Η διάδοση της γαλλικής προφοράς του /r/ στην βορειοδυτική Ευρώπη

Στην σημερινή ανάρτηση θα περιγράψω ένα κοινωνιογλωσσολογικό φαινόμενο στο οποίο έχει τύχει να αναφερθώ σε παλαιότερες αναρτήσεις, χωρίς όμως να το αναπτύξω διεξοδικά. Το φαινόμενο αυτό είναι η διάδοση της γαλλικής (i.e., παριζιάνικης) προφοράς του /r/ (uvular trill = σταφυλικό παλλόμενο) εκτός Γαλλίας (Γερμανία, Ολλανδία, Σκανδιναβία, ΒΔ Ιταλία), η οποία συνέβη σε μια εποχή (17ος-19ος αιώνας) που η Γαλλική γλώσσα διέθετε το κύρος της γλώσσας των σαλονιών (η γλώσσα των μοναρχικών αυλών και της διπλωματίας) και είχε εξελιχθεί στην lingua franca της ευρωπαϊκής διανόησης (τέχνες, επιστήμες κλπ). Η γαλλομάθεια έγινε συνυφασμένη με την αστική κουλτούρα της βορειοδυτικής, ηπειρωτικής Ευρώπης (ιδίως στον γερμανικόφωνο βορρά [Ολλανδία, Γερμανία, Σκανδιναβία], αλλά και στην ΒΔ Ιταλία) και, παράλληλα, η γαλλική προφορά του /r/ προσέδιδε στον ομιλητή το κύρος του «κουλτουριάρη αστού».  Η διάδοση αυτής της προφοράς χαρακτηρίζεται από δύο φάσεις: σε μια πρώτη φάση ασυνεχούς διασποράς η προφορά  διαδίδεται «αλματικά» από μεγαλούπολη σε μεγαλούπολη, αφήνοντας ανεπηρέαστη την ενδιάμεση επαρχία· σε μια δεύτερη φάση, οι μεγαλουπόλεις αρχίζουν να διαδίδουν τοπικά την προφορά στις παρακείμενες επαρχίες τους, δημιουργώντας μ΄αυτόν τον τρόπο νησίδες προφοράς (βλ. εδώ στον χάρτη τις τρεις παραδοσιακές νησίδες προφοράς στην Γερμανία γύρω από το Βερολίνο, την Κολωνία και την Στουτγάρδη).

Ένα από τα βιβλία που περιγράφουν το φαινόμενο της διάδοσης της γαλλικής προφοράς του /r/ είναι το παρακάτω:

J.K. Chambers & Peter Trudgill, Dialectology (Cambridge University Press, 2nd edition 1998)

Παραθέτω μερικές σελίδες από το βιβλίο.

Η προφορά του ρω ως σταφυλικού παλλόμενου φθόγγου πρωτοεμφανίζεται στο Παρίσι στις αρχές του 17ου αιώνα (το αδιαμφισβήτητο πολιτικό και πολιτισμικό κέντρο του βασιλείου της Γαλλίας). Σε πρώτη φάση, η προφορά διαδόθηκε «αλματικά» στις πόλεις της Γαλλίας γύρω από το Παρίσι και σε δεύτερη φάση οι πόλεις αυτές -δρώντας ως πομποί αναμετάδοσης- μετέδωσαν την προφορά στις παρακείμενες επαρχίες τους, δημιουργώντας μια συνεχή ζώνη προφοράς (από την συνένωση των νησίδων) που κάλυψε σημαντικό μέρος της Γαλλίας. Σε μια τρίτη φάση, η προφορά διαδόθηκε εκτός Γαλλίας «αλματικά» στις πόλεις του γερμανικόφωνου κόσμου, όταν η γαλλομάθεια συνυφάνθηκε με την αστική κουλτούρα, ενώ σε μια τέταρτη φάση οι εκτός Γαλλίας μεγαλουπόλεις άρχισαν και αυτές -δρώντας ξανά ως πομποί αναμετάδοσης- να μεταδίδουν την προφορά στις παρακείμενες επαρχίες τους, δημιουργώντας τριγύρω της η καθεμιά τους μια «άλω» επαρχιακής προφοράς (νησίδα).

Ο χάρτης 11-2 είναι μια πρώτη, χοντροκομμένη παρουσίαση της γεωγραφικής κατανομής της γαλλικής προφοράς του /r/ που βασίζεται απλά και μόνο στις σύγχρονες πρότυπες κρατικές γλώσσες. Ο χάρτης είναι στατικός (δεν μας δείχνει κάτι για την δυναμική της εξάπλωσης) και δίνει μια ψευδαίσθηση ομοιογένειας (επειδή βασίζεται στις επίσημες πρότυπες γλώσσες).

Ο χάρτης 11-3 διορθώνει την ψευδαίσθηση ομοιογένειας στην περίπτωση της Σουηδίας, όπου δείχνει την γεωγραφική κατανομή των αλλόφωνων /r/ (τρεις ζώνες: τα δύο άκρα (βορράς και νότος) όπου το ένα από τα δύο αλλόφωνα χρησιμοποιείται σχεδόν αποκλειστικά και μια ενδιάμεση ζώνη όπου τα δύο αλλόφωνα συνυπάρχουν).

Η σύγκριση των χάρτών 11-4 & 11-5 διορθώνει την στατικότητα του 11-2, επειδή δείχνει ότι η εξάπλωση της προφοράς στην επαρχία της Νορβηγίας ήταν ακόμα ενεργή κατά το πρώτο μισό του 20ου αιώνα (ο 11-4 δείχνει την κατανομή της προφοράς στην γενιά που γεννήθηκε γύρω στο 1900, ενώ ο 11-5 δείχνει την αντίστοιχη κατανομή στην γενιά που γεννήθηκε μετά το 1960: προσέξτε στον χάρτη της νεότερης γενιάς την εξάπλωση της προφοράς στην δυτικοκεντρική Νορβηγία).

Τέλος, ο χάρτης 11-6 είναι μια ακριβέστερη διόρθωση του χοντροκομμένου χάρτη 11-2, ο οποίος συν τοις άλλοις δείχνει και τις τρεις παραδοσιακές νησίδες προφοράς στην Γερμανία (Βερολίνο, Κολωνία, Στουτγάρδη).

Advertisements

3 Comments

Filed under Γλωσσολογία

3 responses to “Η διάδοση της γαλλικής προφοράς του /r/ στην βορειοδυτική Ευρώπη

  1. Κώστας

    Πολύ ενδιαφέρον άρθρο. Χάριν πληρότητας πάντως, ας αναφερθεί ότι η άλλοτε κυρίαρχη άποψη σύμφωνα με την οποία η εμφάνιση και διάδοση του σταφυλικού /r/ στη Γερμανία έλαβε χώρα υπό την επιρροή των γαλλικών (μέσω των Ουγενότων ή/ και των Περισπούδαστων) εδώ και αρκετές δεκαετίες δεν θεωρείται πλέον διευθετημένο ζήτημα. Υπάρχει μεν ομοφωνία ως προς την παράμετρο της εξάπλωσης, όχι όμως και ως προς την εμφάνιση, αφού η χρήση του [ʀ] −όπως υποδεικνύουν τα διαθέσιμα στοιχεία− ανιχνεύεται στη Γερμανική πολύ νωρίτερα από τα τέλη του 17ου αιώνα που υποστήριζαν ο Trautmann και ο Basilius: Κοντά 100 χρόνια νωρίτερα λ.χ. ο Ιάκωβος Μπαίμε αναλύοντας τη λέξη Erde «γη» στο Πάτερ Ημών παραδίδει μια προφορά η οποία πέραν πάσης αμφισβήτησης αποκλείει το φατνιακό /r/ και τεκμηριώνει το σταφυλικό (Moulton, 1952) ή −μʼ έναν πάρα πολύ καλό δικηγόρο− έστω το φωνηεντοποιημένο ([ɐ̯]). Πηγαίνοντας λίγο πιο πίσω, ένας άλλος Ιάκωβος, ο Ayrer, δημιουργεί ρίμα με τις λέξεις hart και anbracht, κάτι που προϋποθέτει την προφορά του /r/ στην πρώτη λέξη ως σταφυλικού, ενώ παρόμοια περίπτωση συναντάμε άλλα 100 χρόνια πιο πίσω στον Oswald von Wolkenstein. Αξιοποιώντας δε διαλεκτικές ορθογραφικές ιδιαιτερότητες αυστριακών και βαυαρικών διαλέκτων μπορεί να υποστηριχτεί η χρήση του [ʀ] ακόμα και κατά τον 14ο αιώνα. Κοντολογίς, σήμερα θεωρείται σχεδόν αδιαμφισβήτητο ότι το σταφυλικό /r/ δεν οφείλει την ύπαρξή του στο παριζιάνικο /r/, αλλά αναπτύχθηκε κάποια στιγμή εσωτερικά ως ανεξάρτητο αλλόφωνο. Το πότε, πώς και γιατί ακόμα αποτελεί αντικείμενο έρευνας.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.