Ο αόριστος τύπου εγόρεσα

Στη σημερινή ανάρτηση θα περιγράψω ένα ενδιαφέρον ισόγλωσσο που συνδέει την Κυπριακή διάλεκτο, τις διαλέκτους των Δωδεκανήσων, την Ποντιακή, και ορισμένες άλλες επιχώριες διαλέκτους (Χίος, Σαντορίνη κλπ). Πρόκειται για μια μορφή αορίστου στην οποία η παρελθοντική αύξηση ε- (λ.χ. παίζω > έπαιξα) αντικαθιστά το αρκτικό φωνήεν:

αγοράζω > εγόρεσα

ακούω > έκουσα

ομολογώ > εμολόγησα

Το φαινόμενο αυτό περιγράφεται εδώ (σλδ 24):

Η γεωγραφική απάντηση του φαινομένου δείχνει ότι κάποτε πρέπει να υπήρχε ένα ενιαίο ισόγλωσσο που περιελάμβανε το μεγαλύτερο μέρος της Μικράς Ασίας και τα γειτονικά νησιά, το οποίο κάποια στιγμή διασπάστηκε (μάλλον από την άφιξη των τουρκικών φύλων στην ενδοχώρα της Μικράς Ασίας).

Στην Κυπριακή, ο αόριστος τύπου εγόρασα είναι ήδη πολύ συχνός στο Χρονικό του Λεοντίου Μαχαιρά (αρχές 15ου αιώνα). Παραθέτω μερικά μόνο από τα πάμπολλα παραδείγματα:

[1.22] Καὶ ὅντα τὴν ἐγόρασεν ὁ αὐτὸς ρὲ Οὖνγκε τὴν Κύπρον ἀπὲ τοὺς Τεμπλιῶτες καὶ τοὺς Λαγκουβάρδους, μανθάνοντα τὴν ἀγανάκτησιν ὅπου τοὺς ἐποῖκαν καὶ τὸν σφαμὸν εἰς τὴν χώραν, ἦτον εἰς μεγάλην ἔννοιαν καὶ ἐννοιάζετον πῶς νὰ ποίσῃ νὰ μὲν ἔχουν κακὸν εἰς τὴν Κύπρον, ὅτι ὅλος ὁ τόπος ἦτον γεμάτος Ρωμαῖοι,

[1.81] Καὶ ηὗρεν τον εἰς τὴν φυλακὴν ὁ ρήγας, ἀνγκρισμένος μετά του, ὅτι ἐπολογίασέν τον, καὶ ἐζήτησε νὰ πάγῃ νὰ περάσῃ·

[1.159] Καὶ ὁ αὐτὸς ἀμιρᾶς Μέλι Μπέχνα ἦτον τόσον σουπέρμιος, καὶ γροικῶντα τὰ μαντάτα ἐπολογήθην τους τόσον σκλερὰ καὶ ἀντροπιασμένα·

[1.363] Καὶ ὁ αὐτὸς σὶ(ρ) Ραφὲ καὶ ὁ σὶρ Τουμᾶς ἐμπῆκαν εἰς τ᾿ ἀπλικιά τους καὶ πλεῖον δὲν ἐξέβησαν, καὶ ἐπομεῖναν βʹ ἡμέρες.

[1.387] Καὶ τῇ δευτέρᾳ, τῇ τρίτῃ ὀκτωβρίου, ἐποίκασιν πόλεμον, καὶ ἀπάντησεν πολλὴν ὥραν, καὶ ἐπόθαναν καὶ ἐλαβώθησαν πολλοὶ καὶ ἀπὲ τὄναν μερτικὸν καὶ ἀπὲ τὸ ἄλλον· ἐγανακτῆσαν οἱ Γενουβίσοι καὶ ἐμπῆκαν εἰς τὰ κάτεργά τους·

[1.436] καὶ οἱ πτωχοὶ χεροτεχνίτες οἱ ἀνήμποροι ἐμπῆκαν καὶ ἀποκλείστηκαν εἰς τὰ σπιτία τους καὶ ἐπόμεινεν ἡ χώρα ὡς ἔρημη.

O Geoffrey Horrocks γράφει για τον αόριστο εγόρασεν του Μαχαιρά:

Στην Ποντιακή, το ίδιο φαινόμενο φαίνεται λ.χ. στον αόριστο εγάπεσα = αγάπησα που απαντά συχνά στα ποντιακά τραγούδια, λ.χ. «Εγώ εσέν εγάπεσα», «Εγάπεσα πολλά» κλπ.

Για τις διαλέκτους των υπόλοιπών περιοχών (Δωδεκάνησα, Χίος κλπ), αν γνωρίζετε κάποιο παραδοσιακό τραγούδι όπου το φαινόμενο απαντά, παραθέστε το στα σχόλια και θα το προσθέσω στην ανάρτηση.

Advertisements

13 Comments

Filed under Γλωσσολογία, Ελληνική γλώσσα

13 responses to “Ο αόριστος τύπου εγόρεσα

  1. Δημητρυιος

    Αγαπητέ Σμερδαλεε, ως συνήθως εκτός θέματος (εγώ), ο πιστός αναγνώστης, ερωτω:μπορούμε να χρονολογησουμε σε ποια περίοδο αναφερεται το Χρονικό που περιέχει το”εγορασε”;Να έγινε ισως το 1309,λιγο πριν, λίγο μετά; Δεδομένου ότι οι μεν κεφαλές χάθηκαν στο Παρίσι, το’15,ενω απλοί Τεμπλιωτες,μετεβησαν, πριν το’10,στα κατεστραμενα από το πρόσφατο σεισμο (c.1308) Δωδεκάνησα. [Στην υπηρεσία που δούλευα, είχαμε πολλούς Ηπειρώτες,λόγω Αβερωφ. Δηλαδή Αρωμανους Ηπειρώτες. Και μια συνάδελφος, είχε το όνομα Αγορή. Όχι Αγορω κλπ. Ελληνικό είναι. η. μήπως “τίποτα αλλο”;]. Μην σταματάς να μας εκπλήσσεις!

    • Γεια σου Δημήτρη.

      Ο Λεόντιος Μαχαιράς έγραψε το χρονικό του κάποια στιγμή κατά το πρώτο τρίτο (1400-1432) του 15ου αιώνα (άρα η διάλεκτος του Μαχαιρά είναι η Κυπριακή του 1400) και η περίοδος που περιγράφει το χωρίο με το «ἐγόρασεν» είναι το 1192, όταν ο Guy de Lusignan «ἐγόρασεν» την Κύπρον από τους τεμπλιώτες.

      Δεν μπορώ να καταλάβω τι σχέση έχουν τα σύγχονα ηπειρωτικά παραδείγματα που ανέφερες με ένα ισόγλωσσο που χαρακτηρίζει ανατολικές διαλέκτους που μιλιούνται/μιλιόνταν πολύ μακριά από την Ήπειρο, σε Κύπρο, Δωδεκάνησα και Πόντο.

  2. > > Για τις διαλέκτους των υπόλοιπών περιοχών (Δωδεκάνησα, Χίος κλπ), αν γνωρίζετε κάποιο παραδοσιακό τραγούδι όπου το φαινόμενο απαντά, παραθέστε το στα σχόλια και θα το προσθέσω στην ανάρτηση.

    Γεια σου Σμερδαλέε.

    Στα 12νησα βασικά υπάρχει η τάση τα ρήματα από α- να το αποβάλλουν, οπότε στον μεν αόριστο (και παρατατικό) αντικαθίσταται από την αύξηση, που μπορεί να είναι ε- ή η-, στους δε υπόλοιπους χρόνους απλώς δεν έχει τίποτε (ακόμη κι αν ακολουθεί συμφωνικό σύμπλεγμα ασυνήθιστο για αρχή λέξης/συλλαβής, π.χ. λλάσσω [αλλάζω], ννοίω [ανοίγω], ρμέω [αρμέγω]).

    Ακούς ταχτικά «ήκουσα», «ήλλαξα», «ήψα* / ήναψα» κλπ., όπως άλλωστε και στην Κρήτη – αλλά και στις Κυκλάδες, νομίζω, τουλάχιστον Νάξο.

    Προσωπικά το είχα ερμηνεύσει ως διατήρηση της αρχαίας χρονικής αύξησης ειδικά για το α- (>η-), που συνέπεσε με τη συλλαβική αύξηση η- (σε άλλα νησιά η αύξηση είναι η- όταν τονίζεται και ε- όταν δεν τονίζεται και σε άλλα πάντοτε η-) με αποτέλεσμα να παρερμηνευθεί ως συλλαβική και να δημιουργηθεί νέο θέμα χωρίς αυτό το φωνήεν. Μάλλον αναλογικά, αυτό συμπαρασύρει και τις περιπτώσεις με αύξηση ε-, π.χ. εγάπου (αγαπούσα, ηγάπων).

    _______
    * Τώρα που το σκέφτομαι, όταν το α- τονίζεται δε χάνεται, π.χ. το ρήμα άπτω είναι άφτω κι όχι βέβαια *φτω, οπότε μάλλον εδώ απλώς διατηρείται η αρχαία αύξηση χωρίς τα περαιτέρω.

    • Γεια σου Πέπε!

      Οι αόριστοι σε «η» (ήκουσα), αντίθετα με αυτούς σε «ε» (εγόρασα), προφανὠς διατηρούν την χρονική αύξηση και ο συνδυασμός χρονικής αύξησης και αφαίρεσης (αποβολή άτονου αρκτικού φωνήεντος, λ.χ. ημέρα > μέρα) θυμίζει το
      πανελλήνιο παράδειγμα ἑθέλω/ἤθελον/ἠθέλησα > θέλω/ήθελα/θέλησα.

      • Πάντως λένε και «εγάπησα», «εγόρασα», σε όσα νησιά η άτονη αύξηση είναι ε-.

        (Λογικό, αφού έχει μεσολαβήσει η ως άνω αποβολή του α-, αλλά αν η αύξηση δεν είναι πάντοτε η- αλλά μόνο όταν τονίζεται, τότε τι προκάλεσε την αποβολή του α-; Κατά τη γνώμη μου, είτε το υπεριδίωμα διαμορφώνει τους συνολικούς του κανόνες ανεξαρτήτως του τι ακριβώς ισχύει σε κάθε επιμέρους ιδίωμα για κάθε περίπτωση, είτε κάποια στιγμή η συλλαβική αύξηση είχε γίνει παντού η-, όπως είναι λ.χ. ακόμη στην Κάλυμνο, και αργότερα η άτονη ξανάγινε, σε οριεμένα νησιά, ε-.)

      • τότε τι προκάλεσε την αποβολή του α-;
        —-

        Η αφαίρεση (αποβολή ατόνου αρκτικού φωνήεντος) είναι συνηθέστατο νεοελληνικό φαινόμενο (εθέλω > θέλω, ημέρα > μέρα, αγελάδα/αγελαδάρης > γελάδα/γελαδάρης, hospitium > οσπίτιν > σπίτι κλπ).

        Από εκεί και μετά , στην περίπτωση που συζητάμε μάλλον έπαιξε κάποιο ρόλο και η αναλογική επίδραση των συμφωνόαρκτων ρημάτων (λ.χ. αν το εκάλεσα έχει ενεστώτα καλώ, τότε ο ιδιωματικός αόριστος εγάπησα επανερμηνεύεται αναλογικά ως αόριστος του γαπώ):

        καλώ / εκάλεσα

        γαπώ / εγάπησα

  3. > > αν το εκάλεσα έχει ενεστώτα καλώ, τότε ο ιδιωματικός αόριστος εγάπησα επανερμηνεύεται αναλογικά ως αόριστος του γαπώ

    Αυτό αφήνει ανερμήνευτη την ίδια την ύπαρξη του αορίστου εγάπησα.

    Προσωπικά δεν μπορώ να φανταστώ καμία πιθανή ερμηνεία που να μην εμπλέκει τον συσχετισμό τύπων όπως εγάπησα (ορισμένων ιδιωμάτων) με τύπους όπως ηγάπησα (άλλων ιδιωμάτων). Τα «μεν» ιδιώματα μαζί με τα «δε» συναπαρτίζουν την ομάδα που κοινό χαρακτηριστικό έχει την αύξηση ή- όταν τονίζεται, δηλ. «ήκουσα, ηκούσαμε / ήκαμα, ηκάμαμε» αφενός και «ήκουσα, εκούσαμε / ήκαμα, εκάμαμε» αφετέρου.

    Και εδώ που τα λέμε, Σμερδαλέε, έχεις καμιά ιδέα πώς προέκυψε ολωσδιόλου η αύξηση η- (είτε μόνο τονισμένη είτε και άτονη); Νομίζω ότι αν το ξέραμε αυτό θα μας βοηθούσε.

    • Και εδώ που τα λέμε, Σμερδαλέε, έχεις καμιά ιδέα πώς προέκυψε ολωσδιόλου η αύξηση η- (είτε μόνο τονισμένη είτε και άτονη); Νομίζω ότι αν το ξέραμε αυτό θα μας βοηθούσε.

      Ρωτάς πως προέκυψε στην αρχαία ελληνική η χρονική αύξηση η- ή πως προέκυψε στα ανώμαλα παραδείγματα τύπου κάμω/ήκαμα που ανέφερες στο τέλος;

      • Ρωτώ για την ιδιωματική νεοελληνική συλλαβική αύξηση ή- όπως «ήπρεπε».

      • Αναλογική επίδραση από τα θέλω/ήθελα (ἐθέλω/ἠθέλησα) και μπορώ/ημπόρεσα (ευπορώ > ηυπόρησα) είναι, όπως το ήφερα = έφερα πολλών διαλέκτων.

  4. *όπως «ήκαμα» (το ίδιο κάνει)

  5. Περίεργο μου φαίνεται Σμερδαλέε… Μιλάμε για ιδιώματα όπου η αύξηση είναι γενικώς (σε όλα τα ρήματα από σύμφωνο) είτε ή-/ε- είτε ή-/η-. Να είναι αυτό αναλογική επ’ιδραση από 1-2 ρήματα;

    • Δεν έχει σημασία ο αριθμός των ρημάτων που προκαλούν την αναλογική επίδραση, αλλά η συχνότητα με την οποία αυτά χρησιμοποιούνται στο λόγο. Και τα ρήματα θέλω και μπορώ
      χρησιμοποιούνται με αυξημένη συχνότητα.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.