Το αλβανικό ενδωνύμιο Shqiptar = «Αλβανός»

Το θέμα της σημερινής ανάρτησης είναι η ιστορία του αλβανικού ενδωνυμίου Shqiptar = «Αλβανός», του οποίου η χρήση γενικεύθηκε κατά τον 18ο αιώνα.

Στη σημερινή αλβανική ορολογία βρίσκουμε τους εξής όρους:

τοσκ. Shqiptar ~ γκεγκ. Shqyptar = «Αλβανός»

τοσκ. Shqipërí ~ γκεγκ. Shqipní = «Αλβανία»

επίρρημα shqip = «αλβανιστί, στα αλβανικά»

Ένα πολύ ωραίο άρθρο για την ιστορία και ετυμολογία του όρου είναι το παρακάτω του αλβανιστή γλωσσολόγου Bardhyl Demiraj:

Shqiptar – The generalization of this ethnic name in the XVIII century, σλδ 533-65 σ΄αυτό εδώ το βιβλίο (2010).

1. Γενικά

Σύμφωνα με τον Robert Elsie, το εθνώνυμο αυτό πρωτοεμφανίζεται στη μορφή shqip σε γραπτά καθολικών Γκέγκηδων λογίων, όπως ο Gjon Buzuku (1555), ο Pjetër Budi (1621) και ο Pjetër Bogdani (1685), σε μια εποχή όπου το σύνηθες γκέγκικο ενδωνύμιο ήταν το Arbën ~ Arbënesh (και Arbëní = «Αλβανία»), το αρρωτάκιστο γκεγκικό ανάλογο του ρωτακισμένου τοσκικού Arbër ~ Arbëresh (και Arbërí). Οι όροι αυτοί ανάγονται στο λατινικό εθνικό Alban-enses (λ.χ. ιταλ. Albanesi) = Ἀλβαν-ῖται/Ἀρβαν-ῖται («κάτοικοι Αλβάνου/Αρβάνου») και ο ρωτακισμός του εθνωνύμου στην Τοσκική, δείχνει ότι το εθνώνυμο αυτό ήταν ήδη γνωστό στους ομιλητές της ύστερης πρωτοαλβανικής πριν το ~700 μ.Χ. (πρβ. το τοπωνύμιο Αὐλών/Αὐλῶνα > τοσκ. Vlorë ~ γκεγκ. Vlonë).

Όπως ήδη ανέφερα, κατά τον πρώτο αιώνα της απάντησης του (1550-1650) σε γραπτά καθολικών Γκέγκηδων λογίων, το ενδωνύμιο shqip δεν ήταν ιδιαίτερα γνωστό, ακόμα και στους Γκέγκηδες. Αυτό φαίνεται από την απουσία του στο Λατινο-Ηπειρωτικό (= Λατινο-Αλβανικό) λεξικό (1635) του Γκέγκη Frang Bardhi (ιταλιστί Francesco Bianchi), στο οποίο οι λατινικοί όροι Epirus και Epirote (i.e., Epirotae = Ἠπειρῶται) αποδίδονται γκεγκιστί ως Arbëní και i Arbëneshë (= τουρκιστί Arnautlar) αντίστοιχα.  Αυτό είναι το ενδωνύμιο που πήραν μαζί τους οι Γκέγκηδες από την περιοχή της Σκόδρας που το 1726 εγκαταστάθηκαν στο χωριό Borgo Erizzo (σημερινό Arbanasi = «Αλβανοί» σλαβιστί) κοντά στην πόλη Ζαντάρ της Κροατίας. Ωστόσο, από τις αρχές του 18ου αιώνα, το νέο ενδωνύμιο Shqiptar αρχίζει να απαντά ολοένα και πιο συχνά και ,στα τέλη του 18ου αιώνα, είχε γίνει ευρύτατα γνωστό και στους τοσκικούς πληθυσμούς της νότιας Αλβανίας. Αυτό είναι το ενδωνύμιο που έφεραν μαζί τους στην Θράκη οι Αρβανίτες του Έβρου, οι περισσότεροι από τους οποίους έφυγαν από την περιοχή της Κορυτσάς κατά το δεύτερο μισό του 18ου αιώνα. Αντίθετα, το εθνώνυμο Shqiptar είναι άγνωστο στους Αρβανίτες του κυρίως ελλαδικού χώρου και στους Αρμπερέσηδες της Ιταλίας, οι οποίοι έφυγαν από την σημερινή νότια Αλβανία κατά την περίοδο 1320-1500.

Αρχίζω παραθέτοντας μια σελίδα του Robert Elsie με τις πρώτες απαντήσεις του όρου shqip:

Το Dictionarium Latino-Epiroticum (1635) του Frang Bardhi και ο σχολιασμός του των λημμάτων από τον Bardhyl Demiraj:

Ενώ ο Bardhi το 1635 δεν κατέγραψε τους όρους Shqyptar, Shqipni, το 1702 ο Mario Da Lecce στην εισαγωγή του λεξικού του Ditionario Italiano-Albanese (1702) απευθύνεται στον Αλβανό αναγνώστη ως «ω αγαπητέ μου Shqipëtar» (oh Shqipetaàr i ddasciun) και περιγράφει την αλβανική γλώσσα ως “gjuhene e schqippetarevet.” O Ιταλο-Αρμπερέσης Nicolò Chetta (Nikollë Keta) κατά το δεύτερο μισό του 18ου αιώνα, εξέδωσε διάφορα λεξικά της Αλβανικής γλώσσας, όπου μας δείχνει ότι εκείνη την εποχή οι Αλβανοί ήταν γνωστοί με πληθώρα ονομάτων όπως «Μακεδόνες» , «Ηπειρώτες», «Σκυπετάροι», «Arnautlari Gauri» (γκιαούρηδες/χριστιανοί Αλβανοί), προσθέτοντας ότι «αυτούς που οι «Γραικοί» ονομάζουν Αρματολούς εμείς τους λέμε Shqiptār gjentaler, δηλαδή Αλβανούς Τουρκοφάγους (Albanese distruggitore de gentili)

Παραθέτω την περιγραφή του Demiraj για τα λεξικά του Mario Da Lecce και του Nicolò Chetta:

Σύμφωνα με την παρακινδυνευμένη (αλλά όχι σώνει και καλά λάθος) άποψη του Κροάτη ιστορικού Milan Šufflay, η παλαιότερη απάντηση του εθνικού Shqiptar είναι το εθνικό επώνυμο Schipudar που απαντά κατά το δεύτερο μισό του 14ου αιώνα (1368-1402) σε μια οικογένεια από το Drisht/Drivastum:

2. Ετυμολογία

Η κυρίαρχη άποψη των αλβανιστών σήμερα (Orel, Elsie, Demiraj κλπ) είναι αυτή των Johann Georg von HahnGustav Meyer, σύμφωνα με την οποία, το επίρρημα shqip = «αλβανιστί» αρχικά σήμαινε «κατανοητά» και σχετίζεται με το ρήμα shqipoj/shqiponj/shqip(ë)toj που σήμερα σημαίνει «προφέρω, μιλώ ξεκάθαρα/κατανοητά» και παλαιότερα είχε και την σημασία «καταλαβαίνω», η οποία διατηρείται στην γλώσσα της παλιάς αλβανικής διασποράς στην Οκρανία (λ.χ. nuk të shqiptojta = «δεν σε κατάλαβα»). Το ρήμα shqipoj συνήθως ανάγεται στο λατινικό ρήμα excipiō που στην δημώδη λατινική απέκτησε και την σημασία «καταλαβαίνω».

Συνεπώς, ο Shqiptar είναι «αυτός που μιλάει κατανοητά/αλβανικά».

Το εθνώνυμο μπορεί να προέκυψε με την προσθήκη του επιθήματος -tar στο επίρρημα shqip (λ.χ. επίρρημα kundrë με παράγωγο kundër-tar = «αυτός που κινείται αντίθετα, έρχεται κατά πάνω μου») ή με την προσθήκη τουπαραγωγικότερου επιθήματος -ar (λ.χ. katund-ar = «χωριάτης/κατουν-ίτης», Korç-ar, Tetov-ar κλπ) στο ρηματικό θέμα shqip(ë)t- του ρήματος shqip(ë)toj.

Με την ευκαιρία, προσέξτε τι γράφει ο Demiraj στις σλδ 550-1 για τον όρο gjegju με τον οποίο οι ρωμανόφωνοι Σικελοί αποκαλούν ελαφρώς σκωπτικά  τους Αρμπερέσηδες συντοπίτες τους. Σύμφωνα με τον Αρμπερέση μελετητή Altimari, ο όρος προέκυψε από το ρήμα gjegj ~ gjegjëni = «ακούω, καταλαβαίνω», επειδή οι Αρμπερέσηδες το χρησιμοποιούσαν συχνά στις πρώιμες συνομιλίες τους με τους ρωμανόφωνους, όταν δεν καταλάβαιναν τι τους έλεγαν. Από το ίδιο αρβανίτικο ρήμα προέρχεται και το δικό μας ερώτημα σε αργκό «γκέγκε;» = «κατάλαβες; τό πιασες; μπήκες στο νόημα;»

Αυτά. Τα υπόλοιπα τα συζητάμε στα σχόλια.

Advertisements

451 Comments

Filed under Βαλκανικές γλώσσες, Γλωσσολογία, Εθνολογία

451 responses to “Το αλβανικό ενδωνύμιο Shqiptar = «Αλβανός»

  1. Λαμποβο του Ζάππα

    «Οι Αλβανοί είναι σχισματικοί που ακολουθούν το δόγμα των «Γραικών» και οι δύο λαοί έχουν κοινή ενδυμασία (eisdem habitu) και παρόμοια ήθη (gestus, conforme)/

    Από τα μέρη της Αλβανιας που επισκεφτηκε ο Σιμονς
    ,από το οτι αναφερει οτι ειναι σχησματικοί δηλαδή ορθόδοξοι
    και από το οτι αναφερεται σε παρομοια ηθη και ενδυμασιες
    με βαση ολα τα παραπάνω αυτά αφορούν περιοχες της Αλβανιας
    που κατοικουνταν από τους προγονους ων Τοσκηδων
    [οι οποιοι αποτελον σημερα το 1\3 των αλβανοφωνων των Βαλκανιων και κατοικουν νοτιως του Ελμπασαν ]
    και τους προγονους
    των Αρβανιτών

    • Λαμποβο του Ζάππα

      ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥ Χ. ΜΑΜΜΟΠΟΥΛΟΥ
      “ΗΠΕΙΡΟΣ” – ΛΑΟΓΡΑΦΙΚΑ-ΗΘΟΓΡΑΦΙΚΑ-ΕΘΝΟΓΡΑΦΙΚΑ -1961
      “Λαϊκές φορεσιές”

      Αναφέρει σε κάποιο σημείο για τι φορεσιες
      [αναλύοντας περισσότερο στη συνέχεια].
      ”Από το Μπεράτι και κάτω φοριέτε η φουστανέλα.”’

      ΣΗΜΕΊΩΣΗ

      Ο Μαμμοπουλος ήταν από τη Λούντζη και ήταν από τους φυγάδες του 1913.
      Από τη περιοχή που δεν υπήρχαν ποτέ Ελληνες.

  2. Λαμποβο του Ζάππα

    Η μετατόπιση αυτή της φουστανέλας νοτιότερα ,οπως μαρτυρειτε από τις παραπάνω 2 πηγές
    οφειλότανε στην κάθοδο των προγόνων των Γκέκηδων στα μέρη των Τόσκηδων
    και την συνακόλουθη καθοδο των περισσοτερων προγόνων Τοσκηδων νοτιότερα.

    Ελπίζω να μας βοηθήσει ο Μπουας που ειχε παραθέσει κάποτε καποια ωραία στοιχεία για τους ΑΝΑ.

  3. Λαμποβο του Ζάππα

    Σμερδ μιας και το παρακατεεις το γλωσσολογικο αν μπορεις τις ντοπιες λεξεις απο το παρακατω Τσακωνικο να αναφερεις απο που προερχοντε
    η πχ γιατι πίσω λέγεται κίσου πως προκυπτει ;;;;
    Οσο και οταν μπορεσεις να διαφωτισεις,
    ευχαριστω εκ των προτερων.
    Αν εχεις κανει καποια ανρτηση για τα Τσακωνικα και δεν πηρα χαμπαρι απλά παρεπεμψε με σε αυτη.

    Πουάντζα πέτε νέγκουντε τα Τσακωνιά τα μέρη
    (Πουλακια που πετάτε πηγαίνετε στης Τσακωνιάς τα μέρη)
    λαλείτε χαιρεκίσματα οτσ’ έμε το Τσιβέρι
    (πείτε χαιρετίσματα ότι είμαστε στο Κυβέρι)
    τα σύνταχα τα φύτσουμε θα ζάμε το Ντερβένι
    (το πρωί θα φύγουμε, θα πάμε στο Δερβένι)
    να πολεμήμε νένγκουντε του Δράμαλη τ’ ασκέρι.
    (να πολεμήσουμε παμε του Δράμαλη τ’ ασκέρι)
    Πουρτέσε νέγκο ο Νικηταρά, κίσου ο Κολοκοτρώνη
    (Μπροστά παέι ο Νικηταράς, πίσω ο Κολοκοτρώνης)
    τσαι παρακίσου οι Τσακώνε με τουρ Αγιοπετρίτε.
    (και παραπίσω οι Τσάκωνες με τους Αγιοπετρίτες)
    Επωδός:
    Τζιντά το καριοφίλι τάνου τα διάσελα
    (Βροντά το καριοφίλι πάνω στα διάσελα)
    α Έουνα να φυλάττει τα Τσακωνόπουα.
    (η Έλωνα να φυλάει τα Τσακωνόπουλα)

    • Πουρτέσε νέγκο ο Νικηταρά, κίσου ο Κολοκοτρώνη
      (Μπροστά παέι ο Νικηταράς, πίσω ο Κολοκοτρώνης)
      τσαι παρακίσου οι Τσακώνε με τουρ Αγιοπετρίτε.
      και παραπίσω οι Τσάκωνες με τους Αγιοπετρίτες)
      —-

      Λοιπόν, έχουμε και λέμε:

      Γενικά: η Τσακωνική συνεχίζει την ύστερη δωρική διάλεκτο που συνέχισε να μιλιέται στα χωριά της Λακωνίας κατά την ύστερη αρχαιότητα και, κατά τον 7ο αιώνα, οι ομιλητές κατέφυγαν στη δύσβατη Τσακωνιά πιεζόμενοι από την άφιξη των Σλάβων.

      1) πουρτέσε = μπροστά (= ἐν-πρόσ-θεν, η πρόθεση «προς» στα δωρικά ήταν πορτί/προτί (δες εδώ) και στη λακωνική δωρική και την τσακωνική το αρχαίο /θ/ έγινε /σ/ (λακ. θεός > σιός, τσακωνικά θερίδδω > σερίνdου = θερίζω): *πορτιθεν > πουρτέσε

      2) πίσω > κίσου (η τροπή pi>ki συμβαίνει συχνά στα Τσακώνικα, λ.χ. αγάκη = αγάπη

      3) τουρ Αγιοπετρίτε = τους Αγιοπετρίτες

      Αυτός είναι ο τυπικός ρωτακισμός της ύστερης λακωνικής δωρικής και της ηλειακής διαλέκτου. Το τελικό -ς γίνεται -ρ (στην αρχή μόνον όταν η επόμενη λέξη ξεκινούσε από φωνήεν, αλλά με τον καιρό γενικεύθηκε παντού).

      Δες την παρακάτω αρχαία επιγραφή από την Αρκαδία (2ο μισό 3ου π.Χ. αιώνα, γραμμένη σε ύστερη λακωνική δωρική, όπως μαρτυρεί ο ρωτακισμός και το δωρικό ἦμεν = αττικό εἶναι = αρκαδ. ἦναι):

      https://imgur.com/a/N1oWqMC

      τῶ ἐνκλήματορ = τοῦ εγκλήματος
      τᾶρ πόλιορ = τῆς πόλιος
      τοῖρ πριομένοιρ ἂ δεχομένοιρ = τοῖς πριομένοις ἢ δεχομένοις
      ταῖρ ἐξ ἀρχᾶρ γενομέναιρ = ταῖς ἐξ ἀρχῆς γενομέναις
      μναὶρ … ἀτελὴρ = μναὶς … ἂτελὴς
      ταῖρ δὲ στάλαιρ = ταῖς δὲ στήλαις
      τᾶρ Ἀθάναρ = τῆς Ἀθήνας
      καὶ τοῖρ ἄλλοιρ = καὶ τοῖς ἄλλοις
      στάλαιρ = στήλαις

  4. Λαμποβο του Ζάππα

    Eυχαριστω ρε φίλε.
    Ο τσαιτακισμός βασταει κι αυτός από τότε;;;;

    • Λοιπόν,

      1) Το αν τα τσακώνικα έφταναν ως τα νότια του Άργους δεν το ξέρω. Στη Μονεμβασιά πρέπει να έφταναν.

      2) Τσιτακισμός: χαρακτηριστικό φαινόμενο των νότιων ελλαδικών διαλέκτων (Έύβοια, Παλιά Αττική, Ανατολική Πελοπόννησος), αυτών των νησιών του νοτίου Αιγαίου και της Κυπριακής (λ.χ. Κυριακή > Τσυριατσή).

      Όπως και στις ρωμανικές γλώσσες, το /k/ πριν από /j/,/i/,/e/ προστριβοποιήθηκε σε /tš/.

      Πρόκειται για φαινόμενο του ύστερου μεσαίωνα που διαμορφώθηκε κάποια στιγμή κατά την περίοδο 1000-1400.

  5. Λαμποβο του Ζάππα

    H γνώμη για επέκταση της Τσακωνικης από τα νότια του Αργους ως σχεδόν τη Μονεβασια τα μεσα Βυζαντινα χρόνια έχει βάση ;;;;

  6. Λαμποβο του Ζάππα

    Και στα Επτάνησα και την Κρήτη αλλά και στο νοτιο ιδίωμα της Χειμάρας.

    Αν βρω τις πηγές η τις ενδειξεις για το Αργος θα τις στείλω.

    Επίσης για τα 2 τσακωνοχώρια της Προποντίδας οπου φύγανε με άλλους Μωραιτες και Μικρα Ασία μετά τα Ορλωφικά για να γλυτώσουν από την αλβανική Λαιλαπα.

  7. Λαμποβο του Ζάππα

    ”’Έύβοια, Παλιά Αττική, Ανατολική Πελοπόννησος), αυτών των νησιών του νοτίου Αιγαίου και της Κυπριακής (λ.χ. Κυριακή > Τσυριατσή).”’

    Οπως και στη Κέρκυρα

  8. Λαμποβο του Ζάππα

    Στις 16 Ιουνίου 1913,
    οι αντιπρόσωποι των «τμημάτων Ρίζης και Ζαγοριάς» έστειλαν ένα υπόμνημα προς τις Μεγάλες Δυνάμεις.
    Χρησιμοποιούν ιστορικά, γεωγραφικά και εθνολογικά επιχειρήματα για να τεθούν τα σύνορα «της Ελληνικής Ηπείρου και της Αυτονόμου Αλβανίας, της οποίας σχεδιάζεται η δημιουργία».
    Μεταξύ άλλων αναφέρονται και στο φαινόμενο της διγλωσσίας (που με το καθεστώς του Τζάτζη , επι Χοτζα, μεταβλήθη σε αποκλειστική αλβανογλωσσία δικιά μου σημείωση ):
    ””” ……. την χρήσιν εκτός της Ελληνικής και της Αλβανικής γλώσσης …
    το εξαγώμενον εκ της χρήσεων της αλβανικής γλώσσης εις τα βόρεια της Ηπείρου καταπίπτει προ της πραγματικότητος της Εθνικής συνειδήσεως των χριστιανών».
    Παρακάτω, προχωρούν στην έκδοση ψηφίσματος μέσω του οποίου ζητούν από την ελληνική κυβέρνηση να εξοπλίσει και να εκπαιδεύσει όλους τους άνδρες από 20 – 40 ετών και μάλιστα τα χωριά τους θα αναλάβουν όλα τα έξοδα. Οι αντιπρόσωποι αυτών των περιοχών εξέλεξαν πενταμελή επιτροπή
    για να τηλεγραφήσει τις αποφάσεις τους στον Ελευθέριο Βενιζέλο:
    1. Ντίλιος Κ. Βασίλειος, εκ Λαμπόβου
    2. Χαρίτος Πέτρος, εκ Νίβανης
    3. Χατζηβασιλείου Θωμάς, εκ Μικράς Τσέτας Λαμπόβου
    4. Μαρκόπουλος Θεοδώσιος, εκ Λέκλης
    5. Γιάσσου Αναστάσιος, εκ Σέπερης….

    Βεβαια για να μαστε ακριβοδικαιοι ο Ντιλιος δεν ήταν Ελληνας
    απλά αλλαζε τα στρατοπεδα σαν τα πουκάμισα.
    Τη μια Ελληνας την αλλη Αλβανος ,γενικα με τον ισχυρο καθε φορά.

  9. Λαμποβο του Ζάππα

    https://en.wikipedia.org/wiki/Mihal_Kasso

    Tέλικά ουτε η Ζαγορία ούτε η Ρίζα είχε ποτέ Ελληνες.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.