Πεντζιμέντον και Ἀδνοῦμιν

Στη σημερινή ανάρτηση θα περιγράψω την γλωσσολογική ιστορία δύο στρατιωτικών μεσαιωνικών ρωμαϊκών («βυζαντινών») όρων: πεντζιμέντον και ἀδνοῦμιν.

1. Πεντζιμέντον: όρος θρακoλατινικός ή καππαδοκικός;

Ο όρος πεντζιμέντον ήταν συνώνυμος του όρου τοῦλδον και δήλωνε την αποσκευή του στρατού (τα κάρρα με τον εξοπλισμό και τα λάφυρα). Προέρχεται από τον λατινικό όρο impedīmentum = «τροχοπέδη» που στην ρωμαϊκή στρατιωτική ορολογία (βλ. εδώ ορισμός ΙΙ) χρησιμοποιούνταν για το τούλδο που καθυστερούσε την πορεία του στρατεύματος.

[Τακτικά, 4.31] Καὶ τοῦλδον ἐστιν ἡ ἀποσκευὴ καὶ χρεία πᾶσα τῶν στρατιωτῶν, τοῦτ΄ἔστιν παῖδες τε καὶ ὑποζύγια καὶ τὰ λοιπὰ ζῷα, καὶ εἴ τι ἕτερον πρᾶγμα πρὸς ὑπηρεσίαν τοῦ φοσσάτου ἐπισύρεται.

Ο όρος πεντζιμέντον πρωτοαπαντά τον 10° αιώνα στα γραπτά του Κωνσταντίνου Ζ΄ Πορφυρογέννητου και η γλωσσολογική του ιδιαιτερότητα είναι η προστριβοποίηση -dī- > -dzī-, η οποία είναι χαρακτηριστικό της Θρακικής γλώσσας (λ.χ. Βενδῖς ~ Βενζῖς, Dines ~ Ζείνης, Brendice ~ Brenzice κλπ) το οποίο κληρονόμησε η Ανατολική Βαλκανική Ρωμανική που κατέληξαν να μιλάνε οι εκλατινισμένοι Θρακο-Ρωμαίοι (βλ. ουράνωση «τύπου τσουκνίδας» #1, #2, #3, λ.χ. λατ. > ΑΒΡ dzī > αρμαν. dzãc(u) ~ ρουμαν. zic, a zice).

Η προτεινόμενη ετυμολογία του όρου πεντζιμέντον από το βιβλίο του Robert Browning για την μεσαιωνική ελληνική (1η έκδοση 1969, 2η έκδοση 1983) μέχρι την πιο πρόσφατη βιβλιογραφία (Christides 2007Adrados 2012) είναι ο δανεισμός από την «βαλκανική λατινική» (εννοούν την ΑΒΡ).

Ωστόσο, επειδή ο όρος πεντζιμέντον δεν απαντά πριν τον 10° αιώνα, υπάρχει και ένας άλλος υποψήφιος για την προστριβοποίηση, η Καππαδοκική Ελληνική (τα επιχώρια ρωμαίικα του θέματος των Ανατολικών). Στη μελέτη του για τις διαλέκτους της ευρύτερης Καππαδοκίας (Σιλλί, Καππαδοκία, Φάρασα), ο Richard MacGillivray Dawkins σημείωσε ως τυπική την τροπή -ti- > -tši- και -ndi- > -ndži- (λ.χ. δόντι > ρόνdžι ~ ζόνč(ι), ποντικός > πονdžικός κλπ).

Δεν ξέρω αν το φαινόμενο αυτό μπορεί να εξηγηθεί ως υποστρωματικό, πάντως η τροπή /ti/>/zi/ είναι ένα από τα χαρακτηριστικά που διακρίνουν την Χεττιτική από την Λουβική (βλ. ανατολιακές γλώσσες).

2. Αδνούμιν: Οι Ίσαυροι αντεπιτίθενται!

Ο τίτλος της ενότητας είναι παρμένος από το τρίτο επεισόδιο του Πολέμου των Άστρων με τίτλο Η Αυτοκρατορία αντεπιτίθεται (The Empire Strikes Back). Κατά την περίοδο της βασιλείας του Ισαύρου αυτοκράτορα Ζήνωνος, πολλοί Ίσαυροι ομοεθνείς του κατάφεραν να αναρριχηθούν στα υψηλά αξιώματα της πολιτείας (Ιλλός, Τροκούνδος, Λεόντιος, Λογγίνος o Φαλακρός, Λογγίνος ο Σελινούντιος κλπ). Όταν ο Αναστάσιος τους «ἐξήλασεν» από την Βασιλεύουσα, οι παραγκωνισμένοι Ίσαυροι συσπειρώθηκαν στην Ισαυρία και εξεγέρθηκαν, προκαλώντας τον Ισαυρικό πόλεμο του Αναστασίου. Ο Ιωάννης Ζωναράς περιγράφει τον Ζήνωνα ως «ἐξ ἔθνους αἰσχίστου τοῦ τῶν Ἰσαύρων, αἴσχιστος καὶ αὐτός καὶ τὴν μορφὴν καὶ τὴν ψυχὴν γεγονώς» και τους  Ισαύρους εν γένει ως «βάρβαρους» (καὶ τοὺς Ἰσαύρους ταύτης ἐξήλασεν … Λογγῖνος … καταστασιάζει … κατεπολεμήθει δὲ, καὶ οἱ μετ΄αὐτοῦ διεφθάρησαν βάρβαροι).

Η γλώσσα των «βάρβαρων» αυτών Ισαύρων ήταν μια ύστερη μορφή της Λουβικής, η οποία κατά το δεύτερο μισό της 2ης χιλιετίας μιλιόταν σε μεγάλη έκταση της νότιας Μικράς Ασίας. Ο Ζώσιμος περιγρα΄φει την αυτοχθονία των Ισαύρων στην οροσειρά του Ταύρου με τα λόγια (5.25): τὸ τῶν Ἰσαύρων πλῆθος, ὐπερκείμενον Παμφυλίας και Κιλικίας, ἐν τοῖς ἀβάτοις τοῦ Ταύρου καὶ τραχυτάτοις ὄρεσιν ἀεὶ βιοτεῦον. Ο Αναστάσιος μπορεί να «ἐξήλασεν» τους Ίσαυρους από την εξουσία, αλλά η λουβική τους γλώσσα άφησε το υποστρωματικό της στίγμα στην ελληνιστική, μεσαιωνική και νεώτερη Ελληνική. Η υποστρωματική αυτή επίδραση της Λουβικής είναι η απλοποίηση -ιο- > -ι- σε τελική θέση.

Η τροπή αυτή απαντά στα ουδέτερα -ιον > -ιν > -ι (λ.χ. κενοτάφιον > κενοτάφιν, παιδίον > παιδίν > παιδί), στο επίθημα -άριος > *-άρις => -άρης (βρομιάρης, κατεργάρης και τα δημώδη μηνωνύμια όπως Ἰανουάριος > Ἰανουάρις > Γεννάρης, Φεβρουάριος > Φεβράρις > Φλεβάρης κλπ) και στα ανθρωπωνύμια σε -ιος > -ις => -ης όπως Ἀντώνιος > Ἀντώνης, Γεώργιος > Γιώργης, Διονύσιος > Διονύσης, Θεοδόσιος > Θεοδόσης, Δημήτριος > Δημήτρης κλπ.

Εδώ ανήκει και ο όρος ἀδνούμιον ~ ἀδνοῦμιν (< λατ. ad nomen) με τον οποίο οι μεσαιωνικοί Ρωμαίοι δήλωναν την συνάθροιση του στρατού για εκστρατεία ή επιθεώρηση (ad nomen γιατί ο αξιωματικός διάβαζε τους καταλόγους και ο στρατιώτης έπρεπε να δηλώσει παρών μόλις άκουγε το όνομά του).

Στον Βίο του Φιλαρέτου του Ελεήμονος, ο άγιος χάρισε ένα από τα άλογά του στον φτωχό συγχωριανό του στρατιώτη Μουσέλιο (στην Άμνια της Παφλαγονίας), γιατί εκείνο το πρωί έχασε το δικό του άλογο σε ατύχημα και, αν παρουσιαζόταν στο «ἀδνοῦμιν» δίχως άλογο (δηλαδή απαράσκευος), ο χιλίαρχος θα τον τιμωρούσε με μαστίγωμα (ἵνα μὴ ὁ χιλίαρχος μαστιγώσῃ με):

μετὰ δὲ χρόνον τινά, ἐλθούσης βασιλικῆς ἐπικουρίας πρὸς τὸ ἐκεῖσε στρατόπεδον, ἵνα στρατεύσωνται κατὰ τῶν Ἰσμαηλιτῶν, [p. 127] ἀδνουμιαζόντων τὸν χιλιάρχην καὶ ἑκατοντάρχην καὶ πεντηκοντάρχην ἐπιμελῶς τὸ πλῆθος τῶν στρατιωτῶν ἀπαιτοῦντας αὐτῶν τά τε δικάβαλλα καὶ τὰ ἅρματα αὐτῶν ἀνελλιπῶς, εἷς τις τῶν στρατιωτῶν ὀνόματι Μουσούλιος πτωχὸς πάνυ ὑπάρχων καὶ μὴ ἐκπορῶν ἄλλο τι εἰ μὴ ἕνα ἵππον καὶ τὸ ἅρμα αὐτοῦ, καὶ ἔτι τοῦ ἀδνουμίου ἐπισπουδοῦ γενομένου, στροφωθεὶς ὁ ἵππος αὐτοῦ καὶ συντρομάξας, ἄφνω κατέπεσεν ἐπὶ τῆς γῆς καὶ ἀπέθανεν. εἰς ἀπορίαν δὲ ἐλθὼν ὁ στρατιώτης καὶ μὴ ἔχων πόθεν ἕτερον ἀγοράσει καὶ μᾶλλον μὴ παραιόντος αὐτοῦ τοῦ ἑκατοντάρχου, ἀλλὰ καὶ ὀρφὴν ἀπειλοῦντος καὶ κίνδυνον οὐ μικρὸν ἀπορῶν ἐν ἑαυτῷ, δρομαίως ἐφίσταται ἐπὶ τὸν μέγαν Φιλάρετον, διηγούμενος αὐτῷ τὸ συμβεβηκός, παρακαλῶν αὐτὸν ἵνα τέως πρὸς ὥραν δώσῃ αὐτὸν τὸν ἵππον καὶ διαβῇ τὸ ἀδνοῦμιν καὶ τὸν κίνδυνον διαδράσῃ. εἶπεν δὲ πρὸς αὐτὸν ὁ ἅγιος γέρων· «εἶτα μετὰ τὸ διαβῆναί σε τὸ ἀδνοῦμιν καὶ ἀποστρέψαι ἡμῖν τὸν ἵππον, τί βούλεσαι διαπράξασθαι» ὁ δὲ ἔφησεν· «τέως τὴν ἡμέραν ἂς διαβῶ ἵνα μὴ ὁ χιλίαρχος μαστιγώσῃ με· καὶ μετὰ ταῦτα ἀποδιδράσκω καὶ ὅπως ἰσχύσω ἀπελθεῖν τοῖς ποσίν μου, πελάζομεαι εἰς τὰ ξένα· ἐπεὶ τί πρᾶξαι οὐκ ἐπίσταμαι.» ἀκούσας δὲ ταῦτα ὁ γέρων, εὐθέως μετὰ χαρᾶς ἐξενέγκας τὸν ἵππον αὐτοῦ πάνυ ὡραῖον καὶ καλὸν τῷ τε εἴδει καὶ τοῖς ἔργοις, δέδωκεν αὐτῷ τῷ στρατιώτῃ, εἰπὼν αὐτῷ· «δέξαι, ἀδελφέ, καὶ χαρισθῇ σοι, καὶ κύριος ἔσται μετά σου ἐν παντὶ τόπῳ καὶ ἐν τῷ πολέμῳ ἀκίνδυνόν σε διαφυλάξει.» λαβὼν δὲ ὁ στρατιώτης τὸν ἵππον ἀπῄει μετὰ χαρᾶς πρὸς τὸ ἀδνούμιον, δοξάζων τὸν θεὸν καὶ ἐπευχόμενος τὸν γέροντα. ἡ δὲ θεοσεβὴς ἀληθῶς σύμβιος τοῦ ἐλεήμονος ἀνδρὸς σὺν τοῖς τέκνοις αὐτῆς πιστεύσασα τὸν ἄνδρα ὅτι χρῆμα πολὺ ἔχει ἀποκείμενον, οὐκέτι ἠγανάκτει, ἀλλ᾿ ἐκαθέζετο σιωπῶσα.

Αρχίζω με την περιγραφή της απλοποίησης -ιο- > -ι- στην ελληνική της ύστερης αρχαιότητας από τον Robert Browning, την οποία ο μακαρίτης δεν κατάφερε να εξηγήσει:

φυλακτήριον > φυλακτῆριν (Λυδία, 96-7 μ.Χ.), ἡμιλίτριον > ἡμιλίτριν (όλες οι απαντήσεις γύρω από την Συρία) κλπ.

Ας εξηγήσουμε, λοιπόν, αυτήν την ανεξήγητη κατά Browning ελληνιστική τροπή. Σύμφωνα με τον Claude Brixhe, η γεωγραφική εστία εμφάνισης του φαινομένου είναι η περιοχή της Παμφυλίας. Δείτε στον σύνδεσμο που βρίσκεται η Παμφυλία, ξαναδείτε τα μέρη όπου μιλιόταν η αρχαία Λουβική και ξαναδιαβάστε το χωρίο του Ζωσίμου (5.25) «τὸ τῶν Ἰσαύρων πλῆθος, υπερκείμενον Παμφυλίας και Κιλικίας, ἐν τοῖς ἀβάτοις τοῦ Ταύρου καὶ τραχυτάτοις ὄρεσι ἀεὶ βιοτεῦον».

Παραθέτω την περιγραφή του Claude Brixhe:

Ας πάμε τώρα στην μελέτη της Λουβικής και την υποστρωματική της επίδραση στην ελληνιστική κοινή της Μικράς Ασίας. Όπως εξηγεί ο Ivo Hajnal στη σελίδα που θα παραθέσω παρακάτω, στην πρωτολουβική το ΙΕ συσχετιστικό επίθημα *-iyo- υπέστη την τροπή:

ΙΕ *-iyo- > *-iyi- > *-ii- > PLw *-ī- (δηλαδή ονομαστική *-iyos > *-īs και αιτιατική *-iyom > *-īn)

Παραθέτω δυο σελίδες ακόμα του Craig Melchert για το λουβικό κλιτικό παράδειγμα ονομ. -īs / αιτιατ. -īn:

Περισσότερα Γλωσσολογικά Μικράς Ασίας εδώ.

Advertisements

2 Comments

Filed under Γλωσσολογία, Ελληνική γλώσσα, Ινδοευρωπαϊκά θέματα

2 responses to “Πεντζιμέντον και Ἀδνοῦμιν

  1. npo

    Χμμ.. μου κάνει λίγο εντύπωση το Ἀντώνιος > Ἀντώνης, Γεώργιος > Γιώργης, Διονύσιος > Διονύσης κλπ να οφείλεται στην Λουβική. Δεν μπορεί να είναι απλά ανεξάρτητη απλοποιητική τροπή όπως πχ το Νικόλαος>Νικόλας Απόστολος>Αποστόλης ή αντίστοιχα στην ιταλία που οι λατινικές λέξεις σε us απλοποιήθηκαν σε a ή o?

    • Όχι τα Νικόλαος > Νικόλας και απόστολος > Αποστόλης είναι διαφορετικά φαινόμενα (το δεύτερο μάλλον από αναλογική επίδραση του Γεώργιος > Γιώργης).

      Το φαινόμενο -ιος > -ις => -ης συνέβη και στους μήνες:

      Ιαουάριος > Ἰανουάρις > Γενάρης
      Φεβρουάριος > Φεβράρις > Φλεβάρης
      Μάρτιος > Μάρτις > Μάρτης
      Απρίλιος > Απρίλις > Απρίλης
      Μάιος > Μάις > Μάης
      Ιούνιος > Ιούνις > Ιούνης
      Ιούλιος > Ιούλις > Ιούλης
      Σεπτέμβριος > Σεπτέμβρις > Σεπτέμβρης
      Οκτώβριος > Οκτώβρις > Οκτώβρης
      Νοέμβριος > Νοέμβρις > Νοέμβρης
      Δεκέμβριος > Δεκέμβρις > Δεκέμβρης

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.