Εθνολογικές παρατηρήσεις στο Χρονικό του Κόμητος Μαρκελλίνου #3

Συνεχίζω τον εθνολογικό σχολιασμό που ξεκίνησα στην προηγούμενη ανάρτηση.

4. Η Βασιλεύουσα

Ως Εώος Ρωμαίος, ο Μαρκελλίνος χρησιμοποιεί για την Κωνσταντινούπολη τα λατινικά αντίστοιχα των όρων «Βασιλεύουσα» και «Βασιλίς των Πόλεων»: UrbsRegia, Urbs Augusta, Civitas Regia, Civitas Augusta. Η παράδοση αποδοχής της Κωνσταντινούπολης ως «Βασιλεύουσας» είναι ένα από εκείνα τα πολιτικά χαρακτηριστικά που διακρίνει τους Εώους Ρωμαίους από τους Εσπερίους, γι΄αυτό και, όπως έδειξα στην προηγούμενη ανάρτηση (ενότητα #3), οι Νεαπολίτες (Ναπολιτάνοι), αν και Ρωμαίοι, αρνήθηκαν ν΄αναγνωρίσουν την auctoritas του Βελισαρίου, αναγκάζοντας τον τελευταίο να τους πολιορκήσει.

Urbs Augusta: AD 380/1, 446/7, 500-1, 510-1

Urbs Regia: AD 392/3, 479/80, 526-7, 527/8, 531/2

Civitas Regia: AD 486/7

Civitas Augusta: AD 494/5

Λ.χ. anno regiae urbis conditae X = το Χ έτος από την ίδρυση της Βασιλεύουσας (λ.χ. ο τίτλος Ab urbe condita = «αφ΄ιδρύσεως της Πόλεως (Ρώμη)» της ιστορίας του Λιβίου)

5. Βασιλείς και Ρηγάδες

Ως το έτος 518 όπου τελειώνει η πρώτη έκδοση του Χρονικού, μόνον οι Ρωμαίοι αυτοκράτορες (Εώοι και Εσπέριοι) προσδιορίζονται ως imperatores = βασιλείς από τον Μαρκελλίνο (και, φυσικά, principes και augusti). Όλοι οι υπόλοιποι μονάρχες και ηγέτες εθνών θεωρούνται reges = ρηγάδες, ακόμα και ο Πέρσης μονάρχης (AD 501/2: Choadis rex Persarum = Καβάδης Α΄ ο ρήγας των Περσών). Ο τίτλος του Πέρση μονάρχη αλλάζει στην προσθήκη της δεύτερης έκδοσης (518-534), όταν ο Μαρκελλίνος στο χωρίο της Απεράντου Ειρήνης (532) γράφει ότι αυτή επικυρώθηκε από αμφότερους τους βασιλείς (utroque imperatores). Όταν ο εκρωμαϊσμένος Γότθος βασιλοποιός Ρίκιμερ βαρέθηκε να ανεβάζει δυτικούς αυτοκράτορες μαριονέττες και άρχισε να εξουσιάζει την Ρώμη μόνος του ως magister militum, ο Μαρκελλίνος τον περιγράφει ως «ρήγα Ρικίμερο» (463/4: Ricimere rege), ακριβώς για να τονίσει το βάρβαρο και αθέμιτο της εξουσίας του.

Ρωμαίοι αυτοκράτορες:

AD 378/9, Μέγας Θεοδόσιος: Theodosius Hispanus … imperator creatus , AD 382/3, Γρατιανός Α΄: Gratianus imperator , AD 390/1, Βαλεντινιανός Β΄: Valentinianus imperator κοκ

Δύο παρατηρήσεις:

  1. Αν και ο Μαρκελλίνος θεωρεί τους Ισαύρους αλλοεθνείς των Ρωμαίων (βλ. παρακάτω), δεν αμφισβητεί ποτέ την νομιμότητα του Ισαύρου Ζήνωνα ως Εώου αυτοκράτορα (AD 474-5: Zeno imperator , AD 486/7: Zenonis augusti κοκ), ενώ θεωρεί ως «αθέμιτο σφετεριστή» (tyrannus) τον Βασιλίσκο που το 475 έριξε τον Ζήνωνα.
  2. Αν και ο Μαρκελλίνος επισημαίνει την αιρετικότητα του Αναστασίου Α΄ και τις πράξεις του κατά των ορθοδόξων, τον περιγράφει πάντοτε ως imperator/augustus χωρίς να αμφισβητεί την νομιμότητά του στο θρόνο (AD 493/4: Anastasius imperator contra orthodoxorum fidei)

Ρηγάδες:

AD 380-1: Athanaricus rex Gothorum , AD 394-5: Alaricum Gothorum regem ,  AD 438-9: Ginsiricus rex Vandalorum , AD 453-4: Attila rex Hunnorum , AD 463-4: Beorgor rex Halanorum κοκ

Παραθέτω μερικές σελίδες με όλα αυτά που επεσήμανα:

Ζήνων:

Αναστάσιος:

Πέρσης μονάρχης: η αλλαγή τίτλου rex (AD 501/2) > imperator (AD 532/3):

Ο «ρήγας» Ρίκιμερ:

6. Βασιλεία & Πολιτεία = imperium & respublica

Για την ρωμαϊκή έννοια respublica = πολιτεία δείτε εδώ (ενότητα #1).

Σύμφωνα με τον Κόμητα Μαρκελλίνο, υπήρχε ένα ενιαίο ρωμαϊκό γένος (gens Romana) που μετά τον Μεγάλο Θεοδόσιο είχε διαιρεθεί σε δύο βασιλείες (imperium) και δύο πολιτείες (respublica): «Ἑῴα»/Ανατολική (orientalis) και Εσπέρια/Δυτική (occidentalis ή hesperia). Στον πρόλογο, ο Μαρκελλίνος πληροφορεί τον αναγνώστη του ότι θα αφηγηθεί (κυρίως) τα γεγονότα της ανατολικής βασιλείας (orientale tantum secutus imperium), ενώ στο έτος 475/6 γράφει ότι, όταν ο Οδόακρος καθαίρεσε τον Ρωμύλο Αυγουστύλο, καταλύθηκε η δυτική βασιλεία του ρωμαϊκού γένους (hesperium Romanae gentis imperiumperiit) και, από εκείνη την στιγμή και έπειτα, οι ρηγάδες των Γότθων κρατούσαν την Ρώμη (Gothorum dehinc regibus Romam tenentibus).

Στο έτος 378/9 ο Μαρκελλίνος γράφει ότι ο Γρατιανός έκανε τον Θεοδόσιο βασιλέα και τον έστειλε να διοικήσει την ανατολική πολιτεία (Orientalem dumtaxat rem publicam recturus), ενώ στο έτος 453/4 αναφέρει την δολοφονία του Φλαβίου Αετίου που ήταν το μέγα άλκαρ της δυτικής πολιτείας και το φόβητρο του ρήγα Αττίλα (Aetius magna Occidentalis rei publicae salus et regi Attila terror).

Στο έτος 394/5 ο Ρουφίνος με τις δολοπλοκίες του μετέτρεψε τον ρήγα των Γότθων Αλάριχο σε πολέμιο της πολιτείας (infestum rei publica fecit) και στο έτος 404/5 οι Ίσαυροι εξήλθαν από τα ήθη τους στο όρος Ταύρος προκαλώντας μεγάλες ζημιές στην πολιτεία με τις επιδρομές τους (ingens dispendium rei publicae inportarunt).

Στο έτος 480/1 ο Μαρκελλίνος γράφει ότι ο ήρωάς του Σαβινιανός Μάγνος (είχε διοριστεί στρατηλάτης Ιλλυρικού με σκοπό να αναχαιτίσει τον Μεγάλο Θευδέριχο) δολοφονήθηκε (με διαταγές του Ζήνωνα, προφανώς επειδή φοβόταν ότι ο στρατός θα μπορούσε να τον αναγορεύσει αυτοκράτορα λόγω της εύκλειάς του) πριν προλάβει να ολοκληρώσει το έργο του για την επίρρωση της εξαντλημένης πολιτείας (ante ademit quam integrum defetigatae rei publicae subsidium ferret).

Στο έτος 495/6 ο Μαρκελλίνος γράφει ότι ο Αναστάσιος έδωσε στο στρατό ένα donativum (χρηματικό δώρο) με την ευκαιρία της πρώτης πενταετηρίδας της βασιλείας του. O Croke στον σχολιασμό του χωρίου εξηγεί ότι ο Αναστάσιος έδινε αυτό το donativum σε κάθε πενταετηρίδα, ζητώντας ως αντάλλαγμα από τους στρατιώτες έναν όρκο αφοσίωσης στον βασιλιά και την πολιτεία.

Ο όρκος αφοσίωσης της δεύτερης πενταετηρίδας (511) του Αναστασίου έχει καταγραφεί στο συριακό χρονικό του Ψευδο-Ζαχαρία και είναι το θέμα του άρθρου του Ευάγγελου Χρυσού που φέρει τον τίτλο Ένας Ορκος Πίστεως στον Αυτοκράτορα Αναστάσιο (1986), ενώ τον σχολιάζει και ο Αντώνης Καλδέλλης στο βιβλίο του The Byzantine Republic (2015):

Χρυσός:

Καλδέλλης:

Στο έτος 518/9 ο Μαρκελλίνος γράφει ότι ο βασιλεύς Ιουστίνος Α΄, εξαιτίας της [ορθόδοξης] ευσέβειάς του, «επανέφερε στην πολιτεία» (ad rem publicam revocatus) τον ορθόδοξο επαναστάτη Βιταλιανό τον Σκύθη (= από την Μικρά Σκυθία) και τον τίμησε με το αξίωμα του στρατηλάτη (magister militum). Η αγγλική μετάφραση του Brian Croke εδώ είναι λάθος, επειδή δεν συνειδητοποίησε ότι ο Βιταλιανός είχε χάσει την πολιτεία του (πολιτικά δικαιώματα Ρωμαίου υπηκόου), όταν ο Αναστάσιος έπεισε την σύγκλητο της Κωνσταντινούπολης να τον ανακηρύξει «ἀλλότριον» της Ρωμαϊκής πολιτείας (δημόσιος εχθρός = hostis publicus). Η φράση ad rem publicam revocatus =«τον επανέφερε στην πολιτεία» φαίνεται να σημαίνει ότι ο Ιουστίνος αποκατέστησε τα πολιτικά δικαιώματα του Βιταλιανού και τον ξαναέκανε νόμιμο μέλος της ρωμαϊκής πολιτείας.

Παραθέτω μερικές σελίδες από το άρθρο του Γεωργίου Γεωργακάκη Το κίνημα του Βιταλιανού (513-5): μια πρόταση ερμηνείας των στόχων του επαναστάτη (2014):

Παραθέτω και το χωρίο του Μαρκελλίνου με το ad rem publicam revocatus με την εσφαλμένη (κατά τη γνώμη μου) μετάφραση του Croke:

Τέλος, στο έτος 531/2 ο Μαρκελλίνος περιγράφει την Στάση του Νίκα (σε μια περιγραφή που είναι μεροληπτική υπέρ του Ιουστινιανού), γράφοντας ότι οι ανιψιοί του Αναστασίου Υπάτιος, Πομπηίος και Πρόβος, αν και ήταν οι υποκινητές του εξεγερμένου όχλου, έμειναν στο παλάτι παριστάνοντας τους αφοσιωμένους στην πολιτεία (ispi se fideles rei publicae in palatio dissimulantes).

7. Η πατρίς = patria

Ο κόμης Μαρκελλίνος τελειώνει την αφήγησή του στο έτος 534, με τον εορτασμό στην Κωνσταντινούπολη της κατάκτησης της Αφρικής από τον Βελισάριο. Στην τελευταία επαινετική φράση για τον Ιουστινιανό, ο Μαρκελλίνος γράφει ότι ο αυτοκράτορας μ΄αυτή την κατάκτηση έκανε την πατρίδα του ισχυρότερη και πληρέστερη (sua cum patria firmius … redintegrata).

Σ΄αυτό το χωρίο, η πατρίδα του Ιουστινιανού δεν μπορεί να είναι άλλη από την Ρωμανία = πολιτεία. Η ολοκλήρωση (redintegrata) της πατρίδας εκφράζει μια ιδεολογία αλυτρωτισμού (η κατάκτηση «απελευθέρωσε» «αλύτρωτους» Ρωμαίους, εντάσσοντάς τους «πίσω» στην «πατρώα» πολιτεία) που δικαιολογεί την κατάκτηση της Αφρικής.

Η εξίσωση patria = respublica είναι χαρακτηριστικά ρωμαϊκή (πρωτοδιατυπώνεται από τον Κικέρωνα) και αυτή η ρωμαϊκή νοοτροπία αποτελεί την πηγή έμπευσης της ευρωπαϊκής/δυτικής νεωτερικής ιδέας πατρίδα = κράτος που αρχίζει να εμφανίζεται στην Δύση από τον 16° αιώνα και έπειτα, όταν αρχίζουν σιγά σιγά να οργανώνονται τα πρώτα γραφειοκρατικά κράτη. Στην περίπτωση των Γαλλίας, το λατινικό λόγιο δάνειο patria > patrie εισέρχεται στην γαλλική γλώσσα τον 15° αιώνα ως λόγιο συνώνυμο του pays natal (γενέθλιος τόπος), αλλά στα γραπτά λογίων της Γαλλίας του 16ου αιώνα ο όρος patrie αρχίζει να χρησιμοποιείται για την ευρύτερη ενότητα μοναρχικό κράτος – χώρα ως αντικείμενο συλλογικής αφοσίωσης, ιδέα που θα προωθηθεί περισσότερο ως ιδανικό τον 18° αιώνα, όταν οι Γάλλοι Εγκυκλοπαιδιστές θα δώσουν στην εξίσωση πατρίδα = κράτος την γνώριμη νεωτερική της μορφή, ορίζοντας ως κοινή πατρίδα των πολιτών εκείνο το κράτος που τους παρέχει ελευθερία, δικαιοσύνη και ισότητα. Για την γενεαλογία του πολιτικού πατριωτισμού (πατρίδα = πολιτεία) από τον Κικέρωνα ως την Γαλλική επανάσταση μπορείτε να διαβάσετε το βιβλίο του Maurizio Viroli For Love of Country: An Essay on Patriotism and Nationalism (Oxford University Press 1995). Το μόνο σφάλμα του βιβλίου είναι ότι, λόγω της συνήθους δυτικοκεντρικής άγνοιας για την άπτωτη Ρωμανία, o Viroli θεωρεί τον Άγιο Αυγουστίνο ως τον «τελευταίο Ρωμαίο» που με τα γραπτά του κληροδότησε στον μεσαίωνα την εξίσωση patria = respublica και τους Ιταλούς λογίους της Αναγέννησης τους πρώτους μεταρωμαϊκούς δυτικούς οικειοποιητές αυτής της ρωμαϊκής ιδέας για τις πόλεις-κράτη της αναγεννησιακής Ιταλίας. Η ρωμαϊκή εξίσωση patria = respublica ~ πατρίς = πολιτεία ΕΠΙΒΙΩΣΕ στους ΑΠΤΩΤΟΥΣ Εώους Ρωμαίους για πολλούς αιώνες μετά τον Αυγουστίνο και, ΑΝ πιστέψουμε τις πρωτοβυζαντινές πηγές, οι πρώτοι μη Ρωμαίοι οικειοποιητές αυτής της ιδεάς φαίνεται να είναι οι «αιώνιοι εχθροί» των Ρωμαίων Σασανίδες Πέρσες (βλ. εδώ ενότητα #4) σχεδόν μια χιλιετία πριν την Αναγέννηση.

Παραθέτω μερικές σελίδες του Viroli για την ρωμαϊκή εφεύρεση patria = respublica από τον Κικέρωνα ως τον Αυγουστίνο και τον γνωστό νεωτερικό ορισμό της πατρίδας ως κράτος ενομίας και ελευθερίας που βρίσκουμε στους Γάλλους Εγκυκλοπαιδιστές του 18ου αιώνα:

Παραθέτω επίσης και μερικές σελίδες της Liah Greenfled για τις πρώτες χρήσεις στην Γαλλία του 16ου αιώνα του όρου patrie για την ενότητα μοναρχικό κράτος – χώρα ως αντικείμενο συλλογικής αφοσίωσης, σε μια εποχή όπου η Αικατερίνη των Μεδίκων αρχίζει να οργανώνει το γαλλικό γραφειοκρατικό κράτος, στις τάξεις του οποίου αρχίζουν να διορίζονται και άτομα που δεν ανήκαν στην κληρονομική, έντιτλη αριστοκρατία (κοινωνική κινητικότητα):

Εδώ μπορείτε να παρακολουθησέτε μια ιταλική συζήτηση για την έννοια της πατρίδας στην αρχαία Ελλάδα. Στο [01:15:10-18:18] ο έγκριτος Ιταλός κλασικιστής Luciano Canfora εξηγεί την διάκριση μεταξύ νεωτερικής (μετά το τέλος του 18ου αιώνα, patrie = nation = liberté) και προνεωτερικής αντίληψης περί πατρίδος γενεθλίου τόπου, προσθέτοντας όμως στην συνέχεια (01:18:18-23) ότι για την περίπτωση των Ρωμαίων θα μπορούσε να γίνει μια ξεχωριστή συζήτηση (per Roma si protrebbe fare un discorso a parte) ως προνεωτερική εξαίρεση που διέθετε (κάτι σαν) νεωτερική αντίληψη περί πατρίδος (ο λόγος σύγκλισης είναι ότι η πηγή έμπευσης της νεωτερικής δυτικής εξίσωσης πατρίδα = κράτος είναι η ρωμαϊκή εξίσωση patria = respublica).

8. Οι Ίσαυροι

Οι Ίσαυροι είναι μια αινιγματική περίπτωση «εσωτερικών βαρβάρων» (βλ. εδώ, σλδ 210 (τελευταία γραμμή) : “internal barbarians” και εδώ, σλδ 13-4 για μια πηγή των τελών του 3ου αιώνα που τους περιγράφει ως «βάρβαρους») γιατί ένα σωρό πηγές της ύστερης αρχαιότητας τους αντιπαραβάλλουν στους Ρωμαίους, όταν τονίζουν την ζημιογόνο προς την πολιτεία ληστρική τους συμπεριφορά που είναι το κύριο χαρακτηριστό της εθνογραφικής τους ιδιαιτερότητας, ενώ την ίδια στιγμή κατά την εποχή του Ισαύρου αυτοκράτορα Ζήνωνα είχαν καταφέρει να αναρριχηθεί σε υψηλά δημόσια αξιώματα (ο Ζήνων έγινε αυτοκράτορας, ενώ τα αδέλφια Ιλλός και Τρόκονδος, ο σφετεριστής Λεόντιος (από την Δαλισανδό της Ισαυρίας) και ο Λογγίνος ο Φαλακρός έγιναν ύπατοι, μάγιστροι και στρατηγοί). Όταν ο Αναστάσιος τους «ξήλωσε» από αυτά τα υψηλά αξιώματα, η παραγκωνισμένη (και εκρωμαϊσμένη) ισαυρική ηγεσία συσπειρώθηκε στην Ισαυρία όπου ηγήθηκε μιας εξέγερσης και νέων κυμάτων ισαυρικών επιδρομών, η καταστολή των οποίων από τον ρωμαϊκό στρατό (υπό την ηγεσία του Ιωάννη του Σκύθη και του Ιωάννη του «Καμπούρη» [= Iohannes Gibbo/Gibbonem, Ἱωάννης ὁ κυρτός] από την Σηλυμβρία) είναι ο γνωστός εξαετής Ισαυρικός πόλεμος (492-7) του Αναστασίου.

Η διαχρονική ισαυρική ληστρικότητα οδήγησε στην αντιδραστική στρατιωτικοποίηση των γειτνίων περιοχών και, συνεπώς, στον εκρωμαϊσμό τους (βλ. παρακάτω στρατιωτική ρωμαϊκή ταυτότητα):

Ο Αμμιανός Μαρκελλίνος γράφει ότι οι Ίσαυροι γύρω στο 400 είχαν αποθρασυνθεί (in peius audaciam) τελείως και, αντί για τις συνήθεις τους ασήμαντες και αραιές ληστρικές επιδρομές (ex latrociniis occultis et raris), πλέον έκαναν δριμύτερες επιδρομές ως κανονικός (δημόσιος) εχθρός της πολιτείας (ad bellagraviaperduelles spiritus):

[Res Gestae, 14.2.1] Nec sane haec sola pernicies orientem diversis cladibus affligebat. Namque et Isauri, quibus est usitatum saepe pacari, saepeque inopinis excursibus cuncta miscere, ex latrociniis occultis et raris, alente impunitate adulescentem in peius audaciam, ad bella gravia proruperunt, diu quidem perduelles spiritus irrequietis motibus erigentes, hac tamen indignitate perciti vehementer, ut iactitabant, quod eorum capti quidam consortes, apud Iconium Pisidiae oppidum in amphitheatrali spectaculo feris praedatricibus obiecti sunt praeter morem.

Ο Πρίσκος αναφέρει τους ληστρικούς Ισαύρους (καὶ Ἰσαύρους πρὸς τὴν λῃστεῖαν διανισταμένους) σε μια λίστα με τα πολέμια προς τους Ρωμαίους έθνη («Σκύθες»/Ούννοι,  «Παρθυαίοι»/Πέρσες, «Βανδίλοι»/Βάνδαλοι, Ίσαυροι, Σαρακηνοί, Αιθιοπικά έθνη):

Ο Ζώσιμος (εδώ, ενότητα 1.1) αναφέρει ένα ρωμαϊκό στράτευμα που στάλθηκε να καταστείλει τους Ισαύρους.

Μετά από τις παραπάνω αναφορές, ας δούμε τι έχει να πει για τους Ισαύρους ο Μαρκελλίνος κόμης.

Στο έτος 404/5 αναφέρει για πρώτη φορά ότι οι Ίσαυροι εξήλθαν από τα ήθη τους στην οροσειρά του Ταύρου και επιτέλεσαν μεγάλη ζημιά στην πολιτεία με τις επιδρομές τους (Isauri per montem Tauri discursantes ingens dispendium rei publicae inportarunt), για τις οποίες τιμωρήθηκαν από τον Αρβαζάκιο (που μάλλον διοικούσε ρωμαϊκά στρατεύματα ως comes rei militares, ένα παραδοσιακό ακριτικό αξίωμα που μεταφέρθηκε στην Ισαυρία ως αμυντική αντίδραση στην επιδρομική δραστηριότητα).

Στο έτος 440/1 ο Μαρκελλίνος γράφει ότι οι Πέρσες, οι Σαρακηνοί, οι Τζάν(ν)οι, οι Ίσαυροι και οι Ούννοι, εξήλθαν από τα όριά τους (finibus suis egressi) και λεηλάτησαν τις χώρες των Ρωμαίων (Romanorum sola vastaverunt). Εδώ οι Ίσαυροι περιγράφονται σαν κανονικοί perduelles, με εδάφη που αντιπαραβάλλονται στα ρωμαϊκά.

Στο έτος 472/3 ο Μαρκελλίνος αναφέρει μια στάση στον ιππόδρομο της Κωνσταντινούπολης (Constantinopoli seditione in circo orta) όπου ο όχλος λιντσάρισε πολλούς Ισαύρους στρατιώτες (multi Isaurorum a populo interempti sunt).

Στο έτος 483/4 ο Μαρκελλίνος αναφέρει ότι, όταν ο Ζήνων έκοψε το αφτί (amputataauricula) του Ιλλού που ήταν γένει Ίσαυρος και μάγιστρος των οφφικίων (Illus natione Isaurus dignitate magister officiorum), ο τελευταίος κατέφυγε στην Αντιόχεια μαζί με τον ομοεθνή του Λέοντιο (μέχρι τότε magister militum per Thracias), όπου ξεκίνησαν την εξέγερση κατά του Ζήνωνα.

Στο έτος 491/2 ο Μαρκελλίνος περιγράφει τον Ισαυρικό πόλεμο, όπου οι Ίσαυροι αντιπαραβάλλονται στους Ρωμαίους αντιπάλους τους. Η φύση αυτής της αντιπαραβολής Ρωμαίων και Ισαύρων δεν είναι τόσο εθνοτική όσο είναι στρατιωτικοπολιτική («Ρωμαίοι» = ο στρατός που υπηρετεί την πολιτεία και την βασιλεία, «Ίσαυροι» = οι αντάρτες της Ισαυρίας): Isauri … a Romanis … omnesque simul Isauri.

Στο έτος 496/7 ο Μαρκελλίνος περιγράφει την σύλληψη και αποκεφαλισμό του αρχηγού των Ισαύρων Αθηνόδωρου (Athenodorus Isaurorum primus), ενώ στο έτος 497/8 περιγράφει την σύλληψη και διαπόμπευση στην Κωνσταντινούπολη του Ισαύρου Λογγίνου του Σελινουντίου (Longinus Isaurus cognomento SelinuntiusConstantinopolim missus est catenatusque per agentem circumductus Anastasio principi et populo ingens spectaculum fuit).

9. Βάρβαροι, Έθνη, Σκύθες και Γέτες

Ο Μαρκελλίνος κόμης χρησιμοποιεί ένα κλασικίζον λεξιλόγιο για την δήλωση των αλλοδαπών και αλλοεθνών λαών (εχθρών ή συμμάχων).

Βάρβαροι:

Ο όρος «βάρβαροι» χρησιμοποιείται μόνο δύο φορές από τον Μαρκελλίνο για την δήλωση του «άλλου» στο περιβάλλον της Κωνσταντινούπολης. Στο έτος 398/9 οι Γότθοι του Γαΐνα περιγράφονται ως «βάρβαροι» (Gainas comes … barbaros suos … Gothorum), ενώ στο έτος 430/1 αναφέρει τους «βάρβαρους» δομέστικους (προσωπική φρουρά; δούλοι; ) γηγενών γαιοκτημόνων που κατέφυγαν σε εκκλησία της Κωνσταντινουπόλεως, τους οποίους αναφέρει και ο Σωκράτης ο Σχολαστικός.

Έθνη:

Οι λεγόμενες Αρμενικές Σατραπίες της περσορωμαϊκής μεθορίου περιγράφονται ως «εώα έθνη» (eoas nationes) που αναγνώρισαν την εξουσία του Μεγάλου Θεοδοσίου. Άλλες πηγές περιγράφουν τις σατραπείες ως gentes ή ἔθνη. Ο Προκόπιος στο Περί Κτισμάτων τις περιγράφει ως εξής:

[Προκόπιος, Περί Κτισμάτων, 3.1.17-8] τὰ μὲν οὖν ἀμφὶ τῇ μεγάλῃ καλουμένῃ Ἀρμενίᾳ διῳκήσατο ὧδε, τῇ δὲ ἄλλῃ Ἀρμενίᾳ, ἥπερ ἐντὸς Εὐφράτου ποταμοῦ οὖσα διήκει ἐς Ἄμιδαν πόλιν, σατράπαι
ἐφειστήκεισαν Ἀρμένιοι πέντε, καὶ κατὰ γένος μὲν ἐς ἀεὶ ἐς τὰς ἀρχὰς ἐκαλοῦντο ταύτας, ἐχόμενοι αὐτῶν ἄχρι ἐς θάνατον. σύμβολα μέντοι αὐτῶν πρὸς τοῦ Ῥωμαίων βασιλέως ἐδέχοντο μόνον.

Παραθέτω μερικές σελίδες για τις αρμενικές σατραπίες από το βιβλίο του Noel Lenski για τον Βάλεντα:

Και το χωρίο του κόμητα Μαρκελλίνου με τα σχόλια του Croke:

«Σκύθες»:

Ως συνήθως, ο όρος «Σκύθαι» (Scythae) χρησιμοποιείται για να περιγράψει τα βάρβαρα έθνη που κατοικούν πέραν του Δουνάβεως προς τις Ποντοκασπικές στέπες. Όταν όμως ο όρος χρησιμοποιείται για Ρωμαίους, τότε περιγράφει άτομα με καταγωγή από την επαρχία Μικράς Σκυθίας (Vitalianus Scytha, Ἑρμογένης ὁ Σκύθης κλπ).

Ο κόμης Μαρκελλίνος γράφει Halanos, Hunnos, Gothos, gentes Scythicas (AD 378/9), Scythicas gentibus (AD 379/80), Radagaisus paganus et Scytha (AD 407/8), ενώ στο έτος 492/3 γράφει ότι στρατηγός Ιουλιανός έπεσε νεκρός στη Θράκη «από Σκυθική μάχαιρα» (pugnans Scythico ferro), καθώς οι εισβολείς που προσπάθησε να αναχαιτίσει ήταν Βούλγαροι.

«Γέτες»:

Ο κλασικίζων όρος «Γέται» (Getae) χρησιμοποιείται για τα υπερδουνάβια έθνη που κατά κανόνα κατοικούν δυτικότερα των «Σκυθών». Ο Μαρκελλίνος κόμης χρησιμοποιεί τον όρο τρεις φορές, μία φορά (AD 504/5) για τον Μούνδωνα (που συνήθως θεωρείται Ούννος, αλλά ζούσε στα μέρη των Γεπίδων και δεν είναι ξεκάθαρο αν πρόκειται για το ίδιο πρόσωπο με τον Γεπίδη Μούνδο) και τις άλλες δύο (AD 516/7, 529/30) για να περιγράψει τις πρώτες επιδρομές των Σλάβων (Σκλαβηνοί ή/και Άνται). Το χαρακτηριστικό των λαών που κατηγοριοποιούνται ως «Γέται» είναι ότι επιδράμουν πάντοτε στο Ιλλυρικό.

Θα ολοκληρώσω τον εθνολογικό σχολιασμό του Χρονικού του κόμητος Μαρκελλίνου στην επόμενη ανάρτηση.

Leave a comment

Filed under Αρχαιότητα, Βυζαντινολογία, Εθνολογία, Ιστορία, Μεσαίωνας

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.