Οι πρώτες μαρτυρίες για τον αυτοπροσδιορισμό των Ρουμάνων

Σύμφωνα με τον Fredrik Barth (Ethnic Groups and Boundaries, πρόλογος, σλδ 6), η εθνοτική ταυτότητα είναι το προϊόν της αλληλεπίδρασης μεταξύ της αυτοαπονομής και ετεροαπονομής ταυτότητας (ethnic identity is a matter of self-ascription and ascription by others in interaction). Οι δύο αυτές απονομές ταυτότητας ή, με άλλα λόγια, οι δύο αντιλήψεις περί ταυτότητας (ημική και ητική, ημική = αυτοπροσδιορισμός και ητική = πως «μας» βλέπουν οι «άλλοι») αρκετές φορές δεν συμπίπτουν.

1. Ημικός και Ητικός προσδιορισμός

Σύμφωνα με όλα τα πατριαρχικά χρονικά των τελών του 16ου αιώνα (η ρωμαϊκή ημική αντίληψη, βλ. εδώ τελευταία ενότητα), ο πατριάρχης Νήφων Β΄ είχε Ρωμαία μητέρα και Αλβανίτη πατέρα. Στην λατινική μετάφραση των χρονικών του Γερμανού Μαρτίνου Κρούσιου (Martin Kraus ή, λατινοπρεπώς, Martinus Crusius) η μητέρα του Νήφωνος γίνεται Romana, id est Graecaδυτική ητική αντίληψη περί «Γραικών») ενώ, αν οι Αρβανίτες είχαν αφήσει κάποια γραπτή μαρτυρία στην γλώσσα τους για την καταγωγή του Νήφωνος, μάλλον θα έγραφαν ότι η μητέρα του ήταν «Σλάβα» (αρβ. shklja, βλ. αλβ. shqa), επειδή οι Αρβανίτες (η αρβανίτικη ητική αντίληψη περί ελληνόφωνων), όταν εγκαταστάθηκαν στον νοτιοελλαδικό χώρο, χρησιμοποίησαν τον παλιό όρο Σκλάβος/Sclavus > shklja = «σλάβος, αλλόγλωσσος, μη Αρβανίτης» για να προσδιορίσουν τους νέους αλλόγλωσσους συντοπίτες τους (οι ελληνόφωνοι που, κατά την περίοδο 1300-1600 που μας απασχολεί, ήταν ως επί το πλείστον εθνοτικοί Ρωμαίοι).

Αντίστοιχα, ο Βενετσιάνος Tommaso de Mezzo το 1483 έγραψε στα λατινικά την κωμωδία Ο Ηπειρώτης (Epirota), στην οποία χρησιμοποιεί  ητικά τον λόγιο όρο «Ηπειρώτης» για να προσδιορίσει τον Αλβανό πρωταγωνιστή του έργου του που φιλοξενείται σε ένα πανδοχείο και, όταν κάποια στιγμή ο πανδοχέας τον αγριομιλάει, o «Ηπειρώτης» του απαντά στα αλβανικά με την κατάρα «να σου σκιαχτεί το στόμα» (dramburi te clofto goglie, i.e., trëmbur-i të klʲoftë golja, σε σύγχρονη πρότυπη Αλβανική: trëmbur-i të qoftë goja).

Το γεγονός ότι οι λόγιοι Ιταλοί της Αναγέννησης ετεροπροσδιόριζαν τους Αλβανούς ως «Ηπειρώτες» είναι ο λόγος που ο Αλβανός (καθολικός Γκέγκης) Frang Bardhi ονόμασε το λεξικό του Λατινο-Ηπειρωτικό (Dictionarium Latino-Epiroticum, βλ. εδώ) και μετέφρασε στα λατινικά το γκεγκικό ενδωνύμιο (i) Arbëneshë ως Epirot[a]e (= «Ἠπειρῶται»). Αυτό είναι ένα παράδειγμα της αλληλεπίδρασης μεταξύ αυτοαπονομής και ετεροαπονομής ταυτότητας που αναφέρει το χωρίο του Fredrik Barth που παρέθεσα στην αρχή.

Ένα άλλο παράδειγμα ισχυρότερης αλληλεπίδρασης είναι ο βαθμιαία αυξανόμενος ενστερνισμός της δυτικής ητικής αντίληψης περί «Γραικών» από ολοένα και περισσότερους εγγράμματους ελληνόφωνους (και ελληνοπρεπείς του μιλλετιού) της περιόδου μεταξύ του 13ου και 18ου αιώνα. Έτσι φτάνουμε στα μέσα του 18ου αιώνα, όταν ορισμένοι Νεοέλληνες διαφωτιστές όπως ο Ευγένιος Βούλγαρης και ο Αδαμάντιος Κοραής προτάσσουν την υιοθέτηση του όρου «Γραικοί» ως ενδωνύμιο, «επειδή έτσι μας προσδιορίζουν τα πεφωτισμένα έθνη της Ευρώπης.»

2. Η περίπτωση των sensu lato «Βλάχων»

Οι ομιλητές των θυγατρικών ποικιλιών της Ανατολικής Βαλκανικής Ρωμανικής (Αρμάνοι, Ρεμένοι/Αρβανιτόβλαχοι, Μογλενόβλαχοι, Ιστρορουμάνοι κλπ νοτίως του Δούναβη και οι υπερδουνάβιοι Ρουμάνοι και Μολδαβοί) έχουν μια μακρά παράδοση ετεροπροσδιορισμού ως «Βλάχοι», ενώ παραδοσιακά οι ίδιοι αυτοπροσδιορίζονταν με παράγωγα του λατινικού όρου Romani = «Ρωμαίοι» (βλ. εδώ). Ορισμένοι τελικά ενστερνίστηκαν την ετεροαπονομή ταυτότητας και σήμερα αυτοπροσδιορίζονται ως «Βλάχοι» ακόμα κι όταν μιλάνε στην γλώσσα τους. Έτσι οι μεν Μογλενίτες υιοθέτησαν ως ενδωνύμιο το σλαβικό εξωνύμιο Vlasi > Vlaşi με το οποίο τους ετεροπροσδιόριζαν οι σλαβόφωνοι γείτονές τους, οι δε Αρμάνοι/Βλάχοι του Μετσόβου σήμερα αυτοπροσδιορίζονται κυρίως ως Vlahi, διατηρώντας όμως το παλιό ενδωνύμιο Armân(u) στα παλιά τους τραγούδια (βλ. εδώ, σλδ 49, αριστερή στήλη).

Φυσικά, και άλλοι ρωμανόφωνοι έχουν στο παρελθόν ετεροπροδιοριστεί ως «Βλάχοι», όπως οι δαλματόφωνοι της δαλματικής ακτής (οι Δαλματοί «Ῥωμᾶνοι» του Πορφυρογέννητου, αλλά «Βλάχοι» (Vlasi) στο σλαβικό διάταγμα του Βόσνιου Ματθαίου Νίνοσλαβ), οι Ιταλοί που παραδοσιακά ετεροπροσδιορίζονταν σκωπτικά ως «Βλάχοι» τόσο από τους Γερμανούς (το σημερινό Trentino της Ιταλίας ήταν παραδοσιακά γνωστό στα γερμανικά ως Welschtirol = «Βλαχοτιρόλo, ρωμανόφωνο Τιρόλo», βλ. γερμ. welsch), όσο και από τους Σλοβένους (Lah/Lahoni = «Βλάχοι/Βλαχόνια») και ουδετέρως (επίσημα κι όχι σκωπτικά) ως Włosi από τους Πολωνούς, όλοι οι λατινόφωνοι Ρωμαίοι της ύστερης αρχαιότητας στο Αγγλοσαξονικό ποίημα Widsith κοκ.

Στην ετεροαπονομή ταυτότητας του Κεκαυμένου (έγραψε περ. 1075) για τους Βλάχους της Θεσσαλίας, βλέπουμε την τυπική «βυζαντινή» (μεσαιωνική ελληνόφωνη) ρωμαϊκή μη αναγνώριση της όποιας ρωμαϊκότητας των Βλάχων. Αφαιρώντας από το αφήγημά του την ιστορία των Θρακο-Ρωμαίων προγόνων των Βλάχων (που ήταν κανονικότατοι λατινόφωνοι Ρωμαίοι κατά την περίοδο 200-600, όπως λ.χ. ο Μέγας Κωνσταντίνος, ο Λέων Α΄ ο Θράξ/Βέσσος, ο Ιουστίνος Α΄, ο Ιουστινιανός Α΄, ο Βελισάριος κλπ), ο Κεκαυμένος ταυτίζει τους Βλάχους με τους αναφομοίωτους («βάρβαρους», μη εκρωμαϊσμένους) Βέσσους και Δάκες, τους οποίους αντιπαραβάλλει αρνητικά στους Ρωμαίους. Όταν κάποιος διαβάζει στον Κεκαυμένο πως «τὸ τῶν Βλάχων γένος ἄπιστον τε παντελῶς καὶ διεστραμμένονψεύδεται δε πολλὰ καὶ κλέπτει πάνυοὗτοι γὰρ εἰσι οἱ λεγόμενοι Δᾶκοι καὶ Βέσσοιἐλεΐζοντο τὰς χώρας τῶν Ῥωμαίων», από την μια μεν κατανοεί ότι οι μεσαιωνικοί ελληνόφωνοι Ρωμαίοι ΔΕΝ αναγνώριζαν το ρωμαϊκό παρελθόν και την μετουσιωμένη ρωμαϊκή ταυτότητα των Βλάχων (σύμφωνα με την Ingrid Hartl: ‘in the Balkans, Greek-speaking Rhomaioi denied the Romanness of the romance-speaking Vlachs’, το αφήγημα του Κεκαυμένου κινείται λίγο πολύ στο ίδιο μήκος κύματος με την ρωμαίικια παροιμία «βλέπεις φίδι άστο, βλέπεις Βλάχο πάτα τον»), όπως ακριβώς οι δυτικοί μετά τα μέσα του 8ου αιώνα αρνούνταν να αναγνωρίσουν την ρωμαϊκότητα των ελληνόφωνων Ρωμαίων της άπτωτης Ρωμανίας· από την άλλη δε, από το αφήγημα του Κεκαυμένου δεν μαθαίνουμε απολύτως τίποτε για το τι πίστευαν οι ίδιοι οι Βλάχοι, τόσο για την δική τους ταυτότητα, όσο και για εκείνη των «Γκραίκων» (η ητική αντίληψη των Βλάχων για τους ελληνόφωνους Ρωμαίους/Ρωμιούς, συνεχίζει εκείνη του Ιλλυρικιανού, «Εώου Λατίνου» κόμητος Μαρκελλίνου που, όταν χρειάζεται, αντιπαραβάλλει εθνογλωσσικά τους λατινόφωνους Romani, στους ελληνόφωνους Graeci).

3. Ρουμάνοι και Ιστρορουμάνοι

Οι πρόγονοι των Ρουμάνων πρωτοεμφανίζονται στις πηγές ως υπερδουνάβιοι «Βλάχοι» (ή «Δάκες» σύμφωνα με την καθιερωμένη ορολογία της κλασικίζουσας ιστοριογραφίας) στα τέλη του 12ου αιώνα και, μέχρι τις αρχές του 16ου αιώνα, ουσιαστικά αποτελούν αυτό που ο Anthony Smith αποκάλεσε εθνοτική κατηγορία (ετεροπροσδιοριζόμενος πληθυσμός, δηλαδή ο πληθυσμός που περιγράφεται μόνο ητικά απο «άλλους»), και δεν ξέρουμε κάτι για τον αυτοπροσδιορισμό τους. Τα πράγματα αλλάζουν ξαφνικά κατά τον 16° αιώνα, όταν μια ντουζίνα Ιταλών λογίων βρέθηκαν στην Ουγγαρία και την Βλαχία, όπου τους κίνησε το ενδιαφέρον η ύπαρξη σ΄εκείνα τα μέρη ενός λαού που μιλούσε μια παρεμφερή με την δική τους γλώσσα. Τότε αρχίζουμε να έχουμε τις πρώτες ητικές περιγραφές, οι οποίες επιπρόσθετα μας παρέχουν ΚΑΙ ΗΜΙΚΕΣ πληροφορίες, εξηγώντας ότι οι λεγόμενοι «Βλάχοι» (Valachi) στην δική τους γλώσσα αυτοπροσδιορίζονται ως «Ρωμαίοι»(Romani).

Όταν οι Ιταλοί είδαν ότι είχαν να κάνουν με ανθρώπους που αυτοπροσδιορίζονταν ως «Ρωμαίοι» και μιλούσαν μια γλώσσα που ήταν (σε κάποιο βαθμό) παρεμφερής με τις δικές τους Ιταλο-Ρωμανικές ποικιλίες, άρχισαν να κάνουν εικασίες για την απώτερη καταγωγή αυτών των μυστηριωδών «Βλάχων», επινοώντας ιστορίες με Ρωμαίους λεγεωνάριους που στάλθηκαν ως άποικοι στην Δακία.

Εδώ μπορείτε να διαβάσετε το κεφάλαιο του Gábor Almási I Valachi visti dagli italiani e il concetto di barbaro nel rinascimento (Οι Βλάχοι ιδωμένοι από τους Ιταλούς και η έννοια του βαρβάρου στην Αναγέννηση), όπου παραθέτει τις απόψεις Ιταλών λογίων του 15ου και 16ου αιώνα για τους «Βλάχους» της (υπερδουνάβιας) Βλαχίας, Τρανσυλβανίας και Μολδαβίας.

Εδώ πρέπει να πω ότι ο Λαόνικος Χαλκοκονδύλης (έγραψε στα 1460s) είχε ήδη παρατηρήσει ότι οι «Δάκες» μιλούσαν μια «διεφθαρμένη» γλώσσα που ήταν παραπλήσια της Ιταλικής και ότι οι Βλάχοι της Πίνδου και οι «Δάκες» ήταν ομόγλωσσοι και όμοιοι σε πολλά πράγματα.

Στο χωρίο [1.38], εκεί που μιλάει για την επέκταση των Σλάβων («Ιλλυριοί»), ο Χαλκοκονδύλης ξαφνικά αναφέρει τα δύο υποφύλα ενός έθνους που κατοικεί σε «Δακία» και Πίνδο, που αμφότερα είναι γνωστά ως Βλάχοι (Βλάχοι δὲ ἀμφότεροι ὀνομάζονται), παραδεχόμενος την άγνοιά του για την παλαιότερη κοιτίδα αυτού του έθνους:

Στο χωρίο [2.22-3] ο Χαλκοκονδύλης παραθέτει την αναλυτική του εθνογραφία για το γένος των «Δακών»: «ἄλκιμον» στα πολεμικά, αλλά όχι ιδιαίτερα ευνομούμενο (υστερεί σε πολιτική οργάνωση), ζει κατά κώμες και ασκεί (ημι-)νομαδικό βίο (πρὸς τὸ νομαδικότερον τετραμμένον). Σχετικά με τη γλώσσα τους, «Δᾶκες δὲ χρῶνται φωνῇ παραπλησίᾳ τῶν Ἰταλῶν, διεφθαρμένῃ δὲἐς τοσοῦτον καὶ διενεγκούσῃ, ὥστε χαλεπῶς ἐπαΐειν τοὺς Ἰταλοὺς ὁτιοῦν, ὅτι μῆ τὰς λέξεις διασημειουμένων ἐπιγινώσκειν, ὃ τι ἄν λέγοιτο» (οι Δάκες μιλάνε μια γλώσσα που είναι παραπλήσια με εκείνη των Ιταλών, αλλά πιο διεφθαρμένη, έτσι ώστε είναι δύσκολο για τους Ιταλούς να τους κατανοήσουν, πέρα από την αναγνώριση μεμονωμένων λέξεων) και, πιο υπερβολικά, «τῇ αὐτὴ φωνῇ χρώμενοι ἤθεσι Ῥωμαίων» (έχουν κοινή γλώσσα και κοινά ήθη με τους Φράγκους (στον Χαλκοκονδύλη «Ῥωμαῖοι» είναι άλλοτε η Ρωμαιο-Καθολική Εκκλησία και άλλοτε οι καθολικοί, ρωμανόφωνοι λαοί, οι κοινώς Φράγκοι), σημειώνοντας εξίσου υπερβολικά στην συνέχεια ότι, εκτός από το ότι έχουν τα ίδια ήθη με τους Ιταλούς, χρησιμοποιούν και τα ίδια όπλα με τους «Ρωμαίους».

Στο χωρίο [6.47-8] ο Χαλκοκονδύλης περιγράφει την απόπειρα του Κωνσταντίνου Δραγάση Παλαιολόγου (πριν στεφθεί βασιλέας στην Κων/πολη, όσο ήταν ακόμα δεσπότης του Μυστρά) να επεκτείνει την ηγεμονία του βορείως του Ισθμού, οργανώνοντας μια αντιοθωμανική συμμαχία. Τον αναγνώρισαν ως ηγεμόνα οι Αλβανοί Αραβαίοι του Λ(ο)ιδωρικίου (Λεωδορίκιον … Ἀραβαῖοιἄνδρες Ἀλβανοί) και οι Βλάχοι της Πίνδου που είναι «τῶν Δακῶν ὁμόγλωττοι· τοῖς παρὰ τὸν Ἴστρον Δαξὶν ὁμοίοντο.» Στην τελευταία πρόταση του χωρίου [9.96], ο Χαλκοκονδύλης χρησιμοποιεί άπαξ τον ιστορικό όρο «Βλαχία» δίπλα στον συνήθη κλασσικίζοντα όρο «Δακία» που απαντά σταθερά στην υπόλοιπη ιστορία του.

Σύγχρονος του Χαλκοκονδύλη είναι ο πάπας Πίος Β΄ (Pius II, κατά κόσμον Enea Silvio Bartolomeo Piccolomini) που στα Commentarii του, είναι ο πρώτος Ιταλός που περιγράφει τους υπερδουνάβιους Βλάχους ως «ιταλικής καταγωγής λαό» (genus Italicum) που βρέθηκε στην Δακία, όταν οι Ρωμαίοι έστειλαν εκεί λεγεώνες υπό την ηγεσία του «επωνύμου» Φλάκκου για να πολεμήσουν τους εγχώριους Δάκες. Τελικά οι Ρωμαίοι λεγεωνάριοι εγκαταστάθηκαν μόνιμα στην Δακία, υιοθέτησαν το όνομα του διοικητή τους (Flaccus > Βλάχοι, παρετυμολόγηση) και με τον καιρό εκβαρβαρίστηκαν, έτσι ώστε οι σημερινοί τους απόγονοι ξεπερνούν σε βαρβαρότητα και τους ίδιους τους βάρβαρους (στο ιταλικό κείμενο του Almási, σλδ 59: alcune legioni Romane per combattere contro i Daciun certo Flaccochiamati Flacchi … Valachii loro discendenti […] superano i barbari in barbarie). Ως παράδειγμα «ξέφρενης βαρβαρότητας» των Βλάχων, ο Πίος αναφέρει τους διάσημους ανασκολοπισμούς του θρυλικού βοεβόδα Βλάντ Γ΄ Δράκουλα (βλ. εδώ για το παρατσούκλι του Țepeș = «ανασκολοπιστής» και εδώ (ενότητα #4) για τους ανασκολοπισμούς του).

Στα 1530s ο Παντοβάνος Francesco della Valle βρέθηκε στην Ουγγροβλαχία, όπου κατέγραψε τον αυτοπροσδιορισμό των «Βλάχων» ως «Ρωμαίων», την φράση știi Românește? = (Ιταλ.) sai tu Romano? = «γνωρίζεις ρουμάνικα;» (ο della Valle το κατέγραψε ως ‘sti Rominest?’), ενώ στο μοναστήρι Dealu κάτι «Γραικοί» μοναχοί (σλδ 61: alquanti sacerdoti Greci) του διηγήθηκαν μια «βελτιωμένη» εκδοχή της ιστορίας του Πίου Β΄: αντί για τις λεγεώνες του επινοημένου από τον Πίο Φλάκκου, στην ιστορία των «Γραικών» μοναχών οι πρόγονοι των Βλάχων ήταν οι Ρωμαίοι στρατιώτες του αυτοκράτορα Τραϊανού που κατέκτησε την Δακία (Trajano imp(erato)re debellato et acquistato quel paese, lo divise ai suoi soldati, et la fecce come Colonia de Romani, dove essendo queli discessi da quelli antichi conservano il nome de Romani). Το παραμύθι-εικασία του Πίου Β΄ αρχίζει πλέον να συμπληρώνεται με ιστορικά ακριβέστερες λεπτομέρειες, όπως η ιστορική κατάκτηση της Δακίας από τον Τραϊανό. Επιπρόσθετα, ο della Valle φαίνεται να μπέρδεψε τον αυτοπροσδιορισμό των «Γραικών» μοναχών με εκείνον των γηγενών «Βλάχων», γιατί στο κείμενό του περιέργως παραθέτει δύο φορές το ενδωνύμιο των «Βλάχων» ως Romei (= Ῥωμαῖοι), ενώ παραθέτει σωστά το επίρρημα ως Rominest’ (românește):

Παραθέτω τα ακριβή λόγια του Francesco della Valle (si dimandano in lingua loro Romei (???) … in la lor lingua Valacca, dicono a questo modo: >Sti Rominest<? che vuol dire: >sai tu Romano<?) από αυτό εδώ το άρθρο του ρωμανιστή Martin Maiden:

Ο σύγχρονος του Francesco della Valle, Tranquillo Andronico, επανέλαβε το παραμύθι του Πίου Β΄με τον «επώνυμο» Φλάκκο (σλδ 61: teoria piccolominiana sull’ origine dei Valachi) με την προσθήκη ότι οι Ρωμαίοι λεγεωνάριοι παντρεύτηκαν εγχώριες (Δάκισσες) γυναίκες, αποδίδοντας σ΄αυτήν την επιμειξία την διαφθορά της γλώσσας και τα «βάρβαρα» έθιμα των σημερινών Βλάχων.

Μια γενιά αργότερα (1560s), ο Ενετός Giovanandrea Gromo έγραψε το Compendio della Transilvania (βλ. σλδ 61-2) όπου ισχυρίζεται ότι οι ίδιοι «Βλάχοι» (Valachi) ισχυρίζονται πως κατάγονται από Ρωμαίους αποίκους που έστειλε ο Τιβέριος [sic], όταν πολέμησε τον Δάκα βασιλιά Δεκέβαλο (προσέξτε ότι σε όλες αυτές τις ιστορίες καταγωγής από Ρωμαίους στρατιώτες/αποίκους, μόνον οι «Γραικοί» μοναχοί ήξεραν ότι ο Ρωμαίος αυτοκράτορας που κατέκτησε την Δακία ήταν ο Τραϊανός), σλδ 62: [La natione Valacha] ma si come fanno professione d’essere discesi da Colonia Romana, quindi prima consotte da Tiberio [sic] contra Decebalo Re. Παρακάτω προσθέτει ότι η γλώσσα των Βλάχων μοιάζει με την αρχαία ρωμαϊκή, αλλά είναι εκβαρβαρισμένη (cosi ancora usano lingua assomigliante alla antica Romana, ma barbara) και ότι το δόγμα τους είναι «γραικικό» (Ορθόδοξοι: La religione loro è Greca).

O Giovanni Antonio Magini (1598) περιγράφει τους Βλάχους ως εκβαρβαρισμένους απογόνους των Ρωμαίων, προσθέτοντας ότι «πλέον είναι γνωστοί ως «Βλάχοι» και όχι ως «Ρωμαίοι», αν και οι ίδιοι παραταύτα διατηρούν το αρχαίο όνομα [ως ενδωνύμιο]» (σλδ 62: onde non più sono intitolati Romani, il qual nome tuttavia frà loro si mantiene, ma Valachi).

Τις υπόλοιπες αναφορές στο άρθρου του Gábor Almási μπορείτε να τις διαβάσετε μόνοι σας. Εγώ θα κλείσω την ανάρτηση με δύο αναφορές του 17ου αιώνα. Ο Δαλματός Johannes Lucius (ή Giovanni Lucio ή Ivan Lučić διαλέγετε και παίρνετε) το 1666 εξέδωσε το βιβλίο De Regno Dalmatiae et Croatiae, ενώ το 1698 ο Τριεστίνος ιερέας Irenèo della Croce εξέδωσε την Historia antica e moderna, sacra e profana … della città di Trieste … fin’a quest’anno 1698.

Αφού ο della Croce παραθέτει ένα χωρίο από το De Regno του Lucius, σύμφωνα με το οποίο, οι ίδιοι οι «Βλάχοι» non dicunt Vlahos, aut Valachos, sed Romanos, a Romanis ortοs gloriantur («δεν αυτοπροσδιορίζονται ούτε ως Vlahi, ούτε ως Valachi, αλλά ως Romani, και καυχιούνται ότι κατάγονται από τους Ρωμαίους»), στην συνέχεια προσθέτει την δική του εμπειρία από τους γειτονικούς του Ιστρορουμάνους: anco i nostri Chichi addimandansi nel proprio linguaggio Rumeri («ακόμα και οι δικοί μας Ćići [εξωνύμιο], στην δική τους γλώσσα αυτοπροσδιορίζονται ως Rumări) και παραθέτει ορισμένες λέξεις από το λεξιλόγιό τους όπως fizori = figliuoli, lapte = latte, puine [= pâine] = pane κλπ.

20 Comments

Filed under Εθνολογία

20 responses to “Οι πρώτες μαρτυρίες για τον αυτοπροσδιορισμό των Ρουμάνων

  1. Αυσονοκράτωρ

    Καλησπέρα σμερδαλέε 🙂

    Να κάνω μια ερώτηση που είχε περάσει από το μυαλό μου εδώ και αρκετό καιρό και επανήλθε διαβάζοντας την ανάρτησή σου.

    Γνωρίζοντας ότι οι ίδιοι οι άνθρωποι που εμείς ονομάζουμε Βλάχοι δεν χρησιμοποίησαν το εθνωνύμιο αυτό για να αυτοπροσδιοριστούν (πάντοτε μιλώντας για την πλειοψηφία), αλλά παράγωγα του όροι Romani (και δεδομένου ότι στο παρελθόν οι άνθρωποι αυτοί επρόκειτο στην ουσία για Βαλκάνιους εκρωμαϊσμένους λατινόφωνους Ρωμαίους) θα μπορούσαμε να κάνουμε λόγο για την ύπαρξη μιας λατινόφωνης εθνοτικής ρωμαϊκής ταυτότητας όσον αφορά τους πληθυσμούς αυτούς;

    • Καλώς τον Αυσονοκράτορα!

      Θα σου απαντήσω λεπτομερώς εντός μισαώρου.

      • Λοιπόν, Αυσονοκράτορα.

        Η ρωμανική εθνοτική ταυτότητα αρχίζει να διαμορφώνεται στα λατινόφωνα Βαλκάνια ήδη από τον 3ο μ.Χ. αιώνα και, όπως και στην πεπτωκυία δύση, συνέχισε να υπάρχει για 1-2 αιώνες μετά την πτώση των Βαλκανίων.

        Άκου τι λένε στο παρακάτω βίντεο για τους λατινόφωνους σαν τον Παννονιο-Ρωμαίο Ορέστη (ο πατέρας του τελευταίου δυτικού αυτοκράτορα Ρωμύλου Αυγούστουλου, η Παννονία τέθηκε εκτός Ρωμανίας από τους Ούννους γύρω στο 400 και ο Ορέστης έγινε γραμματεάς τους Αττίλα, αλλά παραταύτα ο Πρίσκος τον προσδιορίζει ως «Ρωμαίο το γένος από την Παννονία»):

        [03:30-04:10] (ιδίως τα λόγια του Richard Burgess μετά το 03:55)

        Όσο οι ομιλητές της ΑΒΡ (ο κοινός γλωσσικός πρόγονος των σημερινών θυγατρικών ποικιλιών) ήταν μαζεμένοι λίγο πολύ στην Διοίκηση Δακίας, σαφώς είχαν κανονική εθνοτική ρωμανική συνείδηση. Ο Δούναβης τους χώριζε από τους υπερδουνάβιους «βαρβάρους», στο νότο υπήρχαν οι Greci και στο εσωτερικό της περιοχής τους υπήρχαν ακόμα «εσωτερικοί βάρβαροι» όπως υπερδουνάβιοι έποικοι και αναφομοιώτοι Παλαιοβαλκανικοί πληθυσμοί (λ.χ. οι Βέσσοι, οι πρόγονοι των Αλβανών (όποιοι κι αν ήταν) κοκ. Υπάρχουν κάποιες πηγές που φαίνεται να δείχνουν ότι είχαν σχηματιστεί εθνοτικά τοιχία για όλα τα παραπάνω είδη «άλλου».

        Μόλις διασπάστηκαν αυτοί οι εθνοτικοί Ρωμάνοι της βόρειας βαλκανικής, στην ουσία αυτή η ρωμανική ταυτότητα μετουσιώθηκε και διαιρέθηκε σε επιμέρους, μετουσιωμένες, «θυγατρικές», διακριτές ταυτότητες (όπου πλέον δεν υπήρχε πια το «πανόραμα» ενός ενιαίου «σχήματος», αλλά επιμέρους τοπικά μικροσχήματα, λ.χ. οι Μογλενίτες έγιναν οι εθνοτικοί Vlasi ειδικά στον μικρόκοσμο των Μογλενών, οι Ιστρορουμάνοι έγιναν οι εθνοτικοί Ρουμάροι ειδικά στον μικρόκοσμο της Ιστρίας, χωρίς να ξέρουν για τους υπόλοιπους, οι υπερδουνάβιοι «Βλάχοι»/Ρουμάνοι έγιναν οι Βλάχοι στα υπερδουνάβια μέρη, αγνοώντας την ύπαρξη των υπολοίπων κοκ).

  2. Αρχέλαος Βαρκάρης

    Τους Δάκες τότε δεν τους έλεγαν υποτιμητικά Λατίνους όχι Ρωμαίους; Αυτό δεν το έλεγαν και οι “Βυζαντινοί” για τους Ιταλούς;

    • Ο όρος «Λατίνος» (=Φράγκος) στην βυζαντινή ορολογία χρησιμοποιείται για τον καθολικό της δύσης. Οι Βλάχοι (τόσο οι υπερδουνάβιοι όσο και οι εντεύθεν του Δούναβη) δεν ήταν ούτε καθολικοί, ούτε δυτικοί, άρα στα μάτια των Ρωμαίων («βυζαντινών») δεν ήταν «Λατίνοι».

      Από εκεί και μετά, μάλλον είχαν καταλάβει πριν τον Χαλκοκονδύλη ότι τα βλαχικά ιδιώματα ήταν ρωμανικές/νεοελατινικές ποικιλίες, γιατί ο Ιωάννης Κίνναμος τον 12ο αιώνα γράφει «λέγεται ότι οι Βλάχοι είναι παλιοί έποικοι εξ Ιταλίας» (αναφέρεται στους Βλάχους του Παριστρίου και του Αίμου, τους «Μυσούς» τους Χωνιάτη):

      ἐπὶ τὸν Ἴστρον ἔπεμπε δόκησιν ἐμποιήσοντα Οὔννοις ὡς ἐκ τῶν συνήθων καὶ πάλιν αὐτοῖς ἐπιτεθήσεται χωρίων, Λέοντα δέ τινα Βατάτζην ἐπίκλησιν ἑτέρωθεν στράτευμα ἐπαγόμενον ἄλλο τε συχνὸν καὶ δὴ καὶ Βλάχων πολὺν ὅμιλον, οἳ τῶν ἐξ Ἰταλίας ἄποικοι πάλαι εἶναι λέγονται, ἐκ τῶν πρὸς τῷ Εὐξείνῳ καλουμένῳ πόντῳ χωρίων ἐμβαλεῖν ἐκέλευεν εἰς τὴν Οὐννικήν

      Ο Νικήτας Χωνιάτης γράφει για τους ίδιους Βλάχους της «Μυσίας»:

      αἳ κατ’ Ἀγχίαλον συνῳκίζοντο, ἑαυτῷ δὲ μάλιστα καὶ Ῥωμαίοις ἐκπολεμώσας τοὺς κατὰ τὸν Αἷμον τὸ ὄρος βαρβάρους, οἳ Μυσοὶ πρότερον ὠνομάζοντο, νυνὶ δὲ Βλάχοι κικλήσκονται.

  3. Jeronim

    Η Ρωμαϊκή εθνοτική επιβίωση στους Βλάχους δεν με εξέπληξε, όλοι μα και αυτοί πάνω κάτω το ξέραμε, παρά τα λεγόμενα Μπαμπινιώτη. Αν και έχουν γίνει βρισιά, ο όρος βλάχος, η καταγωγή τους είναι ευγενής. Ούτε η άρνηση της Κωνσταντινούπολης να αρνηθεί τους Λατινόφωνους βαλκανικούς πληθυσμούς εντός Ρωμαϊκής εθνότητας και πολιτείας. Η σταδιακή επικράτηση της ελληνικής και μάλιστα σε ποικιλία διαλέκτων, με όρους ιδεολογικούς, δυσχεραίνει κάτι τέτοιο την εποχή εκείνη, όπως κ.α αίτια. Αυτό που με εξέπληξε είναι η ποικιλομορφία της εθνοτικής σύνθεσης των λατινόφωνων βλάχικων πληθυσμών. Όπως και η αποδοχή ορισμένων Ιταλόφωνων, περί της Ρωμαϊκής επιβίωσης στους “βαρβάρους” αυτούς. Δεδομένου και του καθολικού θρησκευτικού δόγματος που φέρει ότι ρωμαϊκό ως ιδεολογική ιδιοκτησία ας το θέσω έτσι της Ρωμαϊοκαθολικής εκκλησίας θα περίμενα να το αρνούνται. Κάτι που δεν το δέχτηκαν ποτέ για τους ελληνόφωνους

    Το έργο του Tommaso de Mezzo αλήθεια, υπάρχει μεταφρασμένο στην δική μας γλώσσα τα Ρωμέικα η έστω στην Αγγλική;

    • Γεια σου Jeronim.

      1) Η στάση των ελληνόφωνων προς τους Βλάχους δημιουργήθηκε σταδιακά όσο η πολιτεία ήταν περιορισμένη σε Μικρασία και ΝΑ Θράκη όπου δεν υπήρχαν λατινόφωνοι πληθυσμοί. Ήδη από τα τέλη του 6ου αιώνα ο Αγαθίας έχει ταυτίσει την ρωμαϊκή ταυτότητα με την ελληνοφωνία, αλλά τότε υπήρχαν ακόμα λατινόφωνοι στην πολιτεία και τα λατινικά χρησιμοποιούνταν ακόμα στον στρατό μαζί με τα ελληνικά. Αυτό που βρίσκουμε ως σχήμα στον Αγαθία, ουσιαστικά υλοποιήθηκε μετά το 600, όταν οι λατινόφωνοι της βαλκανικής ενδοχώρας τέθηκαν εκτός Ρωμανίας και η πολιτεία συνέχισε μονόγλωσσα ελληνόφωνη στη Μικρά Ασία με μία μόνο πρότυπη εθνοτική ταυτότητα (αυτή του ελληνόφωνου Ρωμαίου που πλέον είχε νόημα να χαρακτηρίσει την ελληνική του γλώσσα του ρωμαίικα, γιατί ήταν πια Ο Ρωμαίος και τα ελληνικά ηταν η γλώσσα του).

      2) Υπάρχει η δίγλωσση έκδοση της κωμωδίας του de Mezzo (λατινικό πρωτόττυπο και αγγλική μετάφραση με σχόλια) του Gary Robert Grund (τίτλος Humanist Comedies).

  4. Αυσονοκράτωρ

    Έγινε σμερδ, ευχαριστώ για την απάντηση.

    Σίγουρα θα διατήρησαν μια λατινόφωνη εθνοτική ρωμαϊκή ταυτότητα στους πρώτους αιώνες μετά την αποκοπή τους από το ρωμαϊκό κράτος τον 7ο αιώνα, και σκέφτηκα μήπως αυτή συνέχισε να υπάρχει και μετέπειτα όσον αφορά αυτούς που ονομάζουμε Βλάχους, αλλά απ’ ότι φαίνεται κάτι τέτοιο δεν ισχύει.

    Από καθαρή περιέργεια πάντως, υπάρχει βιβλιογραφικό υλικό πάνω στην ταυτότητα των λατινόφωνων Ρωμαίων των βορείων Βαλκανίων (ιδίως μετά την κατάρρευση των δυτικών επαρχιών τον 5ο αιώνα) ή η συγκομιδή είναι πενιχρή;

    • 1) και μετέπειτα όσον αφορά αυτούς που ονομάζουμε Βλάχους, αλλά απ’ ότι φαίνεται κάτι τέτοιο δεν ισχύει.

      Καλώς τον Αυσονοκράτορα. Θα ίσχυε (η ενιαία εθνότητα) ΑΝ οι επιμέρους ομάδες διατηρούσαν επίγνωση του συνόλου (μια χοντρική επίγνωση της γεωγραφικής κατανομής όλου του «εμείς»). Αυτή η συνειδητή επίγνωση του συνόλου είναι απαραίτητη προϋπόθεση τόσο στην εθνότητα όσο και στο έθνος.

      2) Από καθαρή περιέργεια πάντως, υπάρχει βιβλιογραφικό υλικό πάνω στην ταυτότητα των λατινόφωνων Ρωμαίων των βορείων Βαλκανίων (ιδίως μετά την κατάρρευση των δυτικών επαρχιών τον 5ο αιώνα) ή η συγκομιδή είναι πενιχρή;

      Τίποτε, φίλε. Κανένας δεν έχει ασχοληθεί (απ΄ότι φαίνεται στα μάτια της δύσης δεν μετράνε ως κανονικοί Ρωμαίοι ούτε οι Εώοι Λατίνοι 🙂 🙂 🙂 ). Ενώ υπάρχουν τουλάχιστον 3 βιβλία (κι ένα σωρό σεμινάρια) που εξετάζουν και καταδεικνύουν την επιβίωση των εθνοτικών Ρωμαίων στην πεπτωκυία δύση (την ύπαρξη των οποίων η δύση φυσικά χρειάζεται για να εξοστρακίσει τον χαρακτηρισμό «βάρβαρη» στα αφηγήματά της ως τα χρόνια του Καρλομάγνο, όταν υποτίθεται ότι η Δύση «αναγεννιέται») της περιόδου 500-750, δεν υπάρχει τίποτε για την ταυτότητα των λατινόφωνων Βαλκανίων Ρωμαίων (250-600) που μέχρι το 600 είναι και κανονικότατοι Ρωμαίοι (μέλη της άπτωτης πολιτείας).

      Ο μόνος που έγραψε λίγα ψιλοπράγματα είναι ο Brian Croke εδώ (κεφάλαιο «οι λατινόφωνοι Ιλλυρικιανοί στην Κωνσταντινούπολη»).

      • Αυσονοκράτωρ

        1) Ναι καταλαβαίνω τι λες, και έχεις δίκιο. Φαντάζομαι επίσης πως και οι πηγές που θα έχουμε για τους πληθυσμούς αυτούς θα είναι σχετικά λίγες και αρκετά σκόρπιες από εδώ και από εκεί (εικάζω πως οι ίδιοι ως ποιμένες στο μεγαλύτερο μέρος τους δεν άφησαν γραπτές πηγές πίσω).

        2) Κατάλαβα χαχα! Ό,τι βρίσκεται ανατολικά της Αδριατικής δε νοείται να είναι ρωμαϊκό 🙂 🙂 Θυμάμαι τον Croke από τις αναλύσεις σου για τον Κόμητα Μαρκελλίνο. Λογικά πάντως με την «ανακάλυψη» της εθνοτικής ρωμαϊκής ταυτότητας των ελληνόφωνων θα έρθουν και αυτοί στο προσκήνιο κάποια στιγμή, γιατί η παρουσία τους ως λατινόφωνοι Ρωμαίοι, έστω και ως μειοψηφία μετά τον 5ο αιώνα, πρέπει να επηρέαζε άμεσα και την ημική αντίληψη των ελληνόφωνων Ρωμαίων στο ρωμαϊκό κράτος της Ανατολής.

      • (εικάζω πως οι ίδιοι ως ποιμένες στο μεγαλύτερο μέρος τους δεν άφησαν γραπτές πηγές πίσω).

        Αν εννοείς μετά το 600, φυσικά όχι.

        Πιο πριν περιγράφονται ως Ρωμαίοι/Romani των Βαλκανίων από τα ελληνικόγλωσσα και λατινόγλωσσα ιστοριογραφικά έργα των ιστορικών και χρονογράφων της Εώας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Φυσικά, έχεις δίκαιο ότι η λατινική παραγωγή είναι μικρότερη σε σχέση με την δύση. Βλ. λ.χ. τους Ασημούντιους του Πρίσκου, τους οποίους οι Ούννοι δεν μπορούσαν να κατακτήσουν και οι οποίοι προτίμησαν να ψευδορκήσουν στους Ούννους (ορκίστηκαν στους Ούννους ότι δεν κρατούσαν στο φρούριο τους φυγάδες Ρωμαίους που όντως κρατούσαν, τους οποίους οι Ούννοι έψαχναν) εξηγώντας ύστερα (βλ. εδώ πράσινο χωρίο) ότι «δεν την θεώρησαν πραγματική ψευδορκία, επειδή έγινε για κάτι τόσο σημαντικό όπως η σωτηρία των ομογενών τους [Ρωμαίων]». Με άλλα λόγια, η ψευδορκία επιτρέπεται, όταν σώζει Ρωμαίους ή, όπως είπε κι ο Κικέρων, salus populi [Romani] lex suprema esto.

        Πάντως υπάρχουν πολλές επιστολές από τους επισκόπους των βορείων/λατινόφωνων Βαλκανίων (είτε προς τον Πάπα, είτε προς τον αυτοκράτορα της Κωνσταντινούπολης).

        Οι επίσκοποι της Άνω Μυσίας και της Μικράς Σκυθίας συμμετέχουν στις συνόδους του 5ου αιώνα μιλώντας άψογα ελληνικά, αλλά έστειλαν επιστολή στα λατινικά στον αυτοκράτορα Λέοντα Α΄ τον Θράκα/Βέσσο.

  5. Φάνης Δασούλας

    η περίπτωση των Βλάχων αρχικά δεν ήταν διαφορετική από αυτή των Ιβηρορωμαίων, Γαλατορωμαίων, Ιταλορωμαίων, κάποια στιγμή από τον 4ο έως και τον 6ο αιώνα δεν αποτελούσαν παρά μία ακόμη ρωμανική λαότητα αυτή των Βαλκανορωμαίων η οποία μάλιστα ήταν η πιο δυναμική όσον αφορά την στρατιωτική – διοικητική υπόσταση του κράτους (ας μην ξεχνάμε ότι σχεδόν όλοι οι αυτοκράτορες εκείνης της περιόδου κατάγονται ι από τις Βαλκάνια) . Μόνο που σε αυτούς η γεωγραφία και η ιστορία καθόρισε διαφορετικά την πορεία τους. Η σλαβική διείσδυση στον βαλκανικό χώρο, ο γλωσσικός εξελληνισμός της ανατολικής αυτοκρατορίας και η κυριαρχία της ελληνικής καιτης σλαβονικής ως γλώσσες Θρησκείας – παιδείας τους απέκοψαν από την επαφή με κάθε άλλη ρωμανική γλώσσα αλλά και με κάθε γραπτή παράδοση της λατινικής. Ουσιαστικά είναι ”παράδοξη” η επιβίωσή των βλαχικών γλωσσών σε ένα τόσο αντίξοο γλωσσικά περιβάλλον. .

    • Ουσιαστικά είναι ”παράδοξη” η επιβίωσή των βλαχικών γλωσσών σε ένα τόσο αντίξοο γλωσσικά περιβάλλον.

      Όσο «παράδοξη» είναι η επιβίωση της Ρωμανίας κατά την περίοδο 640-740.

      Και οι δύο «παράδοξες» επιβιώσεις είναι δείγμα της βαθιάς ρωμαϊκότητας της Ανατολικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας.

      Από εκεί και μετά, μην ξεχνάς ότι οι Βλάχοι, αντίθετα με τους δυτικούς ρωμανόφωνους, δεν υπέστησαν ποτέ την ταπεινωτική προπαγάνδα προς το ρωμαϊκό όνομα που εφάρμοσαν τα γερμανικά κατακτητικά επιστρώματα της δύσης.

      Σε όλα τα Γερμανικά μεταρωμαϊκά βασίλεια, υπάρχουν μαρτυρίες ότι οι Ρωμαίοι κάποια στιγμή θεωρούνται κοινωνικά κατώτερη ομάδα και αυτή η προπαγάνδα συνέβαλε στο ξεθύμιασμα της ρωμαϊκής ταυτότητας.

      Οι δε Φράγκοι έφτασαν την προπαγάνδα σε υψηλότατο επίπεδο. Προώθησαν την ιδέα ότι οι ρωμανόφωνοι υπήκοοί τους δεν ήταν Ρωμαίοι, αλλά Χριστιανοί, και ότι οι «κακοί» Ρωμαίοι είχνα υποδουλώσει τους προγόνους των Χριστιανών, μέχρι που το περιούσιο και θεόλεκτο γένος των Φράγκων απελευθέρωσε τους «Χριστιανούς» από τον «βαρύτατο ρωμαϊκό ζυγό» (durissimum jugum Romanum).

      Έτσι γράφουν οι Φράγκοι βασιλείς στα 750s στον πρόλογο της νέας έκδοσης του Σαλικού νόμου. Κάτσε να το ψάξω, για να το παραθέσω.

  6. Αυσονοκράτωρ

    Ναι, αυτό εννοούσα.

    Τώρα για τις επιστολές των επισκόπων, η αλήθεια είναι ότι το είχα ξεχάσει το θέμα αυτό, θα μπορούσε πράγματι να βρει κανείς χρήσιμα πραγματάκια από εκεί.

    • Υπάρχουν και μερικά βιβλία για την καθημερινή ζωή στην Κάτω Μυσία (στα γαλλικά, καινούριο/περσινό) και την Μικρά Σκυθία (στα ελληνικά, παλιό). Πρέπει λίγο να τα θυμηθώ, για να σου τα παραθέσω.

  7. Ιωάννης Τζανάκος

    Γειά σου Σμερδ. Καλό καλοκαίρι καταρχάς.
    Θύμισε μου λίγο, αν θες. Η μη ενσωμάτωση [όλων;] των λατινόφωνων όπως οι Βλάχοι στον σκληρό πυρήνα τής νέας μορφής τής [ανατολικής] ρωμαϊκής αυτοκρατορίας, είχε σχέση μόνον με τον αυτοπεριορισμό τού σκληρού πυρήνα κυρίως στην Μ.Ασία; ή έχουμε να κάνουμε και με την “αρχή” τής ελληνοφωνίας ως στοιχείου αυτής τής νέας μορφής; το τελευταίο αν ισχύει και αυτό δεν είναι λίγο παράξενο ως προς την “δικαιολογησή” του από τους “καθεστωτικούς” [νεο]ανατολικορωμαίους; θέλω να πω, έχεις να κάνεις με λατινόφωνους [όχι ομιλώντες την “καθαυτό” λατινική, οκ] και τούς αποκλείεις ως ανατολικοΡωμαίος, ουσιαστικά ως Ρωμαίος; πως δικαιολογούσαν οι ανατολικοΡωμαίοι αυτό τον αποκλεισμό παρά το προφανές τής σύνδεσης των λατινόφωνων με την ρωμαϊκή [γλωσσικοπολιτισμική] “μήτρα”; θα είχε ενδιαφέρον να μαθαίναμε την ιδεολογική μορφή δικαιολόγησης τού αποκλεισμού..

    • Καλώς τον Γιάννη.

      Γιάννη, καθόλου παράξενο δεν είναι. Όσον αφορά την επίσημη πολιτεία κατά την περίοδο 650-850, οι Μικρασιάτες «νυν» Ρωμαίοι ήταν οι απόγονοι των «πάλαι» λατινόφωνων Ρωμαίων, τα λατινικά είναι η «πάτριος φωνή», αλλά οι άπτωτοι Ρωμαίοι τα εγκατέλειψαν για τα ελληνικά = ρωμαίικα. Το ό,τι ρωμαϊκό είχε επιβιώσει (αναγκαστικά μετουσιωμένο) ΕΚΤΟΣ πολιτείας στα χαμένα πλέον Βαλκάνια (ή στην Ιταλία την οποία οι πάπες τελικά απέσχισαν, διεκδικώντας και αυτοί μια ρωμαϊκή παράδοση που σχετιζόταν με την πόλη της Ρώμης) δεν τους απασχολούσε.

      Αυτό που μετρούσε ήταν ο Μικρασιάτης Ρωμαίος που μιλούσε ρωμαίικα να πάει στο αδνούμι και να ακούσει τον αξιωματικό του να του λέει αυτό που γράφει λ.χ. το τακτικό εγχειρίδιο του Συριανού (τέλη 9ου αιώνα): «αφού είμαστε Ρωμαίοι, οφείλουμε να μιμηθούμε την αρετή (virtus) των πατέρων μας (αρχαίων Ρωμαίων)»:

      [37.6-8] Ῥωμαίους τε ὄντας καὶ τὴν τῶν πατέρων ἀρετὴν ἀπομιμουμένους

      Ό,τι λέει και ο Θεόφιλος στο διάταγμά του (περ. 840 μ.Χ.) για το «πρὸς τὴν τῶν προγόνων Ῥωμαίων ἐπανάγεσθαι ἀρετὴν».

      Οι περισσότεροι Εβραίοι της ύστερης αρχαιότητας και του μεσαίωνα δεν ήξεραν να μιλάνε εβραϊκά (μόνον οι ραββίνοι κατά κανόνα τα μιλούσαν), αλλά τα τιμούσαν ως «πάτρια φωνή» (γλώσσα των προγόνων). Δεν διαφέρουν σ΄αυτό το θέμα οι Εβραίοι από τους Άπτωτους Ρωμαίους.

      Από εκεί και μετά, οι Βλάχοι, όταν γύρω στο 1000, καθυποτάσσονται στην ρωμαϊκή αρχή/ηγεμονία ως «εθνικοί» πακτιώτες με τον δικό τους άρχοντα (βλ. εθνικές αρχονίες), δεν είχαν τίποτε το ρωμαϊκό πέρα από το όνομα που διατηρούσαν. Αλλόγλωσσοι νομάδες ποιμένες που κάθε τόσο έκαναν ληστρικές επιδρομές στα πεδινά. Δεν υπήρχε περίπτωση αυτήν την κατάσταση Ρωμαίος να την εξελάμβανε ως ρωμαϊκή.

      Για να σου δώσω ένα άλλο παράδειγμα, είναι σαν τους ελληνόφωνους της Πελοποννήσου, που μετά το 1370 κάποιοι Ρωμαίοι συγγραφείς (Καντακουζηνός, Μάζαρις, ο Μανουήλ Β΄ Παλαιολόγος γράφει για κάτι φιλότουρκους Πελοποννήσιους «δεν ξέρω αν αξίσουν πια τους χαρακτηρισμούς «Ρωμαίοι» ή «χριστιανοί») αρνούνται να τους προσδιορίζουν ως Ρωμαίους, λόγω έλλειψης αφοσίωσης και εκβαρβαρισμού του τρόπου ζωής τους (ανομία, αναρχία, αλληλοσκοτωμοί), ενώ οι ίδιοι συγγραφείς συνεχίζουν να θεωρούν ως Ρωμαίους τους φραγκοκρατούμενους ελληνόφωνους της Λέσβου, Χίου, και Φώκαιας, επειδή συνεχίζουν να ζούν «κόσμια» και έχουν δικό τους δικαστή που δικάζει τις υποθέσεις τους βάσει ρωμαϊκού νόμου και χωριστά από τις υποθέσεις των «Λατίνων» συντοπιτών τους.

      • Ιωάννης Τζανάκος

        Πολύ ωραία τα είπες. Με κάλυψες πλήρως..

      • Κάτσε να σου παραθέσω αυτά που ανέφερα στο τέλος για Καντακουζηνό και Μανουήλ Β΄ Παλαιολόγο.

        (δώσμου κάνα πεντάλεπτο).

      • Λοιπόν, από το βιβλίο της Gill Page: Μανουήλ Β΄ Παλαιολόγος για κάτι φιλότουρκους Πελοποννήσιους (που προτιμούσαν να είναι πακτιώτες του οθωμανού σουλτάνου, παρά να έχουν Παλαιολόγο δεσπότη):

        https://imgur.com/cxCQvKg

        Στο [129.8] περιγράφει τους «Χριστιανούς που αποστάτησαν» (εδώ τους αποκαλεί «Χριστιανούς» γιατί αρνείται να τους χαρακτηρίσει Ρωμαίους), ενώ στο (161.22-4) αναρωτιέται επιπρόσθετα αν αξίζουν και τον χαρακτηρισμό «Χριστιανοί», λέγοντας δεν ξέρω πια αν πρέπει να τους αποκαλέσω Ρωμαίους και Χριστιανούς, λαμβάνοντας υπόψη την «ράτσα» τους (γένος: ήταν εθνοτικοί Ρωμαίοι) και το θρήσκευμά τους αντίστοιχα, ή αν πρέπει να λάβω υπόψη την συμπεριφορά τους (φιλότουρκοι που ήθελαν τον σουλτάνο για αφέντη) και να μην χαραμίσω αμφότερα τα ονόματα για δαύτους.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.