Εθνολογικές παρατηρήσεις στο Χρονικό του Κόμητος Μαρκελλίνου #2

Μετά την πρώτη, κατατοπιστική ανάρτηση της σειράς, η σημερινή ανάρτηση θα είναι η πρώτη από τις δύο με θέμα τον αναλυτικό εθνολογικό σχολιασμό του Χρονικού του Κόμητος Μαρκελλίνου. Όπως θα δείτε σ΄αυτήν και την επόμενη ανάρτηση, μερικές φορές θα επισημάνω την εσφαλμένη αγγλική μετάφραση του πρωτότυπου λατινικού κειμένου στην έκδοση του Brian Croke και, συνεπώς, η πρώτη συμβουλή που έχω να δώσω σε όποιον διαβάσει την έκδοση του Croke είναι να προσέχει πάντοτε και το λατινικό πρωτότυπο.

1. «Εμείς»: το identikit του κόμητος Μαρκελλίνου

Ο καλύτερος τρόπος για να ξεκινήσω την περιγραφή του identikit του κόμητος Μαρκελλίνου είναι με την περιγραφή των χωρίων όπου χρησιμοποιεί την προσωπική αντωνυμία «εμείς» (nos), γιατί αυτά τα χωρία εντάσσουν τον συγγραφέα και το στοχευμένο αναγνωστικό του κοινό (κατά τον Croke η κοινότητα των λατινόφωνων Ιλλυρικιανών της Κωνσταντινουπόλεως) σε πολλαπλές συλλογικές κατηγορίες. «Εμείς», λοιπόν, είμαστε Εώοι Ρωμαίοι (πολιτικά), «Λατίνοι» (λατινόφωνοι εθνοτικοί Ρωμαίοι), Ιλλυρικιανοί (τόπος καταγωγής) και, φυσικά, «Ορθόδοξοι/Καθολικοί» (οι δύο όροι τότε ήταν συνώνυμοι και δήλωναν τους Χαλκηδονίζοντες χριστιανούς).

Όπως ήδη ανέφερα, σύμφωνα με τον Brian Croke, το στοχευμένο αναγνωστικό κοινό του κόμητος Μαρκελλίνου είναι η κοινότητα των λατινόφωνων Ιλλυρικιανών της Κωνσταντινουπόλεως:

Αυτή είναι μια λησμονημένη κοινότητα Εώων «Λατίνων» για δύο κυρίως λόγους:

1. Όπως έχει παρατηρήσει εύστοχα ο Αντώνης Καλδέλλης, τις τελευταίες δεκαετίες «παραδόξως» έχει προκύψει ένα ζωηρό ενδιαφέρον για την μελέτη της ρωμαϊκής ταυτότητας μόνο στην πεπτωκυία δύση (όπου η ταυτότητα αυτή εν τοις πράγμασι μετουσιώθηκε όταν τέθηκε εκτός respublica/πολιτείας, όπως έγινε και υποκειμενικότερη η αντιπαράθεση Ρωμαίων-βαρβάρων), ενώ υπάρχει σχετική αδιαφορία για την μελέτη της ρωμαϊκής ταυτότητας  εντός της άπτωτης Εώας Ρωμανίας (όπου το νομικοπολιτικό πλαίσιο της Ρωμαίων πολιτείαςrespublica Romanorum επιβίωσε). Είναι σαν να ισχυριζόμαστε ενδιαφέρον για την γαλλική ταυτότητα, αλλά να την εξετάζουμε μόνο στους γαλλόφωνους Québécois του Καναδά και όχι στους Γάλλους της Γαλλίας.

2. Οι βυζαντινολόγοι συνηθίζουν να εξετάζουν την ταυτότητα των «Βυζαντινών» από τον Ηράκλειο και έπειτα, όταν η άπτωτη πολιτεία έχει πια περιοριστεί λίγο πολύ στην Μικρά Ασία και ο πρότυπος πληθυσμός της είναι πλέον αποκλειστικά ελληνόφωνος, και δεν έχουν δείξει ενδιαφέρον για την Εώα Ρωμαϊκή ταυτότητα της «πρωτοβυζαντινής» περίοδου περ. 400-600, όταν οι Εώοι «Λατίνοι» ήταν ακόμα κανονικότατοι Εώοι Ρωμαίοι, οι οποίοι πολλές φορές απέκλειαν τους «Γραικούληδες» (Graeculi) συμπολίτες τους από την (παραδοσιακή/λατινική) Romanitas τους. Ο κόμης Μαρκελλίνος δεν αποτελεί εξαίρεση. Αν και κατά κανόνα περιγράφει τους ελληνόφωνους ως [πολιτικούς] Εώους Ρωμαίους, μερικές φορές εκφράζει την εθνοτική ταυτότητα Εώου «Λατίνου» και τότε Ρωμαίοι (Romani) στη σκέψη του είναι μόνον όσοι μιλάνε την ρωμαϊκή γλώσσα (lingua Romana, όπως αποκαλεί την Λατινική). Όταν χρησιμοποιεί την εθνοτική ταυτότητα Λατίνου, ο Μαρκελλίνος θεωρεί ως Ρωμαίους τους λατινόφωνους της Οστρογοτθικής Ιταλίας (που δεν ανήκαν πολιτικά στην Εώα/Άπτωτη Ρωμανία), αλλά όχι τους ελληνόφωνους συμπολίτες του, τους οποίους τότε χαρακτηρίζει ως «Γραικούς» (Graeci). Θα αναπτύξω αυτό το θέμα αναλυτικότερα παρακάτω. Ας γυρίσουμε τώρα στα διάφορα «εμείς» του κόμητα Μαρκελλίνου.

«Εμείς» οι Εώοι Ρωμαίοι:

«Εμείς» είμαστε Εώοι Ρωμαίοι στα χωρία όπου ο Εώος Ρωμαϊκός στρατός περιγράφεται ως ο στρατός «μας» (λ.χ. nostri ductores = οι στρατηγοί μας, expeditio nostrorum = η εκστρατεία των δικών μας [στρατιωτών]) κι εκείνα όπου ο βασιλεύς Κωνσταντινουπόλεως (augustus, imperator, princeps, caesar) περιγράφεται ως ο βασιλεύς «μας» (λ.χ. princeps noster) και η Κωνσταντινούπολη ως «Βασιλεύουσα» (Urbs/Civitas Augusta/Regia, βλ. παρακάτω).

Το 503 οι τρεις Εώοι Ρωμαίοι στρατηγοί (tres Romanorum ductores) Πατρίκιος (από την Φρυγία), Υπάτιος (ανιψιός του Αναστασίου Α΄) και Αρεόβινδος (βαρβαρικής καταγωγής, απόγονος του Άσπαρ) περιγράφονται ως οι στρατηγοί μας (nostri ductores) που στάλθηκαν ν΄αναχαιτήσουν την περσική εισβολή, το 529 η εκστρατεία του Εώου Ρωμαϊκόυ στρατόυ (Romanus exercitus) στο ανατολικό μέτωπο περιγράφεται από τον Μαρκελλίνο ως η εκστρατεία των δικών μας (expeditio nostrorum), ενώ το 532/3 ο Ιουστινιανός είναι ο πρίγκιπάς μας (princeps noster), όταν στέλνει ως πρέσβεις του στους Πέρσες τον Ερμογένη και τον Ρουφίνο για να συνάψουν την Απέραντο Ειρήνη.

Tres Romanorum ductores … nostri ductores:

Romanus exercitus … expeditio nostrorum:

princeps noster:

«Εμείς» οι Ορθόδοξοι/Καθολικοί Χριστιανοί:

Όπως προανέφερα, για τον Μαρκελλίνο οι όροι «Καθολικοί» και «Ορθόδοξοι» είναι συνώνυμοι και δηλώνουν τους Χαλκηδονίζοντες χριστιανούς. Όλες οι άλλες εκδοχές του Χριστιανισμού θεωρούνται «αιρέσεις» (perfidia). Στο έτος 379-80 του Χρονικού, ο Μαρκελλίνος γράφει ότι, όταν οι αιρετικοί Αρειανοί (perfidia = αίρεση) κατέλαβαν την εκκλησία μας (των ορθοδόξων) εξαιτίας της εύνοιας που απολάμβαναν από τους Αρειανούς βασιλείς (λ.χ. Οὑάλης/Βάλης/Valens), ο ορθόδοξος βασιλεύς Μέγας Θεοδόσιος φρόντισε να την επιστρέψει σ΄εμάς τους Καθολικούς:

ecclesia nostrade orthodoxorum ecclesia … nostris catholicis orthodoxus restituit imperator.

Στο έτος 429 οι «δικοί μας Ορθόδοξοι» (Orthodoxi nostri) πήραν την εκκλησία των [αιρετικών] Μακεδονιανών/Πνευματομάχων που σκότωσαν τον Καθολικό επίσκοπο Αντώνιο:

Στο έτος 484 ο Μαρκελλίνος γράφει ότι ο «απάνθρωπος [Αρειανός] βασιλιάς των Βανδάλων Ονόριχος (Huneric)» διετέλεσε διωγμό εναντίον «των δικών μας Καθολικών» (in nostros catholicos) σ΄όλο το βανδαλικό βασίλειο της Αφρικής. Με την ευκαιρία, ο Μαρκελλίνος συνεισφέρει στην διάδοση της πίστης παρουσιάζοντας ένα υποτιθέμενο θαύμα «που είδε με τα ίδια του τα μάτια»: όταν ο Ονόριχος έκοψε την γλώσσα ενός κωφάλαλου καθολικού νέου, αυτός άρχισε να μιλάει δίχως γλώσσα (θαύμα) και η τιμωρία και το θαύμα επαναλήφθηκαν και με άλλα καθολικά θύματα. «Εγώ είδα με τα ίδια μου τα μάτια» (ego .. conspexi) αυτό το «κοντουβέρνιον πιστών» (fidelium contubernium) να μιλάει δίχως γλώσσα, όταν ήρθε στην Κωνσταντινούπολη. Το κοντουβέρνιον ήταν η στρατιωτική σκηνή στην οποία κοιμούνταν δέκα στρατιώτες και, συνεπώς, μ΄αυτήν την έκφραση ο Μαρκελλίνος παρομοιάζει το ενιαίο σύνολο των Καθολικών χριστιανών με ένα εμπόλεμο στρατόπεδο (ο εχθρός είναι οι αιρετικοί και οι άθεοι) και τους Καθολικούς της Αφρικής ως ένα από τα πολλά κοντουβέρνια αυτού του Καθολικού στρατοπέδου.

Σχετικά με τον όρο contubernium/κοντουβέρνιον, ο Λακτάντιος μας πληροφορεί ότι οι Ιλλυρικιανοί Θρακο-Ρωμαίοι Γαλέριος και ο Λικίνιος ήταν φίλοι από παλιά (πριν διακριθούν), επειδή ως νεoσύλλεκτοι ήταν συσκηνίτες στο ίδιο κοντουβέρνιον (de Mort. Pers. 20.3: veteris contubernii amicum et a prima militia familiarem), ενώ στα Τακτικά του Λέοντος του Σοφού διαβάζουμε ότι μία δεκαρχία ή κοντουβέρνιον αποτελούνταν από 5-10 [συσκηνίτες] στρατιώτες:

[4.2] Διαιρείσθω τοίνυν ὁ πᾶς σε στρατὸς εἰς τάγματα ἤγουν τὰ λεγόμενα βάνδα διάφορα καὶ ἔτι ὑποδιαιρείσθω εἰς δεκαρχίας, καὶ καταστησάτωσαν εἰς τὰ λεγόμενα κοντουβέρνια. ταῦτα δὲ γινέσθωσαν καὶ ἀπὸ πέντε πολλάκις καὶ ἀπὸ δέκα ἀνδρῶν ἤγουν κατὰ δεκαρχίαν ἢ ἕν κοντουβέρνιν ἢ δύο.

«Εμείς» οι «Λατίνοι»

Στο έτος 495/6 ο Μαρκελλίνος γράφει όι οι Ινδοί έκαναν δώρο στον Αναστάσιο έναν ελέφαντα, το ζώο που «ο ποιητής μας Πλαύτος» (Plautus poeta noster) αποκάλεσε «Λευκάνιον βοῦν» (lucabum [?] ~ Lucam bovem [?], δυστυχώς το κείμενο είναι διεφθαρμένο σ΄αυτό τον σημείο). Σ΄αυτό το χωρίο «εμείς» είμαστε «Λατίνοι» και έχουμε την δική μας αρχαιολατινική γραμματεία, αντίθετα με τους «Γραικούς» που έχουν την δική τους αρχαιοελληνική γραμματεία. Το ίδιο σχήμα βρίσκουμε και στον «Λατίνο» Ευάγγελο του Μακρόβιου (αυτός που λέει το Euge Graeculus noster! = «Εύγε, «Γραικούλη» μας!») όταν λέει «αν λέγαμε πατσάρια όπως οι Γραικοί, θα μπορούσαμε να ισχυριστούμε ότι οι ποιητές μας ήταν και φιλόσοφοι» (ut Graecinos quoque etiam poetas nostros volumus philosophari).

Εδώ βλέπουμε την πρώτη λάθος μετάφραση του Croke που απέδωσε το Plautus poeta noster = «ο ποιητής μας Πλαύτος» απλά ως “the poet Plautus”, χάνοντας μ΄αυτόν τον τρόπο την σημασία του χωρίου ως δήλωση της λατινικής ταυτότητας του συγγραφεά και του στοχευμένου αναγνωστικού του κοινού. Ευτυχώς, οι συγγραφείς της Προσωπογραφίας δεν έχασαν αυτή την δήλωση λατινικότητας: His native tongue was Latin not GreekPlautus poeta noster.

«Εμείς» οι Κωνσταντινουπολίτες

Στο έτος 527-8 ο Μαρκελλίνος σημείωνει ότι ο Ιουστινιανός επιδιόρθωσε την βασιλική εξέδρα του ιπποδρόμου, από την οποία μοίρασε δώρα στους ηνιόχους και σοβαρότητα στους επιπόλαιους/οκνηρούς εξ ημών (ignavis autem in nobis severitatem innuens). Εδώ «εμείς» προφανώς είμαστε οι Κωνσταντινουπολίτες.

«Εμείς» οι Ιλλυρικιανοί

Ο Μαρκελλίνος δείχνει ιδιαίτερη προσοχή στην ιστορία του βόρειου/λατινόφωνου Ιλλυρικού (διοίκηση Δακίας) επειδή είναι ο τόπος καταγωγής του ιδίου και του στοχευμένου αναγνωστικού του κοινού. Υπάρχουν μερικά χωρία όπου «εμείς» είμαστε Ιλλυρικιανοί (λατινόφωνοι Ρωμαίοι του Ιλλυρικού, και ποίμνιο του πάπα της Ρώμης). Ο Μαρκελλίνος αναφέρεται τέσσερις φορές στον Ιλλυρικιανό Ιερώνυμο αποκαλώντας τον συνεχώς «ο δικός μας Ιερώνυμός» (Hieronymus noster). Ο Μαρκελλίνος περιγράφει την ταυτότητα του «δικού μας Ιερωνύμου» με τα λόγια «η Στριδών τον γέννησε (Ιλλυρικιανός), η κλειτή Ρώμη τον μόρφωσε (λατινόφωνος Ρωμαίος) και η τροφός [της πίστης] Βηθλεέμ τον κρατά [θαμμένο] (χριστιανός και αυτή η περιγραφή προφανώς κάλυπτε ταυτοτικά τόσο τον ίδιο όσο και το στοχευμένο αναγνωστικό του κοινό (quem Stridon oppidum genuit, Roma inclita erudivit, Bethlem alma tenet).

Στο έτος 379/80 μς πληροφορεί ότι ο Γρηγόριος Ναζιανζηνός ήταν ο δάσκαλος του «δικού μας Ιερωνύμου» (Hieronymi nostri praeceptor):

Στον πρόλογο του Χρονικού γράφει ότι ο «δικός μας Ιερώνυμος» (Hieronymus noster) μετέφρασε στα Λατινικά (in Latinum) το χρονικό που ο Ευσέβιος συνέγραψε στα Ελληνικά (Graeco editit stilo) και συνέχισε την αφήγηση ως τα χρόνια του Ουάλεντος πάντοτε στην Ρωμαϊκή γλώσσα (Romano adiedit eloquio). Παρακάτω προσθέτει ότι ο ίδιος (ego vero vir clarissimus Mercellinus comes) συνεχίζει από εκεί που σταμάτησε ο Ιερώνυμος, εστιάζοντας την αφήγηση στα γεγονότα της ανατολικής αυτοκρατορίας (Orientale tantem secutus imperium).

Τέλος, στο έτος 391/2 ο Μαρκελλίνος γράφει για τις μεταφράσεις του «δικού μας Ιερωνύμου» (Hieronymus noster) από τα Εβραϊκά, Ελληνικά κλπ στην λατινική γλώσσα, την οποία ο Μαρκελλίνος αποκαλεί «η Ρωμαϊκή γλώσσα» (in Latinumin Romanam linguamRomanum), προσθέτοντας ότι ο Ιερώνυμος είναι ο μόνος όλων των Ρωμαίων (solus omnium Romanorum) που έχει σχολιάσει και τα δεκαέξι βιβλία των προφητών.

Στο έτος 516/7 αναφέρει ως «κακό που βρήκε εμάς και τις αμαρτίες μας» (adversus nos nostraque delicta) τις επιδρομές των «Γετών ιππέων» (Getae Equites = μάλλον Σλάβοι) στο μεγαλύτερο μέρος του Ιλλυρικού (maximamque partem Illyrici), οι οποίες ξεπέρασαν τις δυο Μακεδονίες (Prima & Secunda) και την Θεσσαλία και έφτασαν ως τις Θερμοπύλες και την Παλαιά Ήπειρο. Ο Αναστάσιος έστειλε χρήματα στον ύπαρχο του Ιλλυρικού Ιωάννη (Iohanni praefecto Illyrici) για την απελευθέρωση των ζωγρηθέντων Ρωμαίων (Romanorum captiviscaptivi Romani). Εδώ «εμείς» είμαστε οι Ιλλυρικιανοί Ρωμαίοι και επειδή οι επιδρομές έφτασαν ως τις Θερμοπύλες, οι ζωγρηθέντες Ρωμαίοι περιελάμβαν τόσο λατινόφωνους όσο και ελληνόφωνους Εώους Ρωμαίους.

2. Οι ελληνόφωνοι Εώοι Ρωμαίοι

Στο τελευταίο χωρίο της προηγούμενης ενότητας ανέφερα ότι οι captivi Romani που εζώγρησαν οι Getae Equites (μάλλον Σλάβοι) από την επιδρομή τους στο Ιλλυρικό ως τις Θερμοπύλες, σχεδόν σίγουρα περιελάμβαναν και ζωγρηθέντες ελληνόφωνους. Με άλλα λόγια, οι ελληνόφωνοι του Ιλλυρικού εκλαμβάνονται ως Εώοι Ρωμαίοι από τον Μαρκελλίνο, όπως και οι λατινόφωνοι. Το ίδιο συμβαίνει πιο ξεκάθαρα σε ένα άλλο χωρίο όπου ο Μαρκελλίνος εκλαμβάνει ως Εώους Ρωμαίους τους ελληνόφωνους κατοίκους της νότιας διοικήσεως Θράκης. Στο έτος 480/1 ο Μαρκελλίνος γράφει ότι ο Θευδέριχος Στράβων (του Τριαρίου) διετέλεσε μια επιδρομή στην νότια Θράκη που έφτασε ως τον Ανάπλουν (το μετέπειτα Μεγάλο Ρεύμα και Αρναούτκιοι της Οθωμανικής περιόδου) τέσσερα μίλια βορείως της Κων/πόλεως, αλλά τελικά υποχώρησε χωρίς να βλάψει κανέναν Ρωμαίο (ad Anaplumnulli tamen Romanorum noxius) και κινήθηκε δυτικά δια της Εγνατίας στο Ιλλυρικό, όπου σκοτώθηκε σε ατύχημα στο ύψος των Φιλίππων.

Υπάρχουν δύο χωρία, λοιπόν, στα οποία οι ελληνόφωνοι Εώοι Ρωμαίοι εκλαμβάνονται ως Romani από τον Μαρκελλίνο. Αυτό που μένει τώρα να ξακαθαρίσουμε είναι το είδος της ρωμαϊκής ταυτότητας που ο λατινόφωνος Μαρκελλίνος αναγνωρίζει στους ελληνόφωνους κατοίκους της Ρωμανίας. Σίγουρα δεν τους αναγνωρίζει μια εθνογλωσσική ρωμαϊκότητα επειδή, όπως έδειξα παραπάνω, ο Μαρκελλίνος θεωρεί την Λατινική ως lingua Romana και σε ένα χωρίο αντιπαραβάλλει γλωσσικά τους ελληνόφωνους στους Ρωμαίους (Romani) ως «Γραικούς» (Graeci). Σ΄αυτό το χωρίο γίνεται ξεκάθαρο ότι ως εθνοτικούς Ρωμαίους ο Μαρκελλίνος κατανοεί μόνο τους «Λατίνους». Στο έτος 497/8 μας πληροφορεί ότι ο Αναστάσιος Α΄ έκοψε τα νομίσματα που οι Ρωμαίοι αποκαλούν terunciani (teruncius = 3  ουγκιές) και οι Γραικοί follares (nummis, quos Romani teruncianos vocant, Graeci follares).

Έχω ήδη αναφέρει ότι ο Μαρκελλίνος με την φράση Plautus poeta noster αντιπαραβάλλει πολιτισμικά την κατηγορία «εμείς = Λατίνοι» στους «Γραικούς» που έχουν τους δικούς τους αρχαίους ποιητές. Την ίδια συμπεριφορά επιδεικνύει στο έτος 524/5, όταν περιγράφει την επίσκεψη του πάπα Ιωάννη Α΄ στην Κωνσταντινούπολη (έφτασε το 526). Ο ηγεμόνας της Οστρογοτθικής Ιταλίας Μέγας Θευδέριχος έστειλε τον πάπα Ιωάννη Α΄ στην Κωνσταντινούπολη για να εκλιπαρήσει τον Ιουστινιανό να μην διώξει τους Αρειανούς Γότθους ακολούθους του. Με την ευκαιρία της επίσκεψής του, ο πάπας τέλεσε στην παλιά Αγιασοφιά την λειτουργία του πάσχα στην λατινική γλώσσα της ρωμαιοκαθολικής εκκλησίας και ο Μαρκελλίνος λίγο πολύ γράφει «επιτέλους εκκλησιαστήκαμε και μια φορά στην ρωμαϊκή γλώσσα (domini nostri resurrectionis plena voce Romanis precibus celebravit = δόξασε την ανάσταση του Κυρίου ημών με στεντόρεια φωνή και με ρωμαϊκές (=λατινικές) προσευχές!). Στο χωρίο αυτό, κατά την γνώμη μου, ο Μαρκελλίνος φαίνεται να βγάζει τα απωθημένα του ως λατινόφωνος Ιλλυρικιανός που ζούσε στην Κωνσταντινούπολη, η οποία κατά κανόνα εκκλησιαζόταν ελληνιστί.

Στα παραπάνω χωρία, ο Μαρκελλίνος κόμης επιδεικνύει μια εθνοτική ταυτότητα Εώου Λατίνου που είναι ο πρόδρομος της μεταγενέστερης αρμανικής/βλαχικής εθνοτικής ταυτότητας που επιδεικνύει σ΄αυτό εδώ το βίντεο ο Αρμάνος από το Κρούσεβο (Rōmānus > *Rumanu > Armân[u], lingua rōmānisca > *lingua [illa] r(u)manesca > limba armânească):

[03:45-57] «Τότε το Κρούσοβο είχε 16.000 κατοίκους (bănători = αλβανογενές δάνειο με ρωμανικό επίθημα, εκ του αλβ. banoj = «κατοικώ»)· 12.000 ήταν Αρμάνοι και 4.000 Σ(κ)λαβούνοι

[06:00-20] «Κατά την οθωμανική περίοδο, οι Αρμάνοι είχαν ελευθερία και αυτονομία, όταν οι «Γραικοί» δούλευαν ραγιάδες στους Τούρκους» (νομίζω τα παραλέει λίγο, αλλά δεν πειράζει)

[09:30-42] «Την εξέγερση [του Ίλιντεν] την ξεκίνησαν τρία αρμανικά χωριά (Κρούσεβο, Βλαχοκλεισούρα, Νυμφαίο/Νέβεσκα), δεν την ξεκίνησαν τα βουλγαρικά (σλαβομακεδονικά) χωριά.»

3. Οι εκτός Ρωμανίας λατινόφωνοι Ρωμαίοι

Στο χωρίο του έτους 507/8 ο Μαρκελλίνος ασκεί κριτική στον Αναστάσιο και τους Εώους Ρωμαίους στρατηγούς επειδή λεηλάτησαν τον Τάραντα και την Απουλία της Οστρογοτθικής Ιταλίας (κατά τον Broke, ο Αναστάσιος διέταξε την επιδρομή για να πιέσει τον Θευδέριχο να πιέσει τον πάπα να δεχτεί το Ενωτικόν ως Ορθοδοξία), γράφοντας ότι οι ηγέτες της εκστρατείας πέτυχαν μια «άτιμη νίκη» (inhonesta victoria) για τον Αναστάσιο, οδηγώντας με πειρατικό θράσος Ρωμαίους εναντίον Ρωμαίων! (quam piratico ausu Romani ex Romanis rapuerunt!) Σ΄αυτό το χωρίο, ο Μαρκελλίνος, ως «Λατίνος» (λατινόφωνος εθνοτικός Ρωμαίος), εκλαμβάνει ως Ρωμαίους ομοεθνείς του τους λατινόφωνους γηγενείς της Οστρογοτθικής Ιταλίας, διακρίνοντάς τους εθνοτικά από τους νεήλυδες Γότθους που τους εξουσίαζαν.

Οι λατινόφωνοι Ιταλοί εκείνη την περίοδο ήταν υπήκοοι του Οστρογοτθικού βασιλείου και όχι της (Εώας) Ρωμανίας και, συνεπώς, δεν μπορούν να θεωρηθούν πολιτικά (Εώοι) Ρωμαίοι. Ωστόσο, ο Μαρκελλίνος τους ανανγνωρίζει ως εθνοτικούς Ρωμαίους και εκφράζει την αλληλυγγύη της εθνοτικής ταυτότητας (‘a sense of solidarity’ κατά Smith, εδώ σλδ 29-30), όταν υποστηρίζει ότι δεν είναι σωστό οι Ρωμαίοι να λεηλατούνε Ρωμαίους.

Όποιος ενδιαφέρεται την γλωσσική ταυτότητα της νότιας Ιταλίας, ήδη ο Στράβων στα χρόνια του Αυγούστου γράφει ότι, με την εξαίρεση τριών πόλεων (Τάρας, Ρήγιον και Νεάπολις), η κάποτε Μεγάλη Ελλάς είχε πρώτα αφελληνιστεί/εκβαρβαριστεί από τους Καμπάνους , τους Βριττίους και τους Λευκανούς και τελικά εκρωμαΐστηκε, γιατί οι βάρβαροι αφελληνιστές της εν τέλει εκρωμαΐστηκαν. Μετά το 200 μ.Χ. η ελληνοφωνία είχε ουσιαστικά εκλείψει και από τους τρεις προμαχώνες της ελληνοφωνίας που ανέφερε ο Στράβων, ενώ συνέχισε να υφίσταται κανονικότατα στην Σικελία (οι ανασυσταμένες ελληνόφωνες κοινότητες της Καλαβρίας μετά το 800 μ.Χ. κατάγονται από ελληνόφωνους Σικελούς μετανάστες που εγκατέλειψαν το νησί εξαιτίας των αραβικών επιδρομών, βλ. εδώ σλδ 314, υποσημ. 53).

[Στράβων, Γεωγραφικά, 6.1.2] καὶ δὴ ἐπὶ τοσοῦτον ηὔξηντο ὥστε τὴν μεγάλην Ἑλλάδα ταύτην ἔλεγον καὶ τὴν Σικελίαν· νυνὶ δὲ πλὴν Τάραντος καὶ Ῥηγίου καὶ Νεαπόλεως ἐκβεβαρβαρῶσθαι συμβέβηκεν ἅπαντα καὶ τὰ μὲν Λευκανοὺς καὶ Βρεττίους κατέχειν τὰ δὲ Καμπανούς, καὶ τούτους λόγωι, τὸ δ᾽ ἀληθὲς Ῥωμαίους· καὶ γὰρ αὐτοὶ Ῥωμαῖοι γεγόνασιν.

Ανέφερα τα παραπάνω για να ξεκαθαρίσω ότι οι πληθυσμοί της νοτίου Ιταλίας που ο Μαρκελλίνος προσδιορίζει ως Ρωμαίους γύρω στο 530 ήταν αναντίλεκτα λατινόφωνοι.

Παραθέτω με την ευκαιρία δυο διδακτικότατες σελίδες του John V.A. Fine για το πως μπορούμε να διακρίνουμε την εθνοτική ταυτότητα από τις άλλες μορφές συλλογικών προσδιορισμών. Χρησιμοποιώντας το παράδειγμα των Κροατών, ο Fine λέει πως οι περισσότερες αναφορές σε μεσαιωνικούς Κροάτες ΔΕΝ είναι εθνοτικές αλλά πολιτικές (υπήκοοι του βασιλιά «των Κροατών» ή «της Κροατίας»), στρατιωτικές (μέλη του στρατού του βασιλιά «των Κροατών» ή «της Κροατίας»), ή γεωγραφικές (κάτοικοι μιας περιοχής που είναι γνωστή ως «Κροατία»). Αν κάποιοι «Κροάτες» γίνουν υπήκοοι του βασιλιά «των Ούγγρων» ή της «Ουγγαρίας» και οι πηγές αρχίζουν να τους περιγράφουν πλέον ως «Ούγγρους», τότε η πηγή που τους περιέγραφε ως «Κροάτες» ΔΕΝ τους προσδιόριζε εθνοτικά. Αν όμως γίνουν υπήκοοι του βασιλιά «των Ούγγρων» ή «της Ουγγαρίας» και οι πηγές συνεχίσουν να τους προσδιορίζουν ως «Κροάτες», τότε αυτές οι πηγές τους προσδιορίζουν εθνοτικά.

Οι λατινόφωνοι γηγενείς της νότιας Οστρογοτθικής Ιταλίας τους οποίους ο Μαρκελλίνος κόμης προσδιορίζει ως Ρωμαίους, περνάνε το τεστ του Fine. Είναι εθνοτικοί Ρωμαίοι γιατί είναι λατινόφωνοι με επίγνωση της (λατινόφωνης) εθνοτικής τους ρωμαϊκής ταυτότητας και ιστορίας και είναι απόγονοι κανονικότατων Εσπερίων Ρωμαίων (μέχρι το 476 οι γονείς τους ήταν πολίτες/υπήκοοι της δυτικής Ρωμανίας). Στα γραπτά του Κασσιόδωρου (Ιταλο-Ρωμαίος που προσέφερε τις λόγιες υπηρεσίες του στο Οστρογοτθικό καθεστώς), η διάκριση Ρωμαίων και Γότθων στην Οστρογοτθική Ιταλία είναι συνηθέστατη, λ.χ.:

[Variae, 2.16.5] Iuvat nos referre quemadmodum in tertiarum deputatione Gothorum Romanorumque et possessiones iunxit et animos. nam cum se homines soleant de vicinitate collidere, istis praediorum communio causam videtur praestitisse concordiae: sic enim contigit, ut utraque natio, dum communiter vivit, ad unum velle convenerit (Γότθοι και Ρωμαίοιαμφότερα τα έθνη).

Kαι από άλλες πηγές της εποχής γνωρίζουμε ότι οι γηγενείς λατινόφωνοι της Οστρογοτθικής Ιταλίας διέθεταν ΚΑΙ αυτοί την ίδια εθνοτική ρωμαϊκή ταυτότητα με τον λατινόφωνο Μαρκελλίνο, αλλά ΔΕΝ διέθεταν την ίδια πολιτική ταυτότητα με τον Μαρκελλίνο που, όπως έδειξα παραπάνω («εμείς» οι Εώοι Ρωμαίοι), διέθετε την πολιτική ταυτότητα Εώου Ρωμαίου (κοινή στους «Λατίνους» και «Γραικούς» της Εώας Ρωμανίας).

Αυτό φαίνεται ξεκάθαρα όταν ο Βελισάριος στην Ιταλική του εκστρατεία πήγε να πολιορκήσει την Νεάπολι (Νάπολη). Όταν ένας Νεαπολίτης τον υποδέχτηκε έξω από την πόλη λέγοντάς του ότι δεν κάνει καλά που πολιορκεί Ρωμαίους που δεν τον έχουν αδικήσει και απλά έχουν βάρβαρους δεσπότες, ο Βελισάριος του απάντησε «ωραία, αφού είστε Ρωμαίοι ανοίξτε τις πύλες σας να μπω στην πόλη, επειδή ο βασιλεύς με έστειλε να απελευθερώσω εσάς και τους άλλους Ιταλιώτες (= Ιταλο-Ρωμαίους) από τον βάρβαρο ζύγο!» Τότε οι Νεαπολίτες έκαναν σύσκεψη μέσα στην πόλη και τελικά, σύμφωνα με τον Προκόπιο (που εδώ μάλλον θολώνει τα νερά), πείστηκαν από τους Εβραίους συμπολίτες τους ν΄απορρίψουν την πρόταση του Βελισαρίου, πιστεύοντας ότι η Γότθική φρουρά θα μπορούσε να κρατήσει απόρθητη την πόλη. Έτσι ο Βελισάριος αναγκάστηκε να πάρει την Ν(ε)άπολη με πολιορκία.

Νεαπολιτάνος Στέφανος στον Βελισάριο:

[Προκόπιος, Πόλεμοι, 5.8.7] αὐτίκα οὖν οἱ Νεαπολῖται Στέφανον πέμπουσιν. ὃς ἐπεὶ παρὰ Βελισάριον ἧκεν, ἔλεξε τοιάδε «Οὐ δίκαια ποιεῖς, ὦ «στρατηγὲ, ἐπ’ ἄνδρας Ῥωμαίους τε καὶ οὐδὲν ἀδικοῦντας στρατεύων, οἳ πόλιν τε μικρὰν οἰκοῦμεν καὶ βαρβάρων δεσποτῶν φρουρὰν ἔχομεν …»

Απάντηση Βελισαρίου:

[Προκόπιος, Πόλεμοι, 5.8.12-3]Βελισάριος δὲ ἀμείβεται ὧδε «Τὸ μὲν εὖ ἢ ἄλλως ἡμᾶς βουλευσαμένους ἐνθάδε ἥκειν οὐ Νεαπολίταις σκοπεῖν δώσομεν. ἃ δέ ἐστι τῆς ὑμετέρας βουλῆς ἄξια, βουλόμεθα σκοπουμένους ὑμᾶς οὕτω δὴ πράσσειν ὅσα ἂν ξυνοίσειν ὑμῖν αὐτοῖς μέλλῃ. δέξασθε τοίνυν τῇ πόλει τὸν βασιλέως στρατὸν ἐπὶ τῇ ἐλευθερίᾳ ὑμῶν τε καὶ τῶν ἄλλων Ἰταλιωτῶν ἥκοντα,

Απόφαση Νεαπολιτών:

[Προκόπιος, Πόλεμοι, 5.8.41-2] τοσαῦτα Πάστωρ τε καὶ Ἀσκληπιόδοτος εἰπόντες τοὺς Ἰουδαίους παρῆγον ἰσχυριζομένους τὴν πόλιν τῶν ἀναγκαίων οὐδενὸς ἐνδεᾶ ἔσεσθαι, καὶ Γότθοι δὲ φυλάξειν ἀσφαλῶς τὸν περίβολον ἰσχυρίζοντο. οἷς δὴ Νεαπολῖται ἠγμένοι ἐκέλευον Βελισάριον ἐνθένδε ὅτι τάχιστα ἀπαλλάσσεσθαι. ὁ δὲ ἐς τὴν πολιορκίαν καθίστατο.

Θα συνεχίσω τον εθνολογικό σχολιασμό στις επόμενες δύο αναρτήσεις.

Advertisements

18 Comments

Filed under Αρχαιότητα, Βυζαντινολογία, Εθνολογία, Ιστορία, Μεσαίωνας

18 responses to “Εθνολογικές παρατηρήσεις στο Χρονικό του Κόμητος Μαρκελλίνου #2

  1. npo

    To κοντουβέρνιο νομίζω μπορεί ν’αποδοθεί λίγο αστεία κι ως συνταβερνείο. Οι κοντουμπερνάλιοι ή συντάβερνοι (contubernales) ήταν οκτώ φαντάρια και δυο ντακότες, γι’ αυτό κι η εκατονταρχία (τσεντουρία) είχε 10 κοντουμπέρνια δλδ 80 λεγεωνάριους κι όχι 100 όπως θα περίμενε κανείς. Αρχηγός του ταβερνείου ήταν ο δεκάνος ή δεκανός (decanus = δεκανέας) ο οποίος δεν οριζόταν ιεραρχικά αλλά εκλεγόταν. Τρία ζεύγη εκατονταρχιών (6 εκατονταρχίες δλδ) κάνανε μια κοόρτη και 10 κοόρτες μια λεγεώνα: 8*10*6*10=4800 λεγεωνάριοι.

    Παρεμπιπτόντως θυμήθηκα γιατί το μανίπουλο (manipulus) μεταφραζόταν ως “σπείρα”. Σπείρα ήταν μια υποδιαίρεση μονάδων του μακεδονικού στρατού περίπου 200 ανδρών – δύο εκατονταρχιών δλδ. Το μανίπουλο βέβαια είχε 120 άνδρες, και αποτελούταν απο δύο “εκατονταρχίες” των 60, αλλά τέλος πάντων… Εκείνη την περίοδο η κοόρτη ήταν μονάδα αντίστοιχη του μανίπουλου αλλά για τις συμμαχικές ιταλικές δυνάμεις (socii) Μετά τις μεταρυθμ’ησεις του Μάριου ο μανίπουλος ή ο χουφτούλης :p αντικαταστάθηκε απο την κοόρτη ως τακτική μονάδα και έτσι η κοόρτη κληρονόμησε το όνομα “σπείρα”. Αν κι έχω δει άλλους να ονομάζουν σπείρα ένα ζεύγος εκατονταρχιών.

    Αυτά, και συγνώμη για την πολυλογία 🙂

  2. Φάνης Δασούλας

    ιστορικές πραγματικότητες που οι σημερινοί βαλκάνιοι (ακόμη και οι “λατινόφωνοι”) τις αγνοούν ή κάνουν πως δεν τις βλέπουν

    • Γεια σου Φάνη λεβεντιά!

      Είπαμε, οι «Βυζαντινοί» είναι «Έλληνες» και οι Βησιγότθοι της Ισπανίας οι «κληρονόμοι και διαφυλακτές της ρωμαϊκής φλόγας». 🙂 🙂 🙂

      [41:54] “It was the Goths’ descendants who actually become the keepers of the Roman flame” = «είναι οι απόγονοι των Γότθων αυτοί που εξελίχθηκαν στους διαφυλακτές της ρωμαϊκής φλόγας» 🙂 🙂 🙂

  3. Αυσονοκράτωρ

    Καλησπέρα σμερδ, δυνατό και πολύ ενδιαφέρον άρθρο. Να εκφράσω παρακάτω ορισμένες παρατηρήσεις-απορίες.

    1) Δεδομένου ότι στην παρούσα περίπτωση εξετάζεται η ητική αντίληψη ενός λατινόφωνου Ρωμαίου για τους ελληνόφωνους Ρωμαίους, σε τι βαθμό θα μπορούσαμε να βασιστούμε στην άποψη του για να κατανοήσουμε αν οι ελληνόφωνοι είχαν αρχίσει να σχηματίζουν ένα είδος ελληνόφωνης ρωμαϊκής εθνοτικής ταυτότητας; Το λέω αυτό γιατί στο παρελθόν είχαμε συζητήσει αυτό το θέμα, και νομίζω πως υπάρχουν περιστατικά της ίδιας περιόδου πάνω-κάτω που φανερώνουν τη σταδιακή δημιουργία μιας ελληνόφωνης ρωμαϊκής εθνοτικής ταυτότητας (πχ. το περιστατικό που ο λαός της Κων/πολης ζητά Ρωμαίο και Ορθόδοξο αυτοκράτορα μετά τον θάνατο του Ίσαυρου Ζήνωνα το 491).

    2) Γνωρίζεις αν έχουμε και άλλα παρόμοιες μαρτυρίες για μια διστακτική στάση των λατινόφωνων Ρωμαίων απέναντι στους ελληνόφωνους ως προς την αναγνώριση μιας ελληνόφωνης ρωμαϊκής εθνοτικής ταυτότητας; Θα είχε ενδιαφέρον να προσπαθούσε κάποιος να τις κατηγοριοποιήσει και να καταλήξει σε ένα γενικό συμπέρασμα του τρόπου με τον οποίο οι λατινόφωνοι αντιλαμβάνονταν τους ελληνόφωνους (αν φυσικά οι απόψεις τους συγκλίνουν σε τέτοιο βαθμό που μπορούν να μας οδηγήσουν σε κάποιο συμπέρασμα).

    3) Ο Μαρκελλίνος περιγράφει την ταυτότητα του «δικού μας Ιερωνύμου» με τα λόγια «η Στριδών τον γέννησε (Ιλλυρικιανός), η κλειτή Ρώμη τον μόρφωσε (λατινόφωνος Ρωμαίος) και η τροφός [της πίστης] Βηθλεέμ τον κρατά [θαμμένο] (χριστιανός)»

    Η ιδέα των δύο πατρίδων του Κικέρωνα στα καλύτερα της 🙂

    Το γεγονός, επιπλέον, ότι ο Μαρκελλίνος κάνει λόγο και για μια τρίτη πατρίδα-ταυτότητα, αυτή του Χριστιανού, μου θυμίζει πάρα πολύ τα όσα λέει ο Φώτιος στις επιστολές του για την ταυτότητα του αποστόλου Παύλου (όπως σχολιάσει ο Καλδέλλης στο άρθρο του στο «Έλλην, Ρωμιός, Γραικός»): 1η πατρίδα η επουράνια Ιερουσαλήμ, 2η τα Γίσχαλα (εβραϊκό χωριό από το οποίο κατάγονταν οι μακρινοί πρόγονοι του Παύλου), 3η η Ταρσός (η πόλη στην οποία γεννήθηκε), και 4η η Ρώμη (εξαιτίας της κατοχής των ρωμαϊκών πολιτικών δικαιωμάτων).

    4) Σχετικά με την λατινόφωνη ρωμαϊκή εθνοτική ταυτότητα, δεδομένου του ότι η ρωμαϊκή ταυτότητα ήταν πρωτίστως μια πολιτική ταυτότητα, από πότε μπορούμε να πούμε ότι αρχίζει να σχηματίζεται και εντοπίζεται στις πηγές;

    • Καλώς τον Αυσοονοκράτορα!

      Λοιπόν, για μια ολοκληρωμένη συζήτηση θα πρέπει να περιμένεις να ξεφουρνίσω και την επόμενη ανάρτηση με τον υπόλοιπο Μαρκελλίνο (respublica = patria, Ίσαυροι, τοπικές ταυτότητες, gens/natio κλπ, prisci Romani = πάλαι Ρωμαίοι κλπ).

      Στα γρήγορα τώρα σου απαντώ:

      1) Η ητική ταυτότητα έχει σημασία μόνο όταν είναι σε θέση να επηρεάσει την ημική. Αν ένας ελληνόφωνος γύρω στο 500 καταταγόταν στον Εώο Ρωμαϊκό στρατό όπου χρησιμοποιούσε ακόμα την λατινική γλώσσα και είχε αξιωματικό κάποιον «Λατίνο», τότε είναι πολύ πιθανό να συνειδητοποιούσε ότι είναι «Γραικός», αν ο αξιωματικός αυτός τον προσδιόριζε ως Graecus. Αν πάλι ο ελληνόφωνος αυτός άκουγε έναν πατριωτικό λόγο όπυο «εμείς» είμαστε Ρωμαίοι/Romani που υπερασπίζουμε την respublica Romana, τότε ο υποθετικός ελληνόφωνός μας εδώ εκτίθεται σε ιδεολογία που τον προσδιορίζει ως (Εώο) Ρωμαίο.

      Θα συζητήσω αναλυτικότερα σε μελλοντική ανάρτηση τις απαρχές της ελληνόφωνης εθνοτικής ρωμαϊκής ταυτότητας στην ιστορία του Προκοπίου, του Αγαθία κλπ. Η ιδέα ότι η ελληνοφωνία προσδιορίζει έναν εθνοτικό Ρωμαίο υπάρχει σ΄αυτούς τους συγγραφείς, αλλά οι ελληνόφωνοι συζούνε ακόμα με λατινόφωνους που εντελώς φυσικά, όταν χρειάζεται, τους προσδιορίζουν ως «Γραικούς».

      2) Οι μόνες ανατολικές λατιινκές πηγές που γνωρίζω είναι ο Μαρκελλίνος και ο (γοτθικής καταγωγής) Ιορδάνης και, φυσικά, ο Ιουστινιάνειος Κώδικας που περιέχει πολλά χωρία όπου οι ελληνόφωνοι προσδιορίζονται ως Graeci.

      3) It ain’t over till the fat lady sings που λένε και στο χωριό μου. 🙂 🙂

      Στην επόμενη ανάρτηση θα δείξω ότι η τελευταία φράση του Μαρκελλίνου στο χρονικό είναι ένας έπαινος για την «ανάκτηση» της Αφρικής από τον Ιουστινιανό. Σύμφωνα με τον Μαρκελλίνο, λοιπόν, ο Ιουστινιανός έκανε την πατρίδα του ισχυρότερη (firmius) και πληρέστερη (redintegrata = αλυτρωτισμός = έφερε «αλύτρωτους»/πεπτωκότες Ρωμαίους πίσω στο μαντρί της πολιτείας):

      (534) XII. Iustiniani Augusti IIII et Paulini
      Prouincia Africa, quae in diuisione orbis terrarum a plerisque in parte tertia posita est, uolente deo uindicata est. Carthago quoque ciuitas eius anno excidionis suae nonagensimo sexto pulsis deuictisque Vandalis et Gelimer rege eorum capto et Constantinopolim misso, quarto Iustiniani principis consulatu, ipsius moderatione recepta est, sua cum patria firmius, quam dudum fuerat, redintegrata.

      Εδώ η «πατρίδα του Ιουστινιανού» είναι φυσικά η Ρωμανία = πολιτεία και έγινε «πληρέστερη» (redintegrata), επειδή ενσωμάτωσε «αλύτρωτους»/πεπτωκότες Ρωμαίους.

      4) Το πόσο πίσω στο χρόνο πάει η εθνοτική ταυτότητα «Λατίνου» Ρωμαίου στις επαρχίες εκτός Ιταλίας είναι ένα πολύ καλό ερώτημα. Ο «δικός μας Ιερώνυμος» του Μαρκελλίνου (Ιλλυρικιανός εκ Στριδώνος) γύρω στο 400 περιγράφει ως «βάρβαρη και εθνική» την γηγενή γλώσσα της Δαλματίας και της Παννονίας (gentili barbaroque sermone)! Με άλλα λόγια, φαίνεται να διακρίνει εθνοτικά τους εκρωμαϊσμένους/εκλατινισμένους Ιλλυρικιανούς από τους αναφομοίωτους συντοπίτες τους.

      • Αυσονοκράτωρ

        Τέλεια τότε, νομίζω πως θα έχει μεγάλο ενδιαφέρον.

        1) Κατανοητό, και νομίζω πως έτσι ξεκαθαρίζει το γιατί η απώλεια των όποιων λατινόφωνων πληθυσμών κατά τον 7ο αιώνα υπήρξε κομβική για τη δημιουργία και παγίωση μιας ελληνόφωνης ρωμαϊκής εθνοτικής ταυτότητας στη Ρωμανία της μετέπειτα περιόδου.

        4) Εικάζω, αλλά φυσικά δεν είμαι καθόλου σίγουρος, ότι σε κάθε περιοχή-επαρχία η δημιουργία της εθνοτικής ταυτότητας του «Λατίνου» θα πρέπει να αναζητηθεί σε διαφορετικά χρονικά όρια: αναλόγως δηλαδή του πότε η τάδε περιοχή προσαρτήθηκε στο ρωμαϊκό κράτος, της ισχύος των διόδων εκρωμαϊσμού στον επαρχιακό πληθυσμό κλπ.

      • Γεια σου Αυσονοκράτορ.

        1) Αυτό πιστεύω και εγώ. Απ΄όσο έχω καταλάβει μέχρι στιγμής, οι πρώτες σπίθες της ελληνικής εθνοτικής ρωμαϊκότητας αρχίζουν με τον Αναστάσιο (όταν βρίσκουμε για πρώτη φορά ελληνόφωνους συγγραφείς να αποκαλούν «πάτριο φωνή» τα λατινικά, λ.χ. ο Ζώσιμος) και έχω βρει και μερικά εθνοτικά παραδείγματα στον Προκόπιο (και μάλλον θα βρω κι άλλα καθώς τον τελειώνω). Αλλά η επίσημη θεσμική υποστήριξη αυτής της συγκεκτριμένης ταυτότητας αρχίζει μετά τον Ηράκλειο, όταν βρίσκουμε και την πρώτη απάντηση του όρου ῥωμαϊστί με τη σημασία ἑλληνιστί στον βίο του Αναστασίου του Πέρση.

        4) Όπως και νά χει, οι δύο εισροές βαρβάρων (3ος και 5ος αιώνας) σίγουρα έβαλαν το χεράκι τους στην απόκτηση εθνοτικής αυτοσυνειδησίας. Ο Συνεχιστής του Κόμητα Μακρλλίνου μας πληροφορεί ότι στην Οστρογοτθική Ιταλία, ο κάμπος όπου οι Γότθοι έβοσκαν τα άλογά τους, ήταν γνωστός ως Campi Barbarici = «βαρβαρικά πεδία». Αυτό προφανώς είναι τοπωνύμιο που έδωσαν οι γηγενείς λατινόφωνοι, αφού έφτασαν οι νεήλυδες Γότθοι στην Ιταλία.

        (536) XIIII. post consulatum Belisarii
        1 Ebremud Theodati genere relicto exercitu regio in Britios ad Belisarium in Siciliam conuolauit.
        2 In Africa uero Solomone itidem cum exercitu dissidente Germanus succedit, Solomonem remittens ad principem.
        3 Belisarius Campaniam transiens Neapolim uastat.
        4 Gothorum exercitus Theodahadum regem habens suspectum Vitigem in regnum asciscit ; qui mox in campos Barbaricos regnum peruasit.

        Όταν οι δυνατοί των Γότθων άρχισαν να υποπτεύονται την διάθεση αντίστασης του βασιλιά τους Θεοδάτου, αναγόρευσαν νέο βασιλιά τους τον Βίτιγι στα Βαρβαρικά Πεδία (in campos Barbaricos).

  4. Αυσονοκράτωρ

    1) Το σχήμα που δίνεις είναι λογικό, και πρέπει πραγματικά να υπάρχει πολύ ανεκμετάλλευτο υλικό για δουλειά.

    4) Σωστή σκέψη, νομίζω, και φαντάζομαι, επιπλέον, ότι με το ίδιο σκεπτικό θα μπορούσε κανείς να προσπαθήσει να κάνει μια παρόμοια σύγκριση αναφορικά με τους πληθυσμούς που κατοικούσαν στις συνοριακές περιοχές της αυτοκρατορίας, όπου η συχνή επαφή τους με τους «βάρβαρους» μη Ρωμαίους θα ήταν δυνατό να οδηγήσει και σε ένα ξεκαθάρισμα της ταυτότητάς τους απέναντι στο «άλλο».

    • Καλώς τον Αυσονοκράτορα!

      Λοιπόν, σου προτείνω ως τροφή για σκέψη το κεφάλαιο του Μ. Shane Biornlie για την ρωμαϊκή ταυτότητα στον Αμμιανό Μαρκελλίνο.

      https://imgur.com/zfdWeSh

      Σύμφωνα με τον Biornlie, ο Αμμιανός δεν χρησιμοποιεί ποτέ την ρωμαϊκή ταυτότητα ως εθνογραφική κατηγορία (δεν αναφέρει πουθενά άμαχους «Ρωμαίους» να κατοικούν σε μια επαρχία), αλλά χρησιμοποιεί τον όρο αποκλειστικά και μόνο για όποιον υπηρετεί στρατιωτικά την πολιτεία (ακόμα κι αν είναι βάρβαρος όπως ο Φράγκος Σιλβανός).

      Θα κάνω κάποια στιγμή μια ανάρτηση για την εκρωμαϊστική λειτουργία του θεσμού του στρατιωτικής θητείας (και το σώμα στρατού ως τον σκελετό του ἐν τῇ γενέσει ρωμαϊκού έθνους). Νομίζω πως σου έχω ήδη αναφέρει την άποψή μου για την σημασία των «τριχοειδώς στρατιωτικοποιημένων» περιοχών στην διαμόρφωση μιας πολιτικής κοινότητας που αρχίζει να μοιάζει με έθνος. Ο Biornlie καταλήγει λίγο πολύ στα ίδια συμπεράσματα.

      • Αυσονοκράτωρ

        Ευχαριστώ πολύ σμερδ, θα τσεκάρω το κεφάλαιο του M. Snhae μόλις βρω ευκαιρία 🙂

        Και, επίσης, μιας που έπιασες (έστω και λίγο) τον ρωμαϊκό στρατό, έχεις να προτείνεις κάποιο βασικό βιβλίο γι’ αυτόν (το οποίο να κάνει λόγο για τον κομβικό ρόλο του στον εκρωμαϊσμό);

      • Tο μόνο που μου έρχεται στο μυαλό για ρωμαϊκό στρατό αυτή την στιγμή είναι τα βιβλία της Pat Southern (αυτό, αυτό, και ένα βιβλίο για την λεγόμενη Κρίση του 3ου αιώνα).

        Για Παννονία και Άνω Μυσία υπάρχει το βιβλίο του Andras Mocsy, αλλά όλα κι όλα τα χωρία περί εκρωμαϊσμού είναι βαριά βαριά 2-3 σλδ αν τα βάλλεις μαζί. Ωστόσο, ενδιαφέροντα, ιδίως το identikit της Ιλλυρικιανής κλίκας αξιωματικών και της τοπικής στρατιωτικοποιημένης κοινωνίας.

        Και, τέλος, φυσικά το κεφάλαιο «Στρατός» στο δίτομο αριστούργημα του A.H.M Jones.

        Αν μου έρθει κάτι επιπλέον στο μυαλό θα σε ειδοποιήσω.

  5. Αυσονοκράτωρ

    Έγινε σμερδαλέε, ευχαριστώ πολύ!

  6. Δημήτρης

    Να σε ρωτήσω κάτι, Σμερδαλέε:

    Ξέρουμε ότι με τον Ηράκλειο καθιερώνεται η ελληνική ως επίσημη γλώσσα του Βυζαντινού κράτους. Γνωρίζουμε όμως με ακρίβεια μέχρι πότε γράφονταν και στις δύο γλώσσες (ελληνικά και λατινικά) όλα τα κείμενα της διοίκησης, της νομοθεσίας και των πρακτικών των Συνόδων; Ή η διγλωσσία είχα πρακτικά καταρρεύσει νωρίτερα; Αν δεν απατώμαι, ο Ιουστινιανός δεν εξέδιδε στο τέλος τις Νεαρές του μόνο στα ελληνικά; Στον Jones να κοιτάξω για το θέμα;
    Ρωτάω γιατί έχω δει να υποστηρίζεται ότι ο Ηράκλειος “έφταιξε” που χάθηκε η κατανόηση των λατινικών στην ανατολή, πράγμα που ήταν, λέει, από τους σημαντικότερους παράγοντες αλληλοπαρεξηγήσεων ανάμεσα στην Ανατολή και τη Δύση, και κατά συνέπεια τραβήξαμε διαφορετικούς δρόμους.

    • Δημήτρη, για ξεκινήμα θα σου συνιστούσα το κεφάλαιο του Johannes Koder Remarks in linguistic Romanness in Byzantium στο Transformations of Romanness (επιμ. Walter Pohl, Clemens Gantner κλπ).

      https://imgur.com/HjGxYU9

      Στον Βίο της Αγίας Μελανίας (υπήρχαν δύο, η πρεσβυτέρα Ισπανο-Ρωμαία και η νεωτέρα, δνε ξέρω σε ποια αναφέρεται ο Koder: ο σύζυγος της Ισπανο-Ρωμαίας είχε διατελέσειανθύπατος Αχαΐας πριν εγκατασταθούν στη Ρώμη) διαβάζουμε ότι η αγία ήξερε απταίστως αμφότερες τις γλώσσες έτσι ώστε, όταν την άκουγαν να μιλάει ῥωμαϊστί νόμιζαν ότι δεν ήξερε να μιλάει ἑλληνιστί και όταν την άκουγαν να μιλάει ἑλληνιστί νόμιζαν πως δεν ήξερε να μιλάει ῥωμαϊστί.

      https://imgur.com/YFnvs2f

      Σίγουρα «δεν φταίει» ο Ηράκλειος, ο οποίος φαντάζομαι ότι θα μιλούσε λατινικά στην Καρχηδόνα όπου μεγάλωσε (όπου ο ομώνυμος πατέρας του ήταν έξαρχος Αφρικής) και ο οποίος εξέδωσε το νόμισμά του με τη λατινική επιγραφή Deus adiuta Romanis = «Θεέ, βοήθα τους Ρωμαίους».

      Απλά όταν μετά το 650 η Κων/πολη έχει μείνει μόνο με μια Μικρά Ασία (όπου η ελληνική είχε βαθιές ρίζες ως δημόσια γλώσσα) και με μια ιδεολογία περιούσιου λαού που εκλαμβάνει ως «ιερή γλώσσα» την ελληνιστική ελληνική της Αγίας Γραφής, δεν υπάρχει κανένας λόγος πια να συνεχίσει να χρησιμοποιείται η λατινική στον στρατό.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.