Εθνολογικές παρατηρήσεις στο χρονικό του Κόμητος Μαρκελλίνου #1: προλεγόμενα

Η σημερινή ανάρτηση θα είναι η πρώτη και εισαγωγική εκ των δύο για το λατινικό Χρονικό του Κόμητος Μαρκελλίνου (Marcellinus comes, να μην συγχυθεί με τον προγενέστερο Αμμιανό Μαρκελλίνο), ενός λατινόφωνου Ιλλυρικιανού Εώου Ρωμαίου του κύκλου του Ιουστινιανού Α΄ ο οποίος, γράφοντας από την Κωνσταντινούπολη, συνέχισε το χρονικό του Ιερωνύμου που τελειώνει στο έτος 378, σε μια πρώτη έκδοση ως το 518 (έτος θανάτου του Αναστασίου Α΄) και σε μια δεύτερη ως το 534 (όταν γιoρτάστηκε στην Κωνσταντινούπολη η ολοκλήρωση της κατάκτησης της βανδαλικής Αφρικής από τον Βελισάριο). Στη συνέχεια, κάποιος ανώνυμος συνεχιστής συνέχισε το Χρονικό ως το έτος 548. Στην επόμενη ανάρτηση θα κάνω τον λεπτομερή εθνολογικό σχολιασμό του Χρονικού του κόμητος Μαρκελλίνου (ως το 534), χωρίς να σχολιάσω την προσθήκη του συνεχιστή (534-548), την οποία ίσως σχολιάσω σε ξεχωριστή μελλοντική ανάρτηση.

Α. Βιβλιογραφία

Μια δίγλωσση έκδοση (λατινικό πρωτότυπο – αγγλική μετάφραση – σχολιασμός) του Χρονικού είναι αυτή του Brian Croke:

Brian Croke, The Chronicle of Marcellinus: A Translation with Commentary (Sydney 1995)

Ο ίδιος συγγραφέας εξέδωσε και ένα ακόμη βιβλίο σχετικά με το πρόσωπο και τον κόσμο του Κόμητος Μαρκελλίνου:

Brian Croke, Count Marcellinus and his Chronicle (Oxford University Press 2001)

Εδώ μπορείτε να διαβάσετε μια διαδικτυακή εκδοχή του λατινικού κειμένου.

Β. Ο κόμης Μαρκελλίνος και οι Ιλλυρικιανοί

Από τον Ιταλο-Ρωμαίο Κασσιόδωρο ξέρουμε ότι ο κόμης Μαρκελλίνος ήταν Ιλλυρικιανός (Illyricianus = λατινόφωνος Ρωμαίος του Ιλλυρικού). Κατά την επίσκεψή του στην Κωνσταντινούπολη το 550-1, ο Κασσιόδωρος απέκτησε ένα αντίγραφο του Χρονικού του Μαρκελλίνου και μας πληροφορεί ότι ο τελευταίος συνέγραψε επίσης κι ένα οδοιπορικό από την Κωνσταντινούπολη μέχρι την Ιερουσαλήμ.

Από την ασυνήθιστα εκτενή και λεπτομερή περιγραφή του σεισμού που έπληξε την επαρχία Δαρδανίας το 518 (και την αναφορά σ΄αυτήν του φρουρίου Sarnontum στην περιοχή Gavisa που δεν απαντούν σε καμία άλλη πηγή), ο Croke πιστεύει ότι ο Μαρκελλίνος μάλλον καταγόταν από την επαρχία Δαρδανίας και, αν αυτό ισχύει,  τότε ήταν συμπατριώτης του Ιουστινιανού, τον οποίο υπηρέτησε με το αξίωμα του καγκελλαρίου (είδος γραμματέα) στην Κωνσταντινούπολη και από την εύνοια του οποίου κατάφερε να γίνει μέλος της συγκλήτου (vir clarissimus) και να λάβει το αξίωμα του κόμητος (comes).

Παραθέτω το λήμμα του Μαρκελλίνου κόμητα από την Προσωπογραφία της Ύστερης Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας και το σχόλιο του Brian Croke για την πιθανή καταγωγή του από την επαρχία Δαρδανίας.

Σ΄αυτήν εδώ την σελίδα του Ian Mladjov μπορείτε να δείτε χάρτες με το Ιλλυρικό πριν (500) και μετά (565) τις κατακτήσεις του Ιουστινιανού (η διαφορά είναι η προσθήκη της Δαλματίας). Πριν τις κατακτήσεις του Ιουστινιανού, η υπαρχία του Ιλλυρικού περιελάμβανε την νότια και ελληνόφωνη Διοίκηση Μακεδονίας και την βόρεια και λατινόφωνη Διοίκηση Δακίας (η γνωστή γραμμή του Jiriček χωρίζει τις δύο διοικήσεις). Όπως θα δείξω στην επόμενη ανάρτηση, ο Μαρκελλίνος (ως λατινόφωνος Ιλλυρικιανός της διοικήσεως Δακίας) χρησιμοποιεί τον ανεπίσημο όρο Graecia = «Γραικία» για όλη την ελληνόφωνη Διοίκηση Μακεδονίας και τον επίσημο όρο Achaea = «Αχαΐα» για την επαρχία Αχαΐας/Ελλάδος (ο ελλαδικός χώρος νοτίως του Σπερχειού και ανατολικά του Αχελώου).

Η Ιλλυρικιανή ταυτότητα είναι η επιχώρια ρωμαϊκή ταυτότητα των εκλατινισμένων πληθυσμών του λατινόφωνου Ιλλυρικού. Η ταυτότητα αυτή (και το όνομα Illyriciani) πρωτοεμφανίζεται στα χρόνια του Σεπτιμίου Σεβήρου, όταν τα στρατεύματα του παραδουνάβιου Ιλλυρικού (επαρχίες Παννονίας και Άνω Μυσίας), άρχισαν να διακρίνονται για την πολεμική τους ικανότητα (όπως θα δείξω στην επόμενη ανάρτηση, ο κόμης Μαρκελλίνος μιλάει για την virtus Illyriciana = «Ιλλυρικιανή ανδρεία»). Όπως εξηγεί ο András Mócsy στις σελίδες που παραθέτω παρακάτω, μόνον ένα μικρό ποσοστό των Ιλλυρικιανών Ρωμαίων είχε ιλλυρική εθνοτική καταγωγή (εκείνοι από την Πραίβαλι και την δυτική Δαρδανία). Η πλειοψηφία των Ιλλυρικιανών καταγόταν από Δακο-Θρακικούς, Δαλματο-Παννονικούς, Κελτικούς και (από τον 5° αιώνα και έπειτα) Γερμανικούς πληθυσμούς του Ιλλυρικού.

Η δημιουργία της Ιλλυρικιανής ταυτότητας στα χρόνια του Σεπτιμίου Σεβήρου:

Ορισμένα κοινωνικά χαρακτηριστικά της Ιλλυρικιανής κοινωνίας του 3ου αιώνα, από την οποία προέκυψαν οι «καραβανάδες» Ρωμαίοι αυτοκράτορες (barrack’s emperors) του Ιλλυρικού, που έσωσαν την αυτοκρατορία κατά την κρίση του 3ου αιώνα:

Η ετυμηγορία του Αυρηλίου Βίκτωρος για τους Ιλλυρικιανούς αυτοκράτορες ήταν:

[de Caes., 39.24-6 ] His de causis Iulium Constantium, Galerium Maximianum, cui cognomen Armentario erat, creatos Caesares in affinitatem vocant. Prior Herculii privignam, alter Diocletiano editam sortiuntur diremptis prioribus coniugiis, ut in Nerone Tiberio ac Iulia filia Augustus quondam fecerat. His sane omnibus Illyricum patria fuit: qui, quamquam humanitatis parum, ruris tamen ac militiae miseriis imbuti satis optimi reipublicae fuere.

Μετάφραση: Ο Γαλέριος ο επονομαζόμενος «Γελαδάρης» (Armentarius) … ο ΔιοκλητιανόςΌλοι τους είχαν πατρίδα το Ιλλυρικό και, παρόλο που δεν διέθεταν υψηλή παιδεία (humanitas), οι κακουχίες του αγροίκου και στρατιωτικού βίου τους σκληραγώγησαν σε άριστους επιμελητές της πολιτείας.

Παραθέτω και δύο χάρτες από το προρρηθέν βιβλίο του Mócsy, ο ένας μεν εκ των οποίων περιγράφει την διαδικασία σταδιακής αστικοποίησης (και, παράλληλα μ΄αυτήν, τον εκλατινισμό και εκρωμαϊσμό) της Άνω Μυσίας και της Παννονίας, ο δε άλλος τα τοπωνύμια της ύστερης αρχαιότητας που κατάφεραν να επιβιώσουν τον σλαβικό κατακλυσμό του πρώιμου μεσαίωνα (ενδεικτικό κατά τον Mócsy δύο εστιών συμπαγούς λατινοφωνίας στην Άνω Μυσία [μία νότια στην ζώνη Σκοπίων-Ναϊσσού και μια βόρεια στην Παραποτάμια Δακία] κατά τους πρώτους αιώνες του σλαβικού εποικισμού):

Στον δεύτερο χάρτη σημείωσα τα τοπωνύμια R: Argentares > Rgotina και F: Florentiana > Flortin, γιατί τα  έχω αναφέρει σε σχετικά πρόσφατες αναρτήσεις (Argentares = Ἀσημούντιοι και η εξέλιξη της λατινικής λέξης Christianus σε ΑΒΡ και Αλβανική, #1 και #2).

Περισσότερα για τον εκλατινισμό των βορείων Βαλκανίων κατά την ύστερη αρχαιότητα θα βρείτε εδώ και εδώ.

Η έδρα του Υπάρχου (praefectus praetorio) και του Στρατηλάτη (magister militum) του Ιλλυρικού πριν τις κατακτήσεις του Αττίλα ήταν το Σίρμιον. Όταν όμως ο Αττίλας κατέκτησε την Παννονία, η έδρα του Υπάρχου του Ιλλυρικού μεταφέρθηκε στην Θεσσαλονίκη (και μαζί μ΄αυτήν και η λατρεία του Αγίου Δημητρίου, η μνήμη της παλιάς έδρας λατρείας του αγίου επιβιώνει στο σερβικό τοπωνύμιο Sremska Mitrovica, βλ. Mitrovdan) και η έδρα του στρατηλάτη του ιλλυρικού στην Ναϊσσό. Σύμφωνα με τον Πρίσκο, όταν ο Αττίλας εκπόρθησε και την Ναϊσσό, η έδρα του στρατηλάτη παρέμεινε «κάπου όχι μακριά από την Ναϊσσό».

Για την μεταφορά της λατρείας του Αγίου Δημητρίου από το Σίρμιον στην Θεσσαλονίκη κατά τον 5° μ.Χ. αι., παραθέτω την παρακάτω σελίδα:

Η λόγια ελληνική, εξαιτίας της κλασικίζουσας αρχαιοπρέπειάς της, συνέχισε να χρησιμοποιεί τον όρο «Ἰλλυριός» ως αντίστοιχο του λατινικού Illyricianus (Ρωμαίος του Ιλλυρικού). Έτσι, όταν ο Φώτιος, αντιγράφοντας τον Ολυμπιόδωρο, περιγράφει τον εκ Ναϊσσού Κωνστάντιο Γ΄ (δυτικός αυτοκράτορας, δεύτερος σύζυγος της Γάλλας Πλακιδίας και πατέρας του Βαλεντινιανού Γ΄) ως «Ιλλυριό το γένος», αυτό που εννοεί είναι ότι ήταν Ρωμαίος που γεννήθηκε στην Ναϊσσό της διοικήσεως Δακίας (περιοχή με παραδοσιακά Βεσσικό/Θρακικό πληθυσμό) της υπαρχίας του Ιλλυρικού και, συνεπώς, ήταν συμπατριώτης του Λέοντα Α΄ του «Βέσσου/Θρᾳκός», για τον οποίο ο Κάνδιδος γράφει ότι καταγόταν από την Δακία «των Ιλλυριών» [= του Ιλλυρικού]:

[Ολυμπιόδωρος για Κωνστάντιο Γ΄] Ὅτι Κωστάντιος Ἰλλυριὸς ἦν τὸ γένος, ἀπὸ Ναϊσσοῦ πόλεως τῆς Δακίας.

[Κάνδιδος για Λέοντα Α΄ τον «Βέσσο/Θράκα»] ἀπὸ τῆς Λέοντος ἀναρρήσεως, ὃς ἦν ἐκ Δακίας τῆς ἐν Ἰλλυριοῖς

Θα συνεχίσω με τον λεπτομερή εθνολογικό σχολιασμό του Χρονικού στην επόμενη ανάρτηση.

6 Comments

Filed under Αρχαιότητα, Βυζαντινολογία, Εθνολογία, Ιστορία, Μεσαίωνας

6 responses to “Εθνολογικές παρατηρήσεις στο χρονικό του Κόμητος Μαρκελλίνου #1: προλεγόμενα

  1. Ιωάννης

    Ννυν και αεί χαίρειν υμείς!

    Κάποιος να διορθώσει την ξένη wikipedia, η οποία αναφέρει ότι η ιστορία του Μαρκελλίνου είναι συνέχιση της ιστορίας του Ευσεβίου Καισαρείας.

    Για τη λατρεία του αγίου Δημητρίου τι αναφέρει ο Μαρκελλίνος;
    Γενικά τι πληροφορίες έχουμε από αρχαίους ιστορικούς για τη λατρεία του αγίου Δημητρίου; Γνωρίζουμε πότε χτίστηκε ο σημερινός ναός;

    • Γεια σου Γιάννη λεβεντιά! Μα δεν πέφτει τόσο έξω ο ισχυρισμός της βικιπαίδειας, απλώς ξέχασε ν΄αναφέρει τον ενδιάμεσο Ιερώνυμο (ο Ιερώνυμος μετέφρασε και συνέχισε το Χρονικό του Ευσεβίου και ο Μαρκελλίνος αυτό του Ιερωνύμου).

      Για την λατρεία και το ναό του Αγίου Δημητρίου δες την βιβλιογραφία στην οποία παραπέμπει η σελίδα του Βυζαντινού Λεξικού της Οξφόρδης που έδωσα (μέσα του 5ου αιώνα για πιθανή ίσρυση ναού). Όταν τελειώσω την ανάρτηση θα κοιτάξω να δω αν μπορώ να βρω κάτι παραπάνω από βιβλλιογραφία.

      • Ιωάννης

        Εγώ ξέρω ένα έργο του 7ου αιώνα “τα θαύματα του αγίου δημητρίου” (Miracula Sancti Demetrii) του Ιωάννη Θεσσαλονίκης. Δεν το έχω διαβάσει.

        https://en.wikipedia.org/wiki/Miracles_of_Saint_Demetrius

      • Ναι, τα έχω τα Θαύματα, αλλά γράφτηκαν ένα (το πρώτο βιβλίο) και δύο (το δεύτερο) αιώνες μετά την μεταφορά της λατρείας στην Θεσσαλονίκη.

        Η μεταφορά της λατρείας έγινε τον 5ο αιώνα (επί Αττίλα). το πρώτο βιβλίο των Θαυμάτων γράφτηκε γύρω στο 580 και το δεύτερο γύρω στο 680.

  2. Ιωάννης

    Άρα λάθος νομίζουμε ότι ο άγιος Δημήτριος μαρτύρησε στη θεσσαλονίκη; Μαρτύρησε στο Σίρμιο;

    “It is important at this point to provide a brief summary of the relative merits of the surviving accounts of the martyrdom of St. Demetrius. There survive three short accounts of Demetrius’s martyrdom, which are said to represent the “shorter version” of his martyrdom. These include two Greek passions- an anonymous text and a text compiled by Photius of Constantinople (in his Bibliotheca dating ca. 855)-and one Latin text, also known as the Passio prima, which Anastasius Bibliothecarius sent to Charles the Bald in 876. There also survives a “longer version” of his martyrdom represented by a sole, anony- mous Greek text, also known as the Passio altera. As its name suggests, the latter text contains many details absent from the three texts representative of the so-called “shorter version,” but both versions report the same sequence of events and agree in all essentials.”

    http://eclass.uth.gr/eclass/modules/document/file.php/SEAD218/07-%CE%94%CE%B7%CE%BC%CE%AE%CF%84%CF%81%CE%B9%CE%BF%CF%82/06C-Woods-Demetrios-Emeterius.pdf

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.