσικά πηγαίνουν κόντρα στο γλωσσικό αίσθημα της δημοτικής. Αλλά αν τα χρησιμοποιήσεις η μετοχή τους είναι σε -μενος (δερκόμενος είναι αυτός που βλέπει/δέρκεται κλπ).

      Από εκεί και μετά σκέψου τα παρακάτω παραδείγματα σε -μαι:

      κοιμάμαι: Sleeping Beauty > Ωραία Κοιμωμένη (είθισται να το αποδίδουμε με τον αρχαίο τονισμό της μετοχής, κόντρα στο γλωσσικό αίσθημα)

      εργάζομαι: Working Girl > Εργαζόμενο Κορίτσι

      Αν δεν υπάρχει λόγος να χρησιμοποιήσεις το λόγιο ρήμα δράττομαι, τότε φυσικά είναι προτιμότερο να χρησιμοποιήσεις το αδράχνω > αδράχνουσα που είναι προσαρμοσμένο στο γλωσσικό αίσθημα της δημοτικής και. φυσικά, να γράψεις «το αδράχνον χέρι» (γιατί ο αθέματος θηλυκός τύπος χείρ είναι αρχαίος όχι νέος, αλλά τον χρησιμοποιούμε λ.χ. όταν μιλάμε για τις κακώσεις της άκρας χειρός).

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.