Η μοίρα του ελληνιστικού /η/ στην ανατολική Μικρά Ασία

Επειδή η προηγούμενη ανάρτηση για τον τσιτακισμό άνοιξε συζητήσεις για το θέμα της νεοελληνικής διαλεκτογένεσης, στη σημερινή ανάρτηση θα περιγράψω την αμφιλεγόμενη διαφορετική εξέλιξη του ελληνιστικού /η/ στις διαλέκτους της ανατολικής Μικράς Ασίας (Ποντιακή και Καππαδοκική).

Σύμφωνα με μια άποψη, οι ποντοκαππαδοκικές μορφές όπως πηγάδιον > peγáδ΄ μαρτυρούν την ύπαρξη μιας αποκλείνουσας ελληνιστικής κοινής στην ανατολική Μικρά Ασία κατά την ύστερη αρχαιότητα (~3ος μ.Χ. αιώνας), η οποία έκανε την τροπή /η/ > /ε/ (όπως λ.χ. στα ελληνικά δάνεια της ιταλικής που εισήλθαν με λατινική διαμεσολάβηση: ἀποθήκη > bottega, μηχανικός > meccanico, λεκτρικός > elettrico κλπ) αντί για την διαδεδομένη ελληνική εξέλιξη /η/ > /ῑ/ > /ι/ηγάδιον > piγáδ-).

Ωστόσο, ο Horrocks εξέφρασε την αμφιβολία του για την αρχαιότητα  (και αμεσότητα) της ποντιακής εξέλιξης /η/>/ε/, επειδή είναι γνωστό ότι η διάλεκτος αυτή επιτέλεσε πολλάκις την τροπή /i/>/e/ στην πιο πρόσφατη ιστορία της (λ.χ. λυχνάρι > λεχνάρι, χαλίκι > χαλέτσι, ανοιχτόκαρδος > ανεχτόκαρδος, μελισσίδι> μελεσσίδ΄, Διονύσιος > *Δονέσις > Δονέης).

Εδώ θα αρκεστώ μόνο στην παρουσίαση των δύο αντικρουόμενων απόψεων.

1. Το ελληνιστικό /η/ στην Ποντιακή

Πολλοί όροι που στην ελληνιστική κοινή είχαν /η/ απαντούν στην Ποντιακή με /ε/:

κλέφτης > κλέφτες

νύμφη > νύφε

ἐφοβήθη > εφοβέθε

πηγάδιον > πεγάδ΄

πηλός > πελός

νεγκα > έγκα (= έφερα)

σήπομαι > σέπουμαι

κλπ

Υπάρχει η παράδοση στην βιβλιογραφία το φαινόμενο αυτό να περιγράφεται ως «αρχαϊσμός» (και εσφαλμένα ως «διατήρηση της αρχαίας προφοράς του /η/», κάτι που φυσικά δεν ισχύει, επειδή χάθηκε η έκταση), δηλαδή ως πρώιμη τροπή /η/ > /ε/ που συνέβη κατά την ύστερη αρχαιότητα (~3ος μ.Χ. αιώνας) και διατηρήθηκε έκτοτε.

2. Το ελληνιστικό /η/ στις διαλέκτους της Καππαδοκίας

Το ίδιο φαινόμενο παρατήρησε σποραδικά (κυρίως σε άτονη θέση) ο Richard M. Dawkins, όταν μελέτησε τις διαλέκτους της Καππαδοκίας.

θηλυκός > χελυκό

ὑψηλός > ψελό

πηγάδιον > πεγάδ΄

λιος > έλιος

κλπ

3. Η άποψη του Geoffrey Horrocks

Ο Geoffrey Horrocks αμφισβητεί την αρχαϊκότητα (και αμεσότητα) της ποντιακής εξέλιξης /η/>/ε/, επειδή υπάρχουν πολλά παραδείγματα που δείχνουν την τροπή /i/>/e/ στην πιο πρόσφατη ιστορία της διαλέκτου:

λυχνάριον > λεχνάρι

χαλίκιον > χαλέτσι

ὄνειρον > όνερο

οἰκοδέσποινα > κοδέσπενα

μελισσίδιον > μελεσσίδ΄

θηλύκα > θελέκα

ἀνοικτόκαρδος > ανεχτόκαρδος

Διονύσιος > Δονέσις > Δονέης

Παραθέτω τη σελίδα του Horrocks:

Advertisements

11 Comments

Filed under Γλωσσολογία, Ελληνική γλώσσα

11 responses to “Η μοίρα του ελληνιστικού /η/ στην ανατολική Μικρά Ασία

  1. Αρχέλαος Βαρκάρης

    Στην Ερασμική προφορά το “η” είναι μακρό “ε”. Αν ισχύει τότε μήπως το “ε” είναι πιο αρχαϊζουσα;

    • Γεια σου Αρχέλαε. Δεν είναι «πιο αρχαΐζουσα» γιατί η τροπή η>ε δεν είναι παλαιότερη της διαδεδομένης τροπής η>ει>ῑ>ι.

      Το κλασικό αττικό «η» είχε τη φωνητική αξία /ε:/ και η δίφθογγος «ει» την φωνητική αξία /e:/.

      Αυτό που συνέβη κατά τους πρώτους δύο μ.Χ. αιώνες ήταν η εξέλιξη /ε:/ > /e:/ (με γραφήματα «η» > «ει») και, ταυτόχρονα, η εξέλιξη /e:/ > /i:/ (το οποίο φαίνεται από τη χρήση του «ει» για να δηλωθεί το μακρό /ῑ/, λ.χ. τειμή, νείκη).

      Τελικά, όταν κατά τον τρίτο μ.Χ. αιώνα χάθηκε η διάκριση μακρών και βραχέων φωνηέντων, τα «η», «ει», και «ῑ» συνέπεσαν όλα με το «ι» (ιωτακισμός).

      Η μικρασιατική τροπή /η/>/ε/ (ΑΝ είναι όντως άμεση και αρχαία), δεν είναι παλαιότερη της παραπάνω εξέλιξης (ώστε να θεωρηθεί «πιο αρχαΐζουσα»), αλλά ταυτόχρονη.

      • Αρχέλαε, πρόσεξε τις παρακάτω επιγραφές:

        Στην χαμηλότερες κοινωνιολέκτους της κλασικής Αθήνας (τέλη 5ου π.Χ. αιώνα!) απαντούν ήδη οι γραφές Ἀθινᾶ = Ἀθηνᾶ, Ἄρις = Ἄρης, Διμοσθένις = Δημοσθένης

        Απλώς κατά τους πρώτους δύο μ.Χ. αιώνες αυτή η τάση γενικεύθηκε (δες λ.χ. στην άλλη επιγραφή από την Φρυγία του 197 μ.Χ. την γραφή Διμίτριος = Δημήτριος)

        https://imgur.com/a/ZdOWJvo

  2. Γιάννης Ιατρού

    Κι όχι μόνο η γραφή αλλά μερικές φορές και το νόημα της λέξης αλλάζει, π.χ. η λέξη «πολιτισμός». Πρόσφατα το συζητήσαμε στα λημέρια του Νίκου.

    ΥΓ: Που τις θυμάσαι ρε συ όλες αυτές τις λεπτομέρειες με τις επιγραφές; Μπράβο σου. Εμείς εδώ πολλάκις ακόμα και ‘το πότε μας γέννησαν’ δυσκολευόμαστε να θυμηθούμε (κατανοητό βέβαια, μη μας κολλήσουν και καμιά ρετσινιά, πως έχουμε γεράσει… 🙂 )

  3. Σμερδαλεε, μιας και ανεβάζεις τελευταία ενδιαφέροντα, όπως παντα, άρθρα για τις νεοελληνικές διαλέκτους. Μήπως εχει πέσει στην αντίληψη σου και έχεις υλικό για την έκταση και ίσως την προέλευση του φαινομένου της ουρανικοποίησης του ν και λ. Τα περίφημα gni και gli αν τα γράψουμε ιταλιστι. Ειναι γενικά διάσπαρτο φαινόμενο σε πολλά μέρη της χώρας, μερικά φαινομενικά άσχετα πχ Ηράκλειο Κρήτης, Λέσβος, Ναυπακτία, Πάτρα και μεγάλο μέρος Πελοποννήσου, πιθανόν και άλλα πολλά στην ηπειρωτική χώρα.

  4. Μανούσος

    Νομίζω ότι τέτοιες «ψευδοαρχαϊκές» διατηρήσεις εμφανίζονται και στην ΚΝΕ: υπηρεσία>υπερεσία, Ειρήνη> Ερήνη, μισός>μεσο- (αν και με επίδραση από το /μέσον/), μισκίνης>μεσκίνης κλπ.
    Με μία πρώτη ματιά βλέπω μία κλειστή συλλαβή μακριά από την τονισμένη συλλαβή να δημιουργεί τις προϋποθέσεις της τροπής.

    Ερώτημα: το ελληνιστικό ει δεν είναι διφθογγοποιημένο μακρό ιώτα;

    • Καλημέρα Μανούσο!

      1) Τα δύο πρώτα παραδείγματα (υπερεσία, Ερήνη) που ανέφερες αποτελούν μια ενδιαφέρουσα ειδική κατηγορία (χείριον > χέρι, πληρώνω > πλερώνω) τροπής i>e πριν από ένηχο (κατά κανόνα /r/ και, πιο σπάνια, /n/, λ.χ. γίνεται > βορειοαλλαδ. γένιτι).

      2) Το ελληνιστικό «ει». Στην αττικοϊωνική η γνήσια δίφθογγος «ει» είχε ήδη μονοφθογγοποιηθεί σε /e:/ πριν την εμφάνιση της γραφής, γι΄αυτό και η γραφή «ει» χρησιμοποιήθηκε για την απόδοση του προϊόντος της δεύτερης αναπληρωματικής έκτασης: *h1es-mi > esmi > e:mi = «εἰμί» (αυτά τα «ει» και «ου» αείναι οι λεγόμενες «νόθες» δίφθογγοι = spurious diphthongs).

      Τώρα /e:/ ήταν η πρωτοελληνική «φωνητική αξία του «η» (που στη συνέχεια άλλαξε σε /ε:/ στις περισσότερες διαλέκτους), η οποία διατηρήθηκε στην θεσσαλική. Για το λόγο αυτό, στις θεσσαλικές διαλεκτικές επιγραφές με το αττικοϊωνικό αλφάβητο υπάρχει πάντα «ει» εκεί όπου υπάρχει ετυμολογικό «η» (λ.χ. Πειλέμαχος = Τηλέμαχος, -κράτεις = κράτης κλπ), όπως υπάρχει πάντα «ου» εκεί όπου υπάρχει ετυμολογικό «ω» (λ.χ. Πλάτουν = Πλάτων, δοῦρον = δῶρον κλπ).

      Στην πρώιμη ελληνιστική περίοδο, το «ει» έχει ακόμα την φωνητική αξία /e:/ αλλά, καθώς περνάνε οι αιώνες, αυτό το /e:/ κινείται σταδιακά προς το μακρό /i:/. Όταν έχει φτάσει αρκετά κοντά (και τελικά ταυτίστηκε), αρχίζει και η γραφική σύγχυση τύπου τειμή, νείκη κλπ.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.