Εθνολογικές παρατηρήσεις στο Χρονικό του Κόμητος Μαρκελλίνου #4

Συνεχίζω από την προηγούμενη ανάρτηση.

10. Ιλλυρικό, «Γραικία» και Αχαΐα

Η υπαρχία του Ιλλυρικού στην οποία γεννήθηκε και μεγάλωσε ο κόμης Μαρκελλίνος αποτελούνταν από την λατινόφωνη διοίκηση Δακίας και την ελληνόφωνη διοίκηση Μακεδονίας. Η νοτιότερη επαρχία της διοίκησης Μακεδονίας ήταν η επαρχία Αχαΐας (provincia Achaea, με δυτικό σύνορο τον Αχελώο και βόρειο τον Σπερχειό), την οποία οι ελληνόγλωσσες πηγές της ρωμαϊκής περιόδου από νωρίς αρχίζουν να αποκαλούν και Ελλάδα και τους κατοίκους της «Έλληνες» ή «Ελλαδικούς» (οι όροι αυτοί στην περίπτωση αυτή έχουν γεωδιοικητική και όχι εθνοτική ή θρησκευτική σημασία, δηλώνοντας τους «Αχαιούς» που κατοικούν την επαρχία Αχαΐας).

Για την Αχαΐα = Ελλάδα στον σχεδόν σύγχρονο του Μαρκελλίνου Ζώσιμο δείτε την ενότητα #3.2 εδώ.

Ωστόσο, ως λατινόφωνος Ιλλυρικιανός, ο Μαρκελλίνος χρησιμοποιεί και τον ανεπίσημο όρο «Γραικία» (Graecia) για την διοίκηση Μακεδονίας (= το ελληνόφωνο τμήμα του Ιλλυρικού, το τμήμα όπου κατοικούν οι «Γραικοί» [Graeci = ελληνόφωνοι Εώοι Ρωμαίοι] του Ιλλυρικού).

Ας τα πάρουμε με τη σειρά.

Ιλλυρικό:

Στο έτος 440/1 ο Μαρκελλίνος γράφει ότι οι ρηγάδες των Ούννων (Βλέδας και Αττίλας) επέδραμαν στο Ιλλυρικό (Illyricum irruerunt), όπου εκπόρθησαν και λεηλάτησαν την Ναϊσσό, το Σιγγιδούνον (το σημερινό Βελιγράδι) και άλλες πόλεις και πολίχνες του Ιλλυρικού (aliasque civitates oppidaque Illyrici). Στο επόμενο έτος γράφει ότι οι δύο ρηγάδες «ερήμωσαν»/λεηλάτησαν το Ιλλυρικό και την Θράκη (Illyricum Thraciamque depopulati sunt).

Στο τελευταίο χωρίο βλέπουμε τις δύο μεγάλες ρωμαϊκές διοικητικές υποδιαιρέσεις των Βαλκανίων σε Υπαρχία Ιλλυρικού και Διοίκηση Θράκης (τμήμα της Εώας Υπαρχίας). Παραθέτω έναν χάρτη του Ian Mladjov με αυτή την διοικητική διαίρεση των ρωμαϊκών Βαλκανίων από τον Κωνσταντίνο και έπειτα:

Στο έτος 446/7 ο Μαρκελλίνος μας πληροφορεί ότι το ανατολικό σύνορο της Παραποτάμιας Δακίας (Dacia Ripensis, άρα το σύνορο του Ιλλυρικού με την Θράκη) ήταν ο ποταμός Ούτος (λατ. Utus, σημερινό βουλγ. Vit): Ο βαρβαρικής καταγωγής στρατηλάτης Θράκης (magister militum per Thracias) Αρνίγισκλος πέθανε «στην Παραποτάμια Δακία παρά τον Ούτο ποταμό» (in ripense Dacia iuxta Utum amnem) προσπαθώντας να αναχαιτίσει μια εισβολή του Αττίλα.

Ενώ ο δυτικότερος ποταμός Κέβρος/Κιά(μ)βρος (σημ. Cibrica) ήταν το σύνορο Άνω και Κάτω Μυσίας (ως τον 3° μ.Χ. αιώνα), το σύνορο των μεταγενέστερων Διοικήσεων Δακίας και Θράκης ήταν ο ανατολικότερος Ούτος (και νοτιότερα ο Νέστος).

Ο Μαρκελλίνος έχει κατά νου τον Νέστο ως νοτιοανατολικό σύνορο του Ιλλυρικού, όταν στο έτος 480/1 γράφει ότι ο Γότθος Θευδέριχος Στράβων (του Τριαρίου) μετέβη δια της Εγνατίας από την Θράκη στο Ιλλυρικό όπου σκοτώθηκε σε ατύχημα (πέθανε στον σταθμό της Εγνατίας Στάβλος Διομήδους ~ Stabulum Diomedis στο ύψος των Φιλίππων της ανατολικής Μακεδονίας):

Στο έτος 516/7 ο Μαρκελλίνος περιγράφει την επιδρομή των «Γετών ιππέων» (Getae equites, μάλλον Σλάβοι) «στο μεγαλύτερο μέρος του Ιλλυρικού» (maximumque partem Illyrici), η οποία έφτασε «ως τις Θερμοπύλες και την Παλαιά Ήπειρο» (et usque Thermopylas veteremque Epirum).

«Γραικία»:

Όπως ανέφερα παραπάνω, ο Μαρκελλίνος κόμης χρησιμοποιεί δύο φορές τον όρο «Γραικία» (Graecia) για την διοίκηση Μακεδονίας (το ελληνόφωνο τμήμα του Ιλλυρικού όπου κατοικούν οι «Γραικοί» [ελληνόφωνοι Εώοι Ρωμαίοι] του Ιλλυρικού).

Στο έτος 394/5 γράφει ότι με τις δολοπλοκίες του ο Ρουφίνος μετέτρεψε τον ρήγα των Γότθων Αλάριχο σε εχθρό της πολιτείας και τον έστειλε «στην Γραικία» (in Graeciam misit, στην ενότητα #3.2 εδώ θα δείτε ότι, σύμφωνα με τον Ζώσιμο, ο Αλάριχος στάλθηκε στις δύο Ηπείρους και κατόπιν διέσχισε τον Αχελώο και εισήλθε στην Αχαΐα/Ελλάδα).

Στο έτος 478/9 ο Μαρκελλίνος γράφει ότι ο Σαβινιανός Μάγνος διορίστηκε στρατηλάτης του Ιλλυρικού και κατάφερε την ανάσχεση του Μεγάλου Θευδερίχου που «λεηλατούσε μαινόμενος περί την Γραικίαν» (apud Graeciam debacchantem). Από τον Μάλχο γνωρίζουμε ότι, όταν ο Σαβινιανός διορίστηκε στρατηλάτης Ιλλυρικού στην Έδεσσα, ο Θευδέριχος είχε ήδη λεηλατήσει τους Στόβους (πρωτεύουσα της Μακεδονίας Β΄), την Ηράκλεια της Πελαγονίας (Μοναστήρι/Μπίτολα), είχε πολιοκρήσει ανεπιτυχώς την Λυχνιδό (Αχρίδα) και, τέλος, είχε καταφέρει να πάρει το Δυρράχιο της Νέας Ηπείρου με τη βοήθεια του ομοεθνούς του Σιδιμούνδου. Επομένως, ως «Γραικία» ο Μαρκελλίνος φαίνεται ότι εννοεί όλη την διοίκηση Μακεδονίας.

Η χρήση του όρου Graecia για το νότιο/ελληνόφωνο Ιλλυρικό θυμίζει κάπως την σημασία με την οποία κατανοούσε τον όρο ο Ισίδωρος της Σεβίλλης, ο οποίος στις Ετυμολογίες του (περ. 630 μ.Χ.) ταυτίζει την «Γραικία» με το όλο το Ιλλυρικό (συμπεριλαμβανομένης και της Δαλματίας): Illyricum autem generaliter omnis Graecia est = τώρα το Ιλλυρικό γενικά θεωρείται όλο Γραικία. Το μπέρδεμα αυτό πρέπει να προέκυψε από την αυξομείωση των ορίων του απτώτου/Εώου Ιλλυρικού (στα μέσα του 5ου αιώνα ο Αττίλας έφτασε τα σύνορά του ως την Ναϊσσό, αναγκάζοντας τους Εώους Ρωμαίους να κατεβάσουν την έδρα της Υπαρχίας του Ιλλυρικού από το Σίρμιον στην Θεσσαλονίκη, ενώ ο Ιουστινιανός αργότερα πρόσθεσε στο Ιλλυρικό και την Δαλματία που κατέκτησε από τους Οστρογότθους).

Αχαΐα:

Ο κόμης Μαρκελλίνος χρησιμοποιεί τον όρο Achivus = «Αχαιός» για να δηλώσει τον κάτοικο της επαρχίας Αχαΐας (η γεωδιοικητική «Ἑλλάς» της ρωμαϊκής αρχαιότητας), τον οποίο ο Brian Croke πάντοτε «κατακρεουργεί» στη μετάφραση. Στο έτος 420/1 ο Μαρκελλίνος γράφει ότι ο Θεοδόσιος Β΄ παντρεύτηκε την Αχαιΐδα Ευδοκία (Eudociam Achivam, γεννήθηκε και μεγάλωσε στην Αθήνα, o Croke το μεταφράζει εσφαλμένα “Eudocia the Greek” και όχι “Eudocia the Achaean” όπως θα έπρεπε), ενώ στο έτος 461/2 ο αρχίατρος του Λέοντα Α΄ του Θρακός Ιάκωβος περιγράφεται ως Iacobus natione Achivus, religione paganus (γένει Αχαιός και «Έλλην»/πολυθεϊστής στην θρησκεία). Ο Ιάκωβος είχε γεννηθεί στην Αργολίδα από γηγενή μητέρα και πατέρα τον Δαμασκηνό αρχίατρο Ησύχιο (μόλις γεννήθηκε ο Ιάκωβος, η οικογένεια έφυγε από την Αργολίδα και εγκαταστάθηκε πρώτα στην Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου, ύστερα στην Ιταλία και τελικά στην Κωνσταντινούπολη). Ακόμα χειρότερα αυτή την φορά, ο Croke μεταφράζει εσφαλμένα το natione Achivus ως “Greek by nationality”, ενώ ο Μαρκελλίνος απλά εννοεί ότι ο Ιάκωβος είχε γεννηθεί στην επαρχία Αχαΐας (αν θα ήθελε να τον προσδιορίσει εθνογλωσσικά, φυσικά θα έγραφε natione Graecus, κάτι που δεν κάνει ποτέ στο Χρονικό του για τους ελληνόφωνους Εώους Ρωμαίους), όπως οι σύγχρονοί του  Γαλλο-Ρωμαίοι Κυπριανός της Τουλώνης και Γρηγόριος της Τουρώνης χρησιμοποιούν την φράση Afer natione ~ Afer genere = «γένει Ἆφρος» για να προσδιορίσουν τους Λατίνους (λατινόφωνους εθνοτικούς Ρωμαίους) της (βανδαλοκρατούμενης) διοικήσεως Αφρικής. Άλλες πηγές περιγράφουν τον Ιάκωβο ως «Αλεξανδρινό στην πρόσφατη καταγωγή του, με απώτερη καταγωγή από την Δαμασκό» (ἐγγὺς μὲν τὸ γένος Ἀλεξανδρεὺς ἦν, πορρώτερον δ΄ἐκ Δαμασκοῦ = γεννήθηκε στο Δρέπανον της Αργολίδας, μεγάλωσε στην Αλεξάνδρεια και ο πατέρας του Ησύχιος ήταν από την Δαμασκό).

Eudocia Achiva:

Iacobus natione Achivus, religione paganus:

Παραθέτω και το λήμμα της Προσωπογραφίας (PLRE) του Ιακώβου για όποιον ενδιαφέρεται:

Για τα Afer natione ~ Afer genere = «γένει Ἆφρος» των Γαλλο-Ρωμαίων συγγραφέων:

Το αντίστοιχο στην ελληνική του λατινικού Iacobus natione Achivus, religione paganus του Μαρκελλίνου μας το δίνει ο Ιωάννης Μαλάλας, ο οποίος προσδιορίζει την προρρηθείσα Αθηναία αυτοκράτειρα Ευδοκία με τους όρους «Ἑλλαδική» (από την επαρχία Αχαΐας/Ελλάδος) και «Ἕλλην» (πολυθεΐστρια) που βαφτίστηκε χριστιανή:

Παρόμοια χωρία με τα Eudocia Achiva και Iacobus natione Achivus στον Μαρκελλίνο είναι οι προσδιορισμοί Hispanus (AD 378/9) και Hispani generis = «εκ του Ισπανικού γένους» (AD 415/6) για τους Ισπανο-Ρωμαίους Μεγάλο Θεοδόσιο και Ορόσιο αντίστοιχα (τους οποίους, φυσικά, ο Μαρκελλίνος εξελάμβανε ως ομοεθνείς Εσπέριους Ρωμαίους):

Με την ευκαιρία, προσθέτω για όποιον ενδιαφέρεται και την περιγραφή του Florin Curta για τον γεωδιοικητικό όρο «Ἕλληνες» ~ «Ἑλλαδικοί» = κάτοικοι της επαρχίας Αχαΐας/Ελλάδος. Τα Θαύματα του Αγίου Δημητρίου αναφέρουν ότι το 586 σε μια επίθεση των βαρβάρων οι στρατιώτες της Θεσσαλονίκης έλειπαν από την πόλη, επειδή είχανε μεταβεί στην «Ἑλλήνων χώρα» (χώρα των Ελλαδιτών = επαρχία Αχαΐας), ενώ το 680/1 στην 6η Οικουμενική σύνοδο ο αρχιεπίσκοπος Κορίνθου υπέγραψε ως λεγάτος του Πάπα και επίσκοπος της «Ἑλλήνων χώρας» (= χώρα των Ελλαδιτών = επαρχία Αχαΐας):

11. Γλώσσες

Στην δεύτερη ανάρτηση της σειράς, στα χωρία όπου ο κόμης Μαρκελλίνος προσδιορίζει τον Άγιο Ιερώνυμο ως Hieronymus noster, αναφέρει τις μεταφράσεις αγίων κειμένων που έκανε ο άγιος και οι γλώσσες που αναφέρονται είναι η Ελληνική (Graeco editit stilo), η Ρωμαϊκή/Λατινική (in LatinumRomano adiedit eloquio … in Romanam linguamRomanum), η Εβραϊκή και η Χαλδαϊκή και η Αραβική (litteris … Hebraicis atque Chaldaicis … ex HebraeorumChaldaeico stilo … Arabico).

Στο έτος 414/5 ο Μαρκελλίνος αναφέρει ότι ο ιερέας Λουκιανός έγραψε στην ελληνική γλώσσα (scripsitGraeco sermone) πως ο θεός του υπέδειξε την τοποθεσία των λειψάνων του Αγίου Στεφάνου του Πρωτομάρτυρος, ενώ στο έτος 458-9 αναφέρει ότι ο ιερέας Ισαάκ της εκκλησίας Αντιοχείας έγραψε στη συριακή γλώσσα (scripsit Syro sermone) κατά των Νεστοριανών και των Ευτυχιανών.

12. Η στρατιωτική ρωμαϊκή ταυτότητα

Οι πηγές της ύστερης αρχαιότητας δείχνουν μια πολλαπλότητα στην κατανόηση της ρωμαϊκής συλλογικής ταυτότητας. Κάποιος ήταν φορέας της συλλογικής ρωμαϊκής ταυτότητας, όταν ανήκε σε μια συλλογικότητα Ρωμαίων. Αυτή η συλλογικότητα μπορούσε να ήταν η πολιτική κοινότητα Ρωμαίων (υπήκοοι του βασιλιά, κάτοικοι της Ρωμανίας, μέλη της πολιτείας, κάτοχοι δημοσίων αξιωμάτων), η εθνοτική κοινότητα Ρωμαίων (αντίληψη κοινής καταγωγής και ιστορίας, κοινός πολιτισμός κλπ), η (πρωτο-)εθνική κοινότητα Ρωμαίων (ένας συνδυασμός της εθνοτικής και πολιτικής συνιστώσας που χαρακτηρίζεται από συνειδητότερη ταύτιση με το έθνος και την πολιτεία και διάθεση συνεισφοράς στην κοινωφελία) και, τέλος, ο ρωμαϊκός στρατός (exercitus Romanus). Η υπηρεσία στον ρωμαϊκό στρατό ήταν η συνηθέστερη οδός εκρωμαϊσμού των βαρβάρων και μάλλον ο σημαντικότερος τρόπος πρόσληψης εθνικής ταυτότητας για τους πολιτικούς ή/και εθνοτικούς Ρωμαίους (οι Ρωμαίοι στρατιώτες εξετίθεντο περισσότερο από όλους στην ιδεολογία αφοσίωσης προς την βασιλεία και την πολιτεία, ήταν η μόνη επαρχιακή κοινότητα Ρωμαίων που μπορούσε να αναγορεύσει έναν αυτοκράτορα κλπ).

Ο M. Shane Bjornlie έχει γράψει ένα ενδιαφέρον κεφάλαιο γι΄αυτήν την στρατιωτική ρωμαϊκή ταυτότητα του Αμμιανού Μαρκελλίνου (έγραψε στα τέλη του 4ου μ.Χ. αιώνα για γεγονότα της εποχής που υπηρετούσε ως στρατιώτης) στο βιβλίο Transformations of Romanness (επιμ. Walter Pohl, Clemens Gantner, Cincia Grifoni, Marianne Pohlheimer-Monhaupt, de Gruyter 2018). Το συμπέρασμα του Bjornlie είναι ότι ο Αμμιανός Μαρκελλίνος αρκετές φορές φαίνεται να εκλαμβάνει ως πραγματικούς Ρωμαίους μόνον τους στρατιώτες που υπηρετούν έμπρακτα την Ρωμαϊκή πολιτεία, ασχέτως καταγωγής. Οι υπόλοιποι πολίτες της Ρωμανίας λίγο πολύ θεωρούνται «τζαμπατζήδες» (‘freeloaders‘ όπως λέγεται στα αγγλικά) που απολαμβάνουν τα προνόμια της πολιτείας, χωρίς να έχουν συνεισφέρει στην υπεράσπισή της. Αφού αναλύει αυτό το στοιχείο της ρωμαϊκής ταυτότητας του Αμμιανού Μαρκελλίνου, ο Bjornlie αναφέρει μια ενδιαφέρουσα λατινική επιγραφή από τον Άνω Δούναβη, όπου κάποιος αυτοπροσδιορίζεται ως Francus civis, Romanus miles = «Φράγκος πολίτης [Ρωμανίας] και Ρωμαίος στρατιώτης» (μέλος του ρωμαϊκού στρατού που υπηρετεί την ρωμαϊκή πολιτεία). Σ΄αυτήν την ενδιαφέρουσα επιγραφή η ιδιότητα του Ρωμαίου στρατιώτη διακρίνεται από την εθνοτική ταυτότητα του φορέα της. Ο Αμμιανός Μαρκελλίνος όχι μόνο δεν κατηγοριοποιεί ποτέ ως βάρβαρο ή βαρβαρογενή τον φραγκογενή Ρωμαίο στρατηγό Σιλβανό , αλλά τον περιγράφει ως συστρατιώτη/commiles που υπηρετούσε την πολιτεία αντικρούοντας τις επιδρομές των υπερρηνίων βαρβάρων (από τους οποίους καταγόταν):

[Αμιανός Μαρκελλίνος, Res Gestae, 15.5.2] Cum diuturna incuria Galliae caedes acerbas rapinasque et incendia, barbaris licenter grassantibus, nullo iuvante perferrent, Silvanus pedestris militiae rector, ut efficax ad haec corrigenda, principis iussu perrexit, Arbetione id maturari modis quibus poterat adigente, ut absenti aemulo quem superesse adhuc gravabatur periculosae molis onus impingeret.

Μετάφραση: Since through long neglect Gaul was enduring bitter massacres, pillage, and the ravages of fire, as the barbarians plundered at will and no one helped, Silvanus, an infantry commander thought capable of redressing these outrages, came there at the emperor’s order; and Arbetio urged by whatever means he could that this should be hastened, in order that the burden of a perilous undertaking might be imposed upon an absent rival, whose survival even to this time he looked upon as an affliction.

[Αμμιανός Μαρκελλίνος, Res Gestae, 15.5.4] Memorato itaque duce Gallias ex re publica discursante, barbarosque propellente, iam sibi diffidentes et trepidantes,

Μετάφραση: So when the abovementioned commander was traversing Gaul in the service of the state and warding off the barbarians, who had now lost their confidence and courage,

Θα αναπτύξω εκτενέστερα σε ξεχωριστή ανάρτηση τα χαρακτηριστικά (πολιτικά προνόμια, συντροφικότητα, συναδελφική αλληλυγγύη) της κοινωνικής και επαγγελματικής ομάδας των Ρωμαίων στρατιωτών. Ας δούμε τώρα τι έχει να πει ο κόμης Μαρκελλίνος γι΄αυτήν την στρατιωτική ρωμαϊκή ταυτότητα.

Στο έτος 529 ο Μαρκελλίνος γράφει ότι οι Πέρσες ανανέωσαν τις εχθροπραξίες και ο Ρωμαϊκός στρατός (exercitus Romanus) αναγκάστηκε να ξαναπάρει τα όπλα και να υπερασπίσει τα σύνορά του (finesque suostutatus est). Εδώ ο exercitus Romanus εμφανίζεται ως ο ιδιοκτήτης της respublica populi Romani, δηλαδή ως ο κατεξοχήν populus Romanus (στο έτος 440/1 Πέρσες, Σαρακηνοί, Τζάννοι, Ίσαυροι και Ούννοι επιδράμουν στα εδάφη των Ρωμαίων = Romanorum sola).

Αυτή είναι πολύ παλαιά ρωμαϊκή νοοτροπία την οποία εξηγεί ο έγκριτος Ιταλός κλασικιστής Luciano Canfora εδώ στο [21:45-22:17]:

Che cosa lega il cittadino alla città? Il servizio militare. Il fatto di essere contemporaneamente cittadino e soldato. In quando si arma e combatte egli è cittadino. Ma questo vale anche per la repubblica romana. Senatus Populusque Romanus vuol dire contemporaneamente il senato e il popolo, ma anche il sento e l’esercito, perchè l’esercito è il popolo.

Μετάφραση: Τι προσδένει τον πολίτη στην αρχαιοελληνική πόλη-κράτος; Η στρατιωτική θητεία. Το γεγονός ότι ταυτοχρόνως είναι πολίτης και στρατιώτης. Όσο παίρνει τα όπλα του και πολεμά, είναι πολίτης. Αυτό ισχύει και στην Ρωμαϊκή «Δημοκρατία» (πολιτεία). SPQR θα πει η Σύγκλητος και ο Δήμος της Ρώμης και, ταυτοχρόνως, η Σύγκλητος κι ο Στρατός της Ρώμης, γιατί ο στρατός είναι ο δήμος (esercito/exercitus = popolo/populus).

Παραθέτω δυο σελίδες του David S. Potter για την επιβίωση της ιδεολογίας res publica populi Romani (= ἡ Ῥωμαίων πολιτεία) κατά την περίοδο των αυτοκρατόρων.

potter-respublica

Στο έτος 478/9 ο κόμης Μαρκελλίνος αναφέρει τον διορισμό του Σαβινιανού Μάγνου ως magister utriusque militiae του Ιλλυρικού (Sabinianus Magnus Illyriciane utriusque militiae ductor creatus) με στόχο την ανάσχεση του Μεγάλου Θευδερίχου. Ο Μαρκελλίνος επαινεί τον Σαβινιανό γράφοντας πως ήταν «άριστος διδάσκαλος και επιβολέας στρατιωτικής πειθαρχίας και εφάμιλλος των Πάλαι Ρωμαίων στρατηγών» (disciplinae praeterea militaris ita optimus institutor coercitorque fuit, ut priscis Romanorum ductoribus conparetur).

Το 502 «το σύνηθες έθνος των Βουλγάρων» (consueta gens Bulgarorum, μετά το 480 τα στεπικά φύλα της πάλαι ουνικής αυτοκρατορίας αναδιοργανώθηκαν ως Βούλγαροι και εξελίχθηκαν στον «συνήθη» υπερδουνάβιο εισβολέα της τριακονταετίας που ακολούθησε) λεηλάτησε την Θράκη, χωρίς να τους αντιμετωπίσει κανένας Ρωμαίος στρατιώτης (nullo Romanorum milite resistente). Τη στιγμή της εισβολής οι δύο στρατηλάτες του πραισέντου (Πατρίκιος και Υπάτιος) έλειπαν με τους στρατούς τους στο ανατολικό μέτωπο, όπου είχαν εισβάλει οι Πέρσες και δεν μπορούσαν να συνδράμουν τον στρατό της Θράκης. Οι Williams & Friell ερμηνεύουν το χωρίο ως τακτική φειδεμαχίας: ο στρατός της Θράκης παρέμεινε εντός των φρουρίων και δεν βγήκε να αντιμετωπίσει σε φθισίμβροτη, «φανερή/δημόσια» μάχη τους Βούλγαρους, για την αποφυγή του ενδεχόμενοςυαποδεκατισμού του τότε εν ανασυστάσει στρατού της Θράκης.

Στη σελίδα των Williams-Friell που παρέθεσα αναφέρεται και η μία από τις δύο πανωλεθρίες του στρατού του Ιλλυρικού, τις οποίες ο Μαρκελλίνος ως Ιλλυρικιανός φυσικά περιγράφει με βαριά καρδιά. Το 499 ο στρατηλάτης Ιλλυρικού Άριστος οδήγησε τον στρατό του Ιλλυρικού στη μάχη του «Τζούρτα» ποταμού της (δυτικής; ) Θράκης εναντίον των Βουλγάρων, η οποία εξελίχθηκε σε ρωμαϊκή πανωλεθρία: σκοτώθηκαν πάνω από τέσσερις χιλιάδες άνδρες (από τους 15.000 όλου του στρατεύματος) και ανάμεσα στους νεκρούς ήταν και ο στρατηλάτης (magister militum) Άριστος και οι κόμητες Νικόστρατος, Ιννοκέντιος, Τάνκος και Ακουιλίνος. Σ΄αυτήν την μάχη, σχολιάζει ο Μαρκελλίνος, χάθηκε η Illyriciana virtus των στρατιωτών (ibique Illyriciana virtus militum periit).

Ανάμεσα στα ελληνορωμαϊκά ονόματα Άριστος, Νικόστρατος, Ιννοκέντιος και Ακουιλίνος βρίσκουμε και το γερμανικό όνομα Tancus ~ «Χάρης» (εκ του PGmc *θankaz > αγγλ. thanks), ενδεικτικό της διαδικασίας εκρωμαϊσμού που προσέφερε σε βάρβαρους ο θεσμός του ρωμαϊκού στρατού. Για τα γερμανικά ονόματα Tancus, Tancila, Tancius κλπ στoυς Βησιγότθους της Ισπανίας δείτε εδώ στο θέμα tanc-.

H ρωμαϊκή έννοια virtus (ετυμολογικά «ανδρεία, ανδρική αρετή») είχε ιδιαίτερη σημασία ως αξία στον θεσμό του ρωμαϊκού στρατού. ο Αμμιανός Μαρκελλίνος αναφέρει την vetus illa Romana virtus (RG, 15.4.3: «η παλαιά εκείνη Ρωμαϊκή ανδρεία»), η οποία κατάφερε να φτιάξει έναν δρόμο σε απρόσβατο μεθόριο χώρο υπό την σταθερή απειλή των βαρβάρων, ενώ ο Λομβαρδός Παύλος Διάκονος γράφει ότι η κατάκτηση της Ιταλίας από τους Λομβαρδούς ήταν εύκολη, επειδή δεν υπήρχε πια στην περιοχή η virtus των Ρωμαίων να τους αντισταθεί (HL, II.26: Nec erat tunc virtus Romanis, ut resistere possint). Ο λατινικός όρος virtus/virtutem επιβιώνει στην Ρουμανική ως vârtute = «δύναμη, ρώμη», στην αρμανική/βλαχική ως vãrtute = «δύναμη, ρώμη» και στην Αλβανική ως vërtyt = «δύναμη, ρώμη»:

Όταν ο αυτοκράτορας Θεόφιλος με το διάταγμά (περ. 840 μ.Χ.) για το κούρεμα των μαλλιών όλων των Ρωμαίων αναφέρει ως στόχο το «πρὸς τὴν τῶν προγόνων Ῥωμαίων ἐπανάγεσθαι ἀρετήν» έχει κατά νου αυτή την virtus Romana.

theophilos-romans

Ο Ζώσιμος που ως παγανιστής στην ιστορία του ψάχνει συνεχώς αφορμή για να αμαυρώσει τον Χριστιανισμό, γράφει (εδώ ενότητα #1) ότι ο Αλάριχος πήρε την Ρώμη, επειδή οι Χριστιανοί χάλασαν το άγαλμα της θεάς Virtus (5.41: καὶ τὸ τῆς ἀνδρίας, ἣν καλοῦσι Ῥωμαῖοι οὐιρτούτεμ) και έτσι χάθηκαν η ανδρεία και η αρετή από την Ρώμη (ὅσα τῆς ἀνδρίας ἦν καὶ ἀρετῆς παρὰ Ῥωμαίοις ἀπέσβη).

Μια δεύτερη πανωλεθρία για τον στρατό του Ιλλυρικού συνέβη το 505 στην μάχη του Horreum Margi. Στρατηλάτης Ιλλυρικού τότε ήταν ο Σαβινιανός ο Νεώτερος (γιος του Σαβινιανού Μάγνου), ο οποίος οδήγησε τον στρατό του εναντίον του «Γέτη» Μούνδωνα (μάλλον Ούννος που υπηρετούσε στρατιωτικά τους Γεπίδες) και του Γότθου στρατηγού συμμάχου του Πιτζία (τον έστειλε ο Μέγας Θευδέριχος από την Ιταλία για να καταστήσει υποτελείς του τους Γεπίδες του Σιρμίου). Πολλοί στρατιώτες πέθαναν στη μάχη και πολλοί πνίγηκαν στον ποταμό Μάργο (Μέγας Μοράβας) προσπαθώντας να ξεφύγουν. Αυτοί που κατάφεραν να γλιτώσουν κατέφυγαν στο γειτονικό φρούριο Νάτωνα. Εδώ με απογοήτευση ο κόμης Μαρκελλίνος γράφει ότι μ΄αυτήν την οδυνηρή ήττα χάθηκε η ελπίδα των στρατιωτών ότι θνητά χέρια θα μπορούσαν να αποκαταστήσουν την παρακμή του Ιλλυρικού (tanta in hoc lamentabile bello spes militum cecidit, ut quantum apud mortales nequaquam potuerit reparari).

Ωστόσο, ο Αναστάσιος δεν έμεινε με σταυρωμένα τα χέρια. Στο έτος 512 ο Μαρκελλίνος γράφει ότι ο Αναστάσιος επέτρεψε στο υπερδουνάβιο, ανατολικό γερμανικό έθνος των Ερούλων (gens Herulorum) να μετεγκατασταθεί «στα εδάφη και τις πόλεις των Ρωμαίων» (κοντά στο Σιγγιδούνον/Βελιγράδι): Gens Herulorum in terras atque civitates Romanorum iussu Anastasii caesaris introducta.

Το 529 ο Γεπίδης Μούνδος (δεν είναι ξεκάθαρο αν πρόκειται για το ίδιο ή διαφορετικό πρόσωπο με τον προρρηθέντα «Γέτη» Μούνδωνα) έγινε στρατηλάτης Ιλλυρικού (Mundo Illyricianae utriusque militiae ductor) και, υπό την ηγεσία ενός αναζωογονημένου από τους Ερούλους Ιλλυρικιανού στρατού, ήταν «ο πρώτος όλων των Ρωμαίων στρατηγών» (primus omnium romanorum ducum) που αντιμετώπισε επιτυχώς τις επιδρομές των «Γετών» (μάλλον Σλάβων) στο Ιλλυρικό. Το επόμενο έτος (530), ο Μούνδος μετέφερε τον στρατό του στην Θράκη, όπου πέτυχε μια καινούρια νίκη εναντίον των Βουλγάρων που λελητούσαν την περιοχή, αιχμαλωτίζοντας τον βασιλιά των Βουλγάρων, τον οποίο διαπόμπευσε στην Κωνσταντινούπολη.

Στην Στάση του Νίκα (532), ο Μούνδος και οι Έρουλοί του βοήθησαν τον Βελισάριο να επιτύχει δια της σφαγής στον ιππόδρομο την καταστολή της εξέγερσης, ενώ αργότερα ως στρατηλάτης του Ιλλυρικού, ο Μούνδος κατέκτησε την Δαλματία από τους Γότθους.

Ο Προκόπιος περιγράφει τον Μούνδο ως βαρβαρικής καταγωγής, αλλά ιδιαίτερα πιστό στον Ιουστινιανό και αγαθό τα πολέμια (τολμηρό, δραστήριο και εμπειροπόλεμο):

[Προκόπιος, Πόλεμοι, 1.24.40] πᾶσαν δὲ τὴν ἐλπίδα ἐν Βελισαρίῳ τε καὶ Μούνδῳ ὁ βασιλεὺς εἶχεν, ὧν ἅτερος μὲν, Βελισάριος, ἄρτι ἐκ τοῦ Μηδικοῦ ἐπανήκων πολέμου τήν τε ἄλλην θεραπείαν δυνατήν τε καὶ λόγου ἀξίαν ἐπήγετο καὶ δορυφόρων τε εἶχε καὶ ὑπασπιστῶν πλῆθος ἔν τε ἀγῶσι καὶ τοῖς τοῦ πολέμου κινδύνοις τὰς μελέτας πεποιημένον. Μοῦνδος δὲ, Ἰλλυριῶν στρατηγὸς ἀποδεδειγμένος, τύχῃ τινὶ ξυνεκύρησε βαρβάρους Ἐρούλους ἐπαγαγόμενος κατά τινα χρείαν ἐς Βυζάντιον μετάπεμπτος ἥκειν.

[Προκόπιος, Πόλεμοι, 1.24.52] κραυγῆς δὲπολλῆς, ὡς τὸ εἰκὸς, γεγενημένης, πλησίον που ἑστηκὼς Μοῦνδος καὶ βουλόμενος ἔργου ἔχεσθαι (ἦν γάρ τις τολμητὴς καὶ δραστήριος),

[Προκόπιος, Πόλεμοι, 5.5.2] καὶ Μοῦνδον μὲν τὸν Ἰλλυριῶν στρατηγὸν ἔς τε Δαλματίαν ἰέναι, τὴν Γότθων κατήκοον, καὶ Σαλώνων ἀποπειράσασθαι ἐκέλευεν (ἦν δὲ ὁ Μοῦνδος γένος μὲν βάρβαρος, διαφερόντως δὲ τοῖς τε βασιλέως πράγμασιν εὔνους καὶ ἀγαθὸς τὰ πολέμια),

Η καριέρα του Γεπίδη Μούνδου είναι ένα άριστο παράδειγμα των ευκαιριών που προσέφερε η στρατιωτική υπηρεσία στην διαρκώς εμπόλεμη Ρωμαίων πολιτεία της εποχής του Ιουστινιανού σε έναν «αγαθό τα πολέμια» βάρβαρο που ήταν αφοσιωμένος στον αυτοκράτορα.

Advertisements

14 Comments

Filed under Αρχαιότητα, Βυζαντινολογία, Εθνολογία, Ιστορία, Μεσαίωνας

14 responses to “Εθνολογικές παρατηρήσεις στο Χρονικό του Κόμητος Μαρκελλίνου #4

    • f

      Η ελλαδική χερσόνησος δεν δίνει ούτε έναν αυτοκράτορα την στιγμή που το “Ιλλυρικό” δίνει τους πιο πολλούς. Ευεξήγητο εφόσον εκεί δεν σταθμεύει η κύρια μάζα του στρατού. Εφόσον ο στρατός είναι ο βασικός φορέας του γλωσσικού εκλατινισμού τότε πως είναι δυνατόν η κοιτίδα της βλαχικής γλώσσας να τοποθετείται από Έλληνες “λογίους” στα “εκλατινισμένα” ελληνικά φύλλα μεταξύ Ηπείρου και Μακεδονίας και Πίνδου, περιοχές με ελάχιστο η και καθόλου στρατό. Αν επικρατούσε λατινοφωνία εκεί γιατί ο Μαρκελίνος αποκαλούσε την Μακεδονία Γραικία βάση της γλωσσικής της κατάστασης.

      • Εύστοχες όλες οι παρατηρήσεις σου, F.

        Ο Andras Mocsy γράφει ότι το γεγονός ότι η γραμμή του Jireček συμπίπτει με διοικητικά όρια δείχνει κεντρική ρωμαϊκή πρωτοβουλία στην επιλογή των περιοχών που θα εκλατινιστούν.

        Το ίδιο συμβαίνει και στην Ιταλία. Ο λόγος που η «Μεγάλη Ελλάς» εκλατινίστηκε εντελώς μέχρι το 200 μ.Χ., αλλά η Σικελία παρέμεινε ισχυρά ελληνόφωνη, οφείλεται σε κεντρική ρωμαϊκή πρωτοβουλία:

        Η «Μεγάλη Ελλάς» ανήκε στο πρόγραμμα tota Italia, ενώ η Σικελία δεν ανήκε. Ο Κικέρων περιγράφει την Σικελία ως τόπο εξορίας ενός Ρωμαίου που, αγναντεύοντας την Ιταλία από την σικελική ακτή των στενών της Μεσσήνης
        «λαχταρούσε την πατρίδα, λαχταρούσε ν΄αφήσει τα κοκαλάκια του εκεί όπου υπάρχει ρωμαϊκός νόμος και ελευθερία».

        facinus est vincire civem Romanum, scelus verberare, prope parricidium necare: quid dicam in crucem tollere? verbo satis digno tam nefaria res appellari nullo modo potest. non fuit his omnibus iste contentus; ‘spectet,’ inquit, ‘patriam; in conspectu legum libertatisque moriatur.‘ non tu hoc loco Gavium, non unum hominem nescio quem, sed1 communem libertatis et civitatis causam in illum cruciatum et crucem egisti. iam vero videte hominis audaciam! nonne eum graviter tulisse arbitramini quod illam civibus Romanis crucem non posset in foro, non in comitio, non in rostris defigere? quod enim his locis in provincia sua celebritate simillimum, regione proximum potuit, elegit; monumentum sceleris audaciaeque suae voluit esse in conspectu Italiae, vestibulo Siciliae, praetervectione omnium qui ultro citroque s navigarent.

  1. Δημήτρης

    όπως οι σύγχρονοί του Γαλλο-Ρωμαίοι Κυπριανός της Τουλώνης και Γρηγόριος της Τουρώνης χρησιμοποιούν την φράση Afer natione ~ Afer genere = «γένει Ἆφρος» για να προσδιορίσουν τους Λατίνους (λατινόφωνους εθνοτικούς Ρωμαίους) της επαρχίας Αφρικής.

    Μια διευκρίνιση:
    Μήπως εννοείς: “της διοίκησης Αφρικής”;

    • Γεια σου Δημήτρη. Ωραία παρατήρηση!

      Η Διοίκηση Αφρικής έληξε με την Βανδαλική κατάκτηση και οι Εώοι Ρωμαίοι μετά το 534 ίδρυσαν την Υπαρχία Αφρικής, η οποία στα χρόνια του Μαυρικίου εξελίχθηκε στο Εξαρχάτο Αφρικής.

      Επομένως, πρέπει να δω σε ποια χρονολογία αντιστοιχούν οι αναφορές των χωρίων για να σου απαντήσω ακριβώς (οι συγγραφείς είναι του 6ου αιώνα, αλλά δεν ξέρω πότε έζησαν τα άτομα που προσδιορίζουν ως Afer natione/genere). Πρέπει να ελέγξω.

  2. Αυσονοκράτωρ

    Καλησπέρα σμερδαλέε 🙂

    1) “Παραθέτω δυο σελίδες του David S. Potter για την επιβίωση της ιδεολογίας res publica populi Romani (= ἡ Ῥωμαίων πολιτεία) κατά την περίοδο των αυτοκρατόρων.”

    Διαβάζοντας τις σελίδες που έχεις παραθέσει, συνειδητοποιώ πως ο Potter θεωρεί ότι η επιβίωση της ιδεολογίας αυτής είναι κάτι το παράδοξο και ότι παραπέμπει σε μια άλλη εποχή (“…hopelessly outdated when the emperor had replaced the corporate body of Roman citizens as the determinant of service and reward.”).

    Λίγο πιο κάτω μάλιστα χαρακτηρίζει το συγκεκριμένο καθεστώς ως απόλυτη μοναρχία (“absolute monarchy”).

    2) Πόσο σίγουροι μπορούμε να είμαστε ότι ένας γεωγραφικός όρος (όπως πχ. η Θράκη στην περίπτωση του Μαρκελλίνου) ταυτίζεται απαραίτητα με την τάδε διοικητική περιφέρεια την τάδε χρονική περίοδο; Δεν διαφωνώ, φυσικά, με αυτή την προσέγγιση, απλά είμαι περίεργος για το αν υπάρχουν και εξαιρέσεις που δεν ακολουθούν τη λογική αυτή.

    • Καλώς τον Αυσονοκράτορα.

      1) Αν είχε δίκαιο ο Potter ότι η ιδεολογία respublica populi Romani δεν είχε καμία πραγματική βάση (τουλάχιστον στην εξίσωση populus = exercitus) και το καθεστώς ήταν «απόλυτη μοναρχία», τότε νομίζω πως υπάρχουν μια ντουζίνα αναγορεύσεις αυτοκρατόρων που ο Potter θα πρέπει να εξηγήσει, ξεκινώντας από το πως ο Νέρων κατέληξε από αυτοκράτορας κυνηγημένος hostis publicus.

      Ο Νέρων ως αυτοκράτωρ έπεισε την σύγκλητο να ανακηρύξει τον Γάλβα δημόσιο εχθρό. Τι ακριβώς έγινε στη συνέχεια και η σύγκλητος αναγνώρισε τον Γάλβα ως νόμιμο αυτoκράτορα και κήρυξε τον Νέρωνα δημόσιο εχθρό;

      Το ενδιαφέρον είναι ότι η σύγκλητος δεν γούσταρε καθόλο τον Τιβέριο, αλλά ο λόγος που δεν μπορούσε να τον ρίξει ήταν ότι ο Τιβέριος είχε τον στρατό με το μέρος του.

      2) Για όρους όπως η Θράκη και το Ιλλυρικό στα οποία αναφέρει και τους αντίστοιχους magistri militum δεν νομίζω πως υπάρχει αμφιβολία.

      Βέβαια εξαρτάται και από το είδος της Γραμματείας. Ο Στέφανος Βυζάντιος λ.χ. (που βασίζεται σε μεγάλο βαθμό στην ελληνική προρωμαϊκή ορολογία και δεν αφηγείται πολιτική ρωμαϊκή ιστορία) περιγράφει την Ναϊσσό ως πόλη της Θράκης. Εδώ ως «Θράκη» έχει κατά νου την χώρα των (εθνοτικών) Θρακών, όχι κάποια ρωμαϊκή διοικητική διαίρεση (η επαρχία και, αργότερα, η διοίκηση). Όλοι οι άλλοι συγγραφείς της ύστερης αρχαιότητας περιγράφουν την Ναϊσσό ως πόλη του Ιλλυρικού ακολουθώντας την γεωδιοικητική διαίρεση.

      • Αυσονοκράτωρ

        1) Έχεις δίκιο φυσικά στα παραδείγματα που αναφέρεις, αλλά έχω την αίσθηση πως ο Potter κάνει λόγο για απόλυτη μοναρχία βάσει του ιδεολογήματος της φθίνουσας ελευθερίας που έχουμε ξανασυζητήσει και αλλού. Νομίζω, δηλαδή, ότι και ακόμη και ο ίδιος θα συμφωνούσε με τα παραδείγματα που αναφέρεις, απλά θα έλεγε ότι μετέπειτα η κατάσταση άλλαξε κλπ.

        Δεν έχω διαβάσει, βέβαια, το βιβλίο του, οπότε δεν ξέρω αν κάνει λόγο για ένα καθεστώς απόλυτης μοναρχίας ήδη από τα πρώιμα αυτοκρατορικά χρόνια ή για κάποια μεταγενέστερη περίοδο (πχ. από τον Διοκλητιανό και μετά).

        2) Κατανοητό τότε.

      • Γεια σου Αυσονοκράτορα. Γενικά ο Potter δεν επιμένει πολύ στην «απόλυτη μοναρχία» στο υπόλοιπο βιβλίο. Νομίζω πως εδώ επέλεξε να γίνει «κυνικός» (τονίζοντας την διαφορά ιδεολογίας-πράξης), για να χώσει το respublica Romani χωρίς να φανεί «απλόμυαλος».

        Δεν μπορώ να φανταστώ τον φουκαρά τον Βάλεντα που τον κορόϊδευαν degener Pannonius (ουτιδανό Παννόνιο) και sabaiarius = («φτωχαδάκι από την Παννονία που πίνει Σαβαΐα [και όχι κρασί]») να πίστεψε ποτέ κατά την βασιλεία του ότι ήταν ο «απόλυτος δεσπότης».

  3. Αυσονοκράτωρ

    Έγινε τότε, θα πρέπει κάποια στιγμή να τσεκάρω το βιβλίο του για να δω τι ακριβώς λέει.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.