Λίγα λόγια για την Ποντιακή διάλεκτο

Σ΄αυτήν την ανάρτηση θα παραθέσω τα λίγα πράγματα που ξέρω για την Ποντιακή διάλεκτο και την βιβλιογραφία της.

Απ΄όσο γνωρίζω η βασική περιγραφή της διαλέκτου παραμένει αυτή του Richard M. Dawkins (1937): The Pontic Dialect of Modern Greek in Asia minor and Russia.

Ο Peter Mackridge στο άρθρο Unpublished Pontic Stories Collected by R.M. Dawkins έχει μαζέψει ορισμένες ιστορίες στα ποντιακά που συνέλεξε ο R. M. Dawkins αλλά δεν πρόλαβε να τις εκδώσει, ενώ στο άρθρο The Pontic dialect: a corrupt version of ancient Greek? αναλύει το θέμα αν η Ποντιακή είναι νεοελληνική διάλεκτος ή ξεχωριστή γλώσσα (όπως λ.χ. τα τσακώνικα) και καταλήγει στο συμπέρασμα ότι πρόκειται για νεοελληνική διάλεκτο, ακραία  μεν, διάλεκτο δε. Σ΄αυτό το άρθρο περιγράφει την οφιτική ποντιακή διάλεκτο των ελληνόφωνων μουσουλμάνων της περιοχής του Όφεως ποταμού του Πόντου.

Διάφορα άρθρα που σχετίζονται με την Ποντιακή διάλεκτο μπορείτε να διαβάσετε εδώ.

Ο Geoffrey Horrocks στο βιβλίο του Greek: A History of the Language and its Speakers (Wiley-Βlackwell, 2η έκδοση 2010, η 1η έκδοση έχει μεταφραστεί και στα ελληνικά) γράφει τα εξής για την Ποντιακή:

Θα κλείσω την ανάρτηση παραθέτοντας ένα ενδιαφέρον κεφάλαιο του Rustam Shukurov (από αυτό εδώ το βιβλίο) για την «προσωπογραφία» του Πόντου κατά τον 13° αιώνα, όπου αναφέρει επώνυμα και τοπωνύμια από τον Πόντο που απαντoύν σε πηγές του 13ου αιώνα και μαρτυρούν την επαφή με τις γλώσσες της ανατολής, όπως η τουρκική και η λαζική (λ.χ. το τοπωνύμιο Καλκανάς [= «ασπιδοποιός»] δείχνει ότι το τουρκικό δάνειο kalkanκαλκάνιν = «ασπίδα» είχε ήδη εισέλθει στην Ποντιακή, ενώ το τοπωνύμιο Φουρνουτζιώτης δείχνει ότι ο πρόδρομος του τουρκικού όρου fırıncı = «φούρναρης» είχε ήδη εισέλθει στην Ποντιακή ως φουρουντζής).

Advertisements

4 Comments

Filed under Γλωσσολογία, Ελληνική γλώσσα

4 responses to “Λίγα λόγια για την Ποντιακή διάλεκτο

  1. Δημητρυιος

    Καλημέρα. Λεξικά το αποδίδουν στο Λατινικό fornax που οι Ρωμαίοι έδωσαν στους Άραβες, όπως η συνοικία της Βηρυτου Furn el Chebak,”του φουρνου το παράθυρο”. Αντίθετα το καλκαν είναι Τουρκικό. Οι της Τραπεζούντος, ήρθαν σε επαφή με τουρκική διοίκηση αρκετά αργά. Παρά την καταστροφή του 1071,τα μεγάλα κέντρα έμειναν σε Ρωμιους. Γι’αυτό και το 1204,υπηρξε η ευχέρεια δημιουργίας τοπικής Αυτοκρατοριας. Έως το 1461 τουλάχιστον. Γιατί άραγε να εγκατέλειψαν την λέξη ασπίδα πριν τον 16ο αιώνα. Εν πιάσει περιπτώσει, με βάση τα παραπάνω, αποδεικνύεται μάλλον ειρηνική συνύπαρξη, γι’ αυτό και η επιβίωση έως τα τέλη του 15ου,σαν Ελληνική αυτοκρατορία. Η δε στάση που αναφέρθηκε, είναι η εξαίρεση στην ειρηνικη συναναστροφή και γι’ αυτό χαραχτηκε στην μνήμη. Έχω μελετήσει αρχεία Υπηρ. όπου στα 1940, λίγο μετά, λίγο πριν, επισκεπτομενος τον Πόντο Διπλ. Υπάλληλος, Ελληνας, αναζήτησε ένα άτομο και ο γιος της του είπε ότι αυτό είναι η οικία της και ότι ζει. Ζήτησε λοιπόν να της μιλήσει. Ο γιος αποκριθηκε “η γραία κείται ασθενής”!!
    Τώρα σε κάποιο προάστειο είχε πολλούς σιδεραδες που φτιάχνανε και ασπίδες, Τούρκοι Ακ. η. Καρά Κογιουνληδες, που ασχολουντο με χειρωνακτικες εργασίες. Αφού λοιπόν ήσαν Τουρκικής καταγωγής το μέρος απέκτησε τουρκικό τοπονυμιο, είτε αντικαθιστωντας είτε σε παράλληλη χρήση με Ελληνικό, αν υπήρχε πολισμα εκεί πριν. Όπως στην Τρίπολη, όχι του Ποντου αλλά της Αρκαδίας, είχαμε την συνοικία των γανωματαδων, που τους έλεγαν και καλατζηδες. Ήταν δε άτομα από φτωχοτερες οικογένειες.η. πρωην νομαδες (όπως των Κογιουνλου). Στο τέλος έμειναν μόνο οι τελευταίοι. Ήταν δε απειλή(θυμάται η γιαγιά) των γονέων στο παιδί που δεν είχε έφεση στα γράμματα, ότι “θα χορεύει στο τεψι”, σαν αυτούς που γυάλιζαν τα χάλκινα σκεύη. Πως λοιπόν Σμερδαλεε, ένας λαός που μιλούσε αρχαία Ελληνικά, έως τον ΒΠΠ, τόσο νωρίς εγκατέλειψε τόσο νωρίς τη λέξη ασπίδα χάριν της λέξης των νεοφερτων;

    • Δημήτρη, ο ελληνικός όρος φούρνος προέρχεται από το λατινικό furnus και ο τουρκικός όρος furun/fırın προέρχεται είτε από τον ελληνικό όρο φούρνος (το εξηγεί ο Shukurov), είτε από το αραβικό furn.

      Από εκεί και μετά, μόνο ένας διανοητικά καθυστερημένος πιθηκάνθρωπος των Βαλκανίων είναι δυνατόν να φτάσει σε σημείο να ισχυριστεί ότι το τουρκικό nomen professionis fırın-cı (Οθωμ. furun-cı) = «φούρν-αρης» (πασιφανώς firin/furun + -çi = επίθημα που σχηματίζει nomina professionis) προέρχεται άμεσα από το λατινικό fornax ή ότι κάποια μορφή της «αρχαίας ελληνικής» μιλιόταν κάπου μέχρι τον Β΄ΠΠ.

      τουρκ. araba = «άμαξα» > νεοελλην. αραμπάς

      τουρκ. araba-cı = «αμαξ-άς» > νεοελλην. αραμπατζής

      τουρκ. av = «κυνήγι» > av-cı = «κυνηγός» > νεοελλην. αβτζής

      τουρκ. değirmen = «μύλος» > değirmen-ci = «μυλ-ωνάς»

  2. Thodoris Georgiadis

    Ως ασχολούμενος προσωπικά με την Ποντιακή διάλεκτο, θα ήθελα καταρχήν να σας ενημερώσω, για ένα πολύ ενδιαφέρον website για τη διάλεκτο αυτή και συγκεκριμένα το http://www.romeyka.org/. Η ποντιακή διάλεκτος (ρωμέικα) εξαφανίζεται μεν, πλην όμως ομιλείται ακόμη σε συγκεκριμένες περιοχές του Πόντου, από μουσουλμανικούς (κατά τεκμήριο μάλλον εξισλαμισμένους) πληθυσμούς.
    Στο συγκεκριμένο website παραθέτεται και ευρύτατη βιβλιογραφία, τόσο για τη ρωμέικη των πληθυσμών που κατοικούν εκεί, όσο και των Ρωμιών της Ελλάδας (ελληνική ποντιακή).
    Αναφορικά με την ποντιακή γλώσσα έχουν πράγματι εντρυφήσει πάρα πολλοί μελετητές.
    Από την ελληνική βιβλιογραφία θα επισημάνω μόνο εντελώς επιγραμματικά κάποια βιβλία που θεωρώ πρωτεύοντα:
    α) Οικονομίδης Δημοσθένης, Γραμματική της Ελληνικής Διαλέκτου του Πόντου [Ακαδημία Αθηνών, 1958 (20 χρόνια μετά το θάνατό του)],
    β) Παπαδόπουλος Άνθιμος, Ιστορικόν Λεξικόν της Ποντικής Διαλέκτου (Επιτροπή Ποντιακών Μελετών, Α΄τόμος 1958,, Β’ τόμος 1961)
    [… απ’ όπου θα παραθέσω μόνο την ετυμολογία που αναφέρει για τις λέξεις: φούρνος < λατιν furnus, φουρουντζής (= αρτοποιός) < τουρκ furunci]
    γ) Τομπαΐδης Δημ. Συμεωνίδης Χ.Π. Συμπλήρωμα στο Ιστορικόν Λεξικόν της Ποντικής Διαλέκτου (Επιτροπή Ποντιακών Μελετών, 2002)
    δ) Αθανασιάδης Στάθης, Το Συντακτικό της ποντιακής διαλέκτου (Καστανιά Βέροιας, 1977)
    ε) Τομπαΐδης Δημ., Η Ποντιακή διάλεκτος (Επιτροπή Ποντιακών Μελετών, 1988)
    στ) Τομπαΐδης Δημ., Μελετήματα ποντιακής διαλέκτου, ("Κώδικας", 1996)
    Από τα παλαιότερα
    ζ) Κούσης Ελευθέριος, Τραπεζουντία διάλεκτος (Tubingen, 1879, χειρόγραφο, ανακτήσιμο όμως από https://www0.epm.gr/epm.gr/epm.htm)
    η) Μελανοφρύδης Παντελής, Η εν Πόντω Ελληνική Γλώσσα (τύποις Εν Βατούμ Ελληνικού Τυπογραφείου, 1910, επανέκδοση Αφοί Κυριακίδη, 1987)
    Ενώ από τα βιβλία Τούρκων συγγραφέων που εντρυφούν στην ιστορία, τον πολιτισμό αλλά και την προγονική τους ρωμέικη γλώσσα, επισημαίνω:
    θ) Asan Omer, Pontos Kulturu (Belge Uluslararasi Yayincilic Ltd Sti, 1996), ελληνική μετάφραση Αγγ. Φωτοπούλου, Ο Πολιτισμός του Πόντου, Αφοί Κυριακίδη ΑΕ, 1998).
    Τεράστια επίσης αρθρογραφία βρίσκει κανείς σε επιστημονικά και λαογραφικά περιοδικά.
    Θα επισημάνω απλά ότι υπάρχουν πολλές νεότερες μελέτες για το Οφίτικο (Of, πόλη και περιοχή στο νομό Τραπεζούντας) και το Μαριουπολίτικο (Mariupol, πόλη στο νομό Ντονέτσκ της Ουκρανίας) ιδιώματα της ποντιακής
    Ενώ, τέλος, παλιά χειρόγραφα γλωσσάρια των κατά τόπους ιδιωμάτων της ποντιακής διαλέκτου υπάρχουν στο αρχείο του Ιστορικού Λεξικού της Ακαδημίας Αθηνών.
    Επισημαίνω πάντως τη φοβερή έλλειψη αυθεντικών κειμένων στην ποντιακή, που χρονολογούνται πριν τον 19ο αιώνα. Δυστυχώς, η απώλεια των μοναστηριακών βιβλιοθηκών της περιοχής, όπου τελικά και μόνο φυλάσσονταν αρχαιότερα γραπτά τεκμήρια, είναι δυσαναπλήρωτη.

    Ευχαριστώ Σμερδαλέε, για τη φιλοξενία στο site σου.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.