Ταυτότητες στις παραδουνάβιες ηγεμονίες της περιόδου 1600-1750 #2

Μετά την προηγούμενη εισαγωγική ανάρτηση στο θέμα, στη σημερινή ανάρτηση θα προσθέσω μερικά λόγια για τις ταυτότητες στις Παραδουνάβιες Ηγεμονίες (Βλαχία και Μολδαβία).

Α. Ο Δημήτριος Κάντεμιρ

Ο Δημήτριος Κάντεμιρ (Dimitrie Cantemir, 1673-1723) ήταν πρίγκιπας (και αργότερα βοεβόδας) της Μολδαβίας που ανατράφηκε και μορφώθηκε στην Κωνσταντινούπολη (όπου διέθετε το δικό του ιδιωτικό παλάτι στο Φανάρι). Δάσκαλός του ήταν ο Ιωάννης Κομνηνός Μόλυβδος, ο οποίος του δίδαξε Ελληνικά, Λατινικά και την αρχαιοελληνική γραμματεία. Όταν έγινε βοεβόδας της Μολδαβίας, ο Κάντεμιρ ακολούθησε φιλορωσική πολιτική και προσπάθησε να πείσει τους Ρώσους να αποσπάσουν τις Παραδουνάβιες Ηγεμονίες από τους Οθωμανούς. Όταν οι Οθωμανοί νίκησαν στον Ρωσο-Τουρκικό πόλεμο 1710-11, ο Κάντεμιρ αναγκάστηκε να αυτοεξοριστεί στην Αγία Πετρούπολη. Η φιλορωσική στάση του Κάντεμιρ ήταν η αιτία που η Υψηλή Πύλη έπαψε να έχει εμπιστοσύνη στους γηγενείς βοεβόδες και άρχισε να διορίζει αποκλειστικά Φαναριώτες ως βοεβόδες στην Βλαχία και στη Μολδαβία. Έτσι ο διάδοχος του Kάντεμιρ ήταν ο Φαναριώτης Νικόλαος Μαυροκορδάτος.

Τα έργα που ξεχωρίζουν από το πλούσιο συγγραφικό έργο του Κάντεμιρ (έγραψε κυρίως στα λατινικά) είναι Η Ιστορία της Ακμής και Παρακμής της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας που το 1734 μεταφράστηκε [χάλια] στα Αγγλικά από τον Nicolas Tindal (εξελίχθηκε στο κύριο βιβλίο οθωμανικής ιστορίας στη δύση για το υπόλοιπο του αιώνα), η Descriptio Moldaviae (Περιγραφή της Μολδαβίας), ένα Χρονικό της Αρχαιότητας των Ρουμανομολδαβοβλάχων (όπου παρουσιάζει τους Ρουμάνους ως απογόνους των Ρωμαίων εποίκων που ο Τραϊανός έφερε στην Δακία) κλπ.

1. Η Ιστορία της Ακμής και Παρακμής της Οθωμανικής Αυτοκατορίας

Μπορείτε να διαβάσετε την αγγλική μετάφραση του Tindal εδώ, ενώ εδώ μπορείτε να διαβάσετε περισσότερες πληροφορίες για την χάλια μετάφραση του Tindal (όσα λάθη επισυνάπτουν οι μεταγενέστεροι στον Κάντεμιρ, στην πραγματικότητα δεν υπάρχουν στο λατινικό πρωτότυπο και τα έκανε αργότερα ο Tindal καθώς μετέφραζε).

Σε μια ενότητα με τίτλο «Η Μεγαλοψυχία του Μωάμεθ του Πορθητή» ο Κάντεμιρ γράφει ότι μερικοί αναγνώστες θα απορήσουν που αποδίδει τέτοιες αρετές σε έναν βάρβαρο ηγεμόνα, «αλλά, όπως λέει και η παροιμία, η «Γραικία» δεν είναι πια στην «Γραικία» και, όπως οι «Γραικοί» εκβαρβαρίζονται έτσι και οι βάρβαροι «εκγραικίζονται». Γιατί εγώ θεωρώ ως «Γραικούς» όχι αυτούς που έχουν γεννηθεί στην «Γραικία», αλλά αυτούς που έχουν υιοθετήσει την «γραικική» παιδεία και τους «γραικικούς» θεσμούςΣτη συνέχεια αναφέρει το γνωστό χωρίο από τον Πανηγυρικό του Ισοκράτους (στο οποίο στην πραγματικότητα ο Ισοκράτης ισχυρίζεται ότι πλέον δεν αρκεί να έχεις ελληνικό αίμα για να θεωρήσαι Έλληνας, αλλά πρέπει επιπλέον να έχεις και αθηναϊκή παιδεία) για να υποστηρίξει την άποψή του.

Σ΄αυτή τη φράση, λοιπόν, ο Κάντεμιρ διακρίνει τους εθνοτικούς «Γραικούς» (αυτοί που γεννιούνται στην «Γραικία»), από τους «εκγραικισμένους βάρβαρους» που πλέον υιοθετούν την παιδεία και τους θεσμούς των «Γραικών» (βλ. Byzance après Byzance).

Που πέφτει αυτή η «Γραικία» όπου γεννιούνται οι εθνοτικοί «Γραικοί» του Κάντεμιρ;

Ο Κάντεμιρ μας εξηγεί ότι με τον λατινικό όρο Graecia εννοεί τη Ρούμελη (<  Rūm-ėli = «Ρωμαίων χώρα», ο «πρίγκιψ πριγκίπων “Γραικίας“» του Κάντεμιρ είναι ο μπεηλέρμπεης Ρούμελης), μια ασαφής περιοχή που εκτείνεται από την Κωνσταντινούπολη ως την Αθήνα και τη Ναύπακτο και, στη μικρότερη έκτασή της, αντιπαραβάλλεται στην «Αρβανιτιά/Ήπειρο» (Arnaud/Epirus) και στον Μοριά (κάτι σαν αυτήν εδώ τη Ρούμελη του Finley ). Για το όνομα Ρούμελη γράφει πως οι Τούρκοι έδωσαν αυτό το όνομα στην περιοχή, επειδή την κατέκτησαν από τους «Γραικούς» που αυτοπροσδιορίζονταν ως Ρωμαίοι, όπως εξακολουθουν να κάνουν και οι απόγονοί τους μέχρι σήμερα.

Με άλλα λόγια, όταν ο Κάντεμιρ γράφει στα λατινικά για Graeci και Graecia, εννοεί φυσικά τους Ρωμαίους/Rūm και τη Ρούμελη/Rūm-ėli, την οποία και ο Εβλιγιά Τσελεμπή αντιπαραβάλλει στην Αρβανιτιά (Arnavutluk), όταν γράφει για την Αχρίδα πως οι κάτοικοι μιλάνε Βουλγάρικα και Ρωμαίικα, και ξέρουν καλά Τουρκικά, αλλά δεν μιλάνε (τόσο) τα Αλβανικά, επειδή εδώ είναι Ρούμελη και όχι Αρβανιτιά.

2. Descriptio Moldaviae

Η Descriptio Moldaviae (εδώ μπορείτε να διαβάσετε το πρωτότυπο λατινικό κείμενο) είναι γεμάτη με εθνοτικές διακρίσεις.

Εθνότητες της Μολδαβίας:

Οι στρατιώτες που οι Τούρκοι λένε seymen (segbani) αποτελούνταν από Σέρβους, Βούλγαρους, Αλβανούς και «Γραικούς»:

Segbani, autem turcico vocabulo dicuntur ii milites, qui ex Serviis, Bulgaris, Albanis et Graecis in corporis principis custodiam bono stipendio conducuntur

Άλλη μια λίστα στρατιωτών ανά εθνότητα: Μολδαβοί και ξένοι (extranei > străini) όπως Γερμανοί, Κοζάκοι, Σέρβοι, Βούλγαροι, Αλβανοί και «Γραικοί».

quod ad stipendia quadraginta millium moldavorum militum, aliorumque quatuordecim millium extraneorum, e Germanis, Cozacis, Servis, Bulgarie, Albanis et Graecis collectorum suffecerit.

Οι διάφορες εθνοτικές ομάδες (diversos populos) που κατοικούν στην περιοχή της Μολδαβίας (Moldavia … provinciam): Εκτός από Μολδαβούς (praeter Moldavos) υπάρχουν πολλοί «Γραικοί», Αλβανοί, Σέρβοι, Βούλγαροι, Πολωνοί, Κοζάκοι, Ρώσοι, Ούγγροι, Γερμανοί, Αρμένιοι, Ιουδαίοι και Τσιγγάνοι. Οι «Γραικοί», Αλβανοί, Σέρβοι και Βούλγαροι, ζουν ελεύθεροι, άλλοι ως έμποροι κι άλλοι ως στρατιώτες. Οι Γερμανοί, οι Πολωνοί και οι Κοζάκοι είναι λίγοι […].

Vix esse aliam arbitramur tam angustis terminis, ac Moldavia est, circumscriptam provinciam, quae tot et tam diversos populos contineat. Praeter Moldavos, quorum maiores e Maramorisz reversi sunt, plures Graeci, Albani, Serbi, Bulgari, Poloni, Cosaci, Russi, Ungari, Germani, Armenii, Iudaei, fecundique Cingari Moldaviam incolunt. Graeci, Albani, Serbi et Bulgari libere ibi vivunt, et partim mercaturae operam dant, partim pro stipendio principi militantGermani, Poloni et Cozaci pauci sunt, eique vel milites, vel aulici officiales; e Polonis etiam aliqui sed raro ad baronatus honorem pervenerunt.

Ο μητροπολίτης Μολδαβίας Θεόκτιστος Α΄ (1453-77) ήταν Βούλγαρος το γένος (gente Bulgarus) και διάκονος του Μάρκου Ευγενικού της Εφέσου. Έχοντας κληρονομήσει το αντιλατινικό (ανθενωτικό) μένος του δασκάλου του, όχι μόνο ξεπάστρεψε τα βλαστάρια της «Λατινικής» (Καθολικής) εκκλησίας στη Μολδαβία, αλλά απαγόρεψε μέχρι και την χρήση του λατινικού αλφαβήτου, το οποίο αντικατέστησε με το σλαβονικό (κυριλλικό):

At cum in ea synodo Moldaviae metropolita, uti supra diximus, ad castra Latinorum defecisset, successor eius, Marci Ephesi diaconus, gente Bulgarus, nomine Theoctistus, quo magis eradicaret e Moldava ecclesia Latinorum fermenta, iuvenibu sque occasionem legendorum latinorum sophismatum adimeret, Alexandro Bono suasit ut non solum homines diversa de sacris sentientes, sed et latinas litteras e principatu suo exulare iuberet, et iis slavonicas substitueret,

Εκεί που κάνει ορισμένες παρατηρήσεις για τις διαλεκτικές διαφορές τη Ρουμανικής γλώσσας σε Μολδαβία και Βλαχία (όπως και οι Αρμάνοι, οι Μολδαβές γυναίκες τρέπουν /pj/>/kj/ και διατηρούν το /dz/, αντίθετα με τους ρουμάνους που το έχουν αποπροστριβοποιήσει σε /dz/ > /z/, λ.χ. dumnedzeu/dumnezeu και chiatră/piatră), ο Κάντεμιρ φέρνει τη συζήτηση στους «Κουτσόβλαχους» (Cuzzovalachi) που κατοικούνε στη Ρούμελη, στη (δυτική) άκρη της Μακεδονίας (ad fines Macedoniae), και γράφει ότι μιλάνε ένα αρκετά πιο διεφθαρμένο ιδίωμα (corruptiori multo utuntur idiomate Cuzzo-Valachi), επειδή «νοθεύουν» (miscent) την πάτρια γλώσσα τους (patria lingua) με την «Γραικική» και την Αλβανική. Εκεί που μιλάνε στα βλάχικα (sermo valachicus), ξαφνικά πετάνε φράσεις άλλοτε σε ατόφια (pure) «γραικικά» κι άλλοτε σε ατόφια αλβανικά, με αποτέλεσμα να μην μπορεί να τους καταλάβει ούτε «Γραικός», ούτε Αλβανός, ούτε Μολδαβός.

Mulieres quoque moldavae peculiarem a viris pronunciationem habent. Mutant enim syllabas bi et vi in gi, ut: bine, bene, gine, vie, vinea, gie; pi in ki: pizma, invidia, kizma, piatra, petra, kiatra. M initiale in ng litteram, vix aliis pronunciabilem, ut mie, mihi, ngie etc. Qui semel e viris etiam ei pronunciationi assuetus fuerit, vix ac ne vix quidem ab ea liberari potest, et ceu sorex suo ore semper prodit, se nimis diu in matris sinu moratum fuisse, qua de re etiam tales vulgo ficior de baba, filii vetulae, per contemtum dicuntur.

Valachiae et Transylvaniae incolis eadem est cum Moldavis lingua, pronunciatio tamen rudior, ut dziur, Vlachus proferet zur, jur, per zpolonicum sive jgallicum; Dumnedzeu, Deus, val. Dumnezeu: akmu, nunc, val. akuma, aczela hic, val: ahela. Addidere etiam aliquot vocabula Moldavis ignota, quae tamen omnia dum scribunt omittunt. Moldavicam et linguam et orthographiam sequuntur, adeoque re ipsa moldavicam sua puriorem agnoscunt, licet verbis id profiteri ea quae Moldavos etValachos intercedit antipathia prohibeat.

Corruptiori multo utuntur idiomate Cuzzo-Valachi, qui in Rumelia ad fines Macedoniae habitant. Mirandum in modum illi patriam sibi linguam cum graeca et albanica miscent, ita ut nonnunquam pure graecam, aliquando pure albanam periodum sermoni valachico interponant, retentis tamen ubique moldavicis nominum verborumque flexionibus. Talem ollo potriginem, ipsi quidem inter se intelligunt, sed nec Graecus, nec Albanus, nec Moldavus sermonem ipsorum integre capere potest. Quod si tamen omnes tres uno in loco collecti Cuzzovlachum loquentem audirent, collatis sententiis, si quilibet suae linguae periodum alteri interpretaretur, quid is sibi vellet, intelligere possent.

Β. Το Χρονικό του Ion Neculce

Ο Ion Neculce (η ελληνική απόδοση είναι Γιάννης Νικολάκης, Neculai + το σλαβικό υποκοριστικό επίθημα -ĭce) έγραψε ένα Χρονικό της Μολδαβίας που περιγράφει τα γεγονότα της περιόδου 1661-1743.

Οι εθνοτικοί Ρωμαίοι/Ρωμιοί περιγράφονται ως Greci = «Γραικοί», οι Αλβανοί/Αρβανίτες ως Arbănași, οι Σέρβοι ως Sârbi (λ.χ. Sârbii, Arbanașii și alții= «Σέρβοι, Αρβανίτες και άλλοι») κλπ. Οι «Γραικοί» όπως ο φαναριώτης βοεβόδας Γεώργιος Δούκας έχουν την πατρίδα τους (moșie) στην «“γραικική” χώρα της Ρούμελης» (țară greceasca de la Rumelia) και, αν είναι Κωνσταντινουπολίτες, τότε προσδιορίζονται ως Greci Țarigrădeni. Ο Αρβανίτης βοεβόδας Γεώργιος Γκίκας προσδιορίζεται ως Ghica-vodă, de neamul lui fiind Arbănașο βοεβόδας Γκίκας, όντας Αρβανίτης το γένος»), ενώ η Αρβανιτιά προσδιορίζεται ως țară Arbănașilorη χώρα των Αρβανιτών»). Ο «Μολδαβο-Λάκων» (με καταγωγή από την Λακωνία;) σπαθάριος Νικόλαος Μιλέσκου ήξερε πολλές γλώσσες: Ελληνικά, Σλαβονικά, «Γραικικά» [= Ρωμαίικα], και Τουρκικά (elinește, slovenește, grecește și turcește).

Γ. Η σύγχυση ταυτοτήτων

Τα ρουμανικά χρονικά μερικές φορές χρησιμοποιούν τον όρο «Γραικοί» ως όρο-ομπρέλα που περιγράφει και άτομα διαφορετικής εθνοτικής καταβολής, που όμως ήταν πατριαρχικοί ορθόδοξοι και ελληνοπρεπείς (ή, ορθότερα, ρωμαιοπρεπείς). Αυτό θυμίζει τον ορισμό των «Γραικών» του κάντεμιρ που ανέφερα παραπάνω. Θα παραθέσω το παράδειγμα του Βασίλε Λούπου (οικογενειακό επώνυμο Coci = Κότσι), του οποίου ο πατέρας γεννήθηκε στο Αρμπανάσι/Αρβανιτοχώρι της σημερινής Βουλγαρίας (με απώτερη καταγωγή από την Ήπειρο), και, τελικά, κατάφερε να γίνει βοεβόδας Μολδαβίας (1634-53).

Όταν ένιωσε αρκετά παλιός, τάχθηκε με το στρατόπεδο των «αυτοχθόνων» βογιάρων εναντίον των αλλοδαπών «Γραικών». Σύμφωνα με τον χρονογράφο Miron Costin, ο Βασίλε Λούπου κατάφερε να ξεσήκωσει έναν γηγενή όχλο εναντίον των «Γραικών», αλλά έφαγε ξύλο από τους ίδιους γηγενείς που ξεσήκωσε (τον χτύπησαν με ένα κόκκαλο στο κεφάλι), όταν οι τελευταίοι έμαθαν «ότι καταγόταν απ΄τους “Γραικούς”». Άλλες πηγές, όπως ο Δημήτριος Κάντεμιρ και ο Αθανάσιος Κομνηνός Υψηλάντης, περιγράφουν τον Βασίλε Λούπου ως «Αλβανό/Αρβανίτη».

Ο Δημήτριος Κάντεμιρ (Descriptio Moldaviae) περιγράφει τον Βασίλε Λούπου ως «ηπειρωτικής καταγωγής» και τον γιο του Στεφανίτσα Λούπου ως «γιο του Βασίλη του Αλβανού»:

47. Basilius, ex Epiro oriundus, qui cum antea Lupus vocaretur, in consecratione ita appellari voluit. Tulerunt huius iugum incolae sat patienter per plures annos, tandem vero eo expulso, in ipsius locum substituerunt

48. Stephanum XII, cognomento Burduze, i.e. Obesus, eiusque electionis confirmationem ab othmannica aula impetrarunt. Hic cum ad Polonas partes transiiset,

49. Georgius Giga, Albanus, cum Stephani Kapukiehaia sive in aula othmannicae residens esset, a Turcis princeps Moldaviae datur. Eo vero inde ad Valachiae principatum translato,

50. Stephano XIII, Basilii Albani filio, per Turcas fasces Moldaviae demandantur, post cuius obitum

Παραθέτω και τις περιγραφές της καταγωγής του Βασίλε από τον Αθανάσιο Κομνηνό Υψηλάντη («Αρβανίτης με απώτερη καταγωγή από την Ήπειρο και πατέρα που γεννήθηκε στο Αρμπανάσι/Αρβανιτοχώρι κοντά της Μαρκιανουπόλεως») και την «”γραικική” καταγωγή» που του προσάπτει ο Miron Costin, για την οποία στο τέλος έφαγε ξύλο από τους γηγενείς που ο ίδιος ξεσήκωσε εναντίον των «Γραικών»:

Τα ακριβή λόγια του Miron Costin είναι:

Ce și pre Vasilie vornicul, anume că ieste și el den greci, au zvîrlit unul cu un os și l-au lovit în cap, den care lovitură au fostŭ Vasilie vornicul multă vreme rănitŭ.

Όταν ο όχλος έμαθε ότι ο Βασίλε καταγόταν «απ΄τους Γραικούς» (den Greci), του έριξαν (zvîrlit) μια με ένα κόκαλο (cu un os) στο κεφάλι (în cap) και το χτύπημα τον πονούσε για πολύ καιρό (multă vreme).

Αν δω ότι μαζεύεται επαρκές επιπλέον υλικό, μπορεί να κάνω ακόμα μια ανάρτηση.

Advertisements

18 Comments

Filed under Εθνολογία

18 responses to “Ταυτότητες στις παραδουνάβιες ηγεμονίες της περιόδου 1600-1750 #2

  1. Ριβαλντίνιο

    Πολύ ωραία ανάρτηση !!!
    ( Μολαδαβολάκων !!! Τι μαθαίνει κανείς ! )

    Για την Ρουμελία και ένας χάρτης του 1836, αφού δηλαδή δημιουργήθηκε το ελληνικό κράτος.

    Θυμάμαι πως στην Επανάσταση του ’21 θεωρούνταν Ρουμελιώτες ( από τους Μοραϊτες στον Εμφύλιο νομίζω ) όλοι οι Στερεοελλαδίτες, Ηπειρώτες, Θεσσαλοί, Μακεδόνες και Σουλιώτες. Νομίζω πως μαζί τους έμπαιναν και οι Βούλγαροι του οπλαρχηγού Χατζηχρήστου.

    Και ένας πιο περίεργος του 1771 που στην ουσία διακρίνει την Ρωμανία ( = Ρουμελία ; ) [ Θράκη , Ανατολική Μακεδονία ] από τις Βλαχία, Βουλγαρία , Μακεδονία, Αλβανία, Ήπειρο, Σερβία, Θεσσαλία , Λειβαδιά και Μοριά.

    ( Αν Θυμάμαι καλά ο Καντεμίρ και ο Τσελεμπής – δεν θυμάμαι αν υπήρξε κι άλλος – έγραψαν ότι η Πόλη ( 1453 ) δεν αλώθηκε αλλά παραδόθηκε ( ολόκληρη ή ένα τμήμα της ). Και κάποτε που ένας Τούρκος σουλτάνος θέλησε να κάνει τις εκκλησίες της Πόλης όλες τζαμιά αφού μιλάμε για κατάκτηση , ο πατριάρχης ( Ιερεμίας ο Τρανός ; ) έφερε μπαμπόγιερους γενιτσάρους που κατέθεσαν ότι η Πόλη παραδόθηκε και δεν κατακτήθηκε ! 🙂 )

    ( Η καταγωγή των Γκικαίων ήταν περίεργη. Αλβανοί ή Αρβανιτοβλάχοι ; Η Έλενα Γκίκα ( Dora d’Istria) υποστήριξε αλβανική καταγωγή και τα έσπασε με το σόι της . Για περισσότερα εδώ https://el.wikipedia.org/wiki/Ντόρα_Ντ%27Ίστρια#Η_προέλευση_της_οικογένειας_Γκίκα )

    Τους Γραικούς γιατί τους βάνιεις σε εισαγωγικά, ενώ τους Σκυπετάρους , τους Μαγυάρους κ.α. όχι ; 🙂

    • 1) έγραψαν ότι η Πόλη ( 1453 ) δεν αλώθηκε αλλά παραδόθηκε
      —-

      Καλώς τον Ριβαλδίνιο! Αυτό το παραμύθι της παράδοσης ξεκινάει με τον πατριάρχη Θεόληπτο Α΄. Μόλις τότε οι Οθωμανοί είχαν ενσωματώσει τους Άραβες και ορισμένοι hard core μουσουλμάνοι θυμήθηκαν ότι ο Μωάμεθ ο Πορθητής επέλεξε να παραβιάσει τον μουσουλμανικό νόμο της κατάκτησης (επέτρεψε μόνο 1 μία μέρα λεηλασία αντί για 3) και ήθελαν να ολοκληρωθεί η λεηλασία των εκκλησιών. τότε ο Θεόληπτος παρουσίασε «υπεραιωνόβιους» Γεννίτσαρους που ισχυρίστηκαν ότι «είδαν με τα μάτια τους» τον Κων/νο Παλαιολόγο να παραδίδει τα κλειδιά της Πόλης στον Μωάμεθ.

      2) Η καταγωγή των Γκικαίων ήταν περίεργη. Αλβανοί ή Αρβανιτοβλάχοι;

      Εμ άντε να βγάλεις άκρη. Όταν εξετάζουμε «Αλβανούς» ή «Γραικούς» της Ηπείρου και την Αρβανιτιάς, η πιθανότητα μερικοί από αυτούς να είναι Βλάχοι/Αρμάνοι πάντα ισχύει.

      3) Τους Γραικούς γιατί τους βάνιεις σε εισαγωγικά, ενώ τους Σκυπετάρους , τους Μαγυάρους κ.α. όχι;
      —–

      Τα εισαγωγικά τα βάζω μόνο όταν μεταφέρω δυτική πηγή που μιλάει για Graeci, ακριβώς για να τονίσω την εξωνυμικότητα (και να θυμίσω ότι δεν πρέπει να μεταφραστεί «αυτόματα» ως «Έλληνες»). Δεν βάζω εισαγωγικά στους άλλους, γιατί σ΄αυτές τις αναρτήσεις δεν εξετάζω τις ταυτότητες τους. Αν εξέταζα λ.χ. την αλβανική ταυτότητα μετά το 1500, θα έπρεπε να βάζω εισαγωγικά στο «Αλβανοί» και να διέκρινα μεταξύ παλαιότερων Αρβανιτών (Arbereshe/Arbeneshe) και νεώτερων Σκυπετάρων (όρος που πρωτοεμφαν΄ζιεται στους Γκέγκηδες τον 16ο αιώνα).

      Ένα πράγμα που θα τονίσω, όταν θα κάνω την δεύτερη ανάρτηση για τον Εβλιγιά Τσελεμπή είναι ότι το πρόβλημα με τις εξωτερικές/ητικές πηγές για τους Αλβανούς (ελληνικές «Αρβανίτες», δυτικές “Albanians” και τουρκικές “Arnavut”) είναι ότι δεν μας παρέχουν πληροφορίες για την σταδιακή εξάπλωση του «Σκυπετάροι».

      Εδώ υπάρχει και μια ενδιαφέρουσα ιστορία, επειδή το κομμουνιστικό καθεστώς του Χότζα (ως επί το πλείστον Τοσκικής καταγωγής και με αντιγκεγκική πολιτική) επιχείρησε να κρύψει//θάψει το γενονός ότι το εθνώνυμο αυτό προήλθε από τους Γκέγκηδες.

      • Δες τι γράφει ο Tomasz Kamusella για την εσκεμμένη διαστρέβλωση/απόκρυψη από το κομμουνιστικό καθεστώς του Χότζα της γκεγκικής καταγωγής του εθνωνύμου Shqiptar (κατά τον πρώτο αιώνα της εμφάνισής του απαντά μόνο σε Γκέγκηδες συγγραφείς):

        https://imgur.com/a/zMbCDgG

  2. Να αντιγράψω εαυτόν για το θέμα της παράδοσης ή άλωσης της Πόλης:
    Σύμφωνα με τον Μανουήλ Μαλαξό (Πατριαρχική ιστορία Κωνσταντινουπόλεως, 1578) όταν ο σουλτάνος θέλησε να δημεύσει τις εκκλησίες της Κων/πολης (με το σκεπτικό ότι η πόλη κατακτήθηκε με πόλεμο, άρα οι άπιστοι δεν είχαν δικαίωμα να χτίζουν εκκλησίες βάσει της «συνθήκης προστασίας») το Πατριαρχείο βρήκε μάρτυρες, κάτι υπέργηρους γενίτσαρους (102 χρονών!), που επί πληρωμή (αυτό υπονοεί η αφήγηση) κατέθεσαν με αρκετή λεπτομέρεια πώς η Πόλη και ο Κων/νος Παλαιολόγος προσωπικά είχε συνθηκολογήσει. Την ίδια ιστορία επαναλαμβάνει ο Δημήτριος Καντεμίρ γύρω στο 1700, αλλά και ο Φαναριώτης Αλέξανδρος Κομνηνός Υψηλάντης. Φαίνεται πως υπήρχαν εκείνη την εποχή, στα τέλη δηλ. του 16ου αιώνα, φήμες ότι διάφορες ξέχωρες συνοικίες της Πόλης είχαν παραδοθεί και ως εκ τούτου δικαιούνταν διάφορα προνόμια. Η ουσία είναι, όπως το καταλαβαίνω, ότι ενώ ο Μεχμέτ ο Πορθητής για πολιτικούς λόγους επέτρεψε την ύπαρξη εκκλησιών κλπ. αντίθετα στον Ιερό Νόμο, για να προσελκύσει κατοίκους στην πρωτεύουσα, έναν αιώνα μετά αυτό φάνηκε παράδοξο οπότε έπρεπε να δικαιολογηθεί με κάποιο «νόμιμο» τρόπο. Ακριβώς την ίδια διαδικασία πέρασαν και οι Εβραίοι ακόμα νωρίτερα (1538). Βλ. E. A. Zachariadou, «La chute de Constantinople en 1453 et la mythologie posterieure», στο: Της ίδιας, Studies in Pre-Ottoman Turkey and the Ottomans, Ashgate: Variorum Collected Studies, 2007 και Veinstein, G., La prise de Constantinople et le destin des zimmī ottomans, Archivum Ottomanicum 23 (2005-06), 335-345. (

    • κάτι υπέργηρους γενίτσαρους (102 χρονών!), που επί πληρωμή (αυτό υπονοεί η αφήγηση)
      —-

      Καλώς τον Δύτη!

      Αυτό κάνει μπαμ ακόμα κι αν δεν το υπονοούσε η αφήγηση! 🙂 🙂 🙂

    • @Δύτη, Συμπλήρωμα:

      Θα έλεγα επίσης, ότι προφανώς θα είχαν και κατασκόπους εντός των τειχών της Πόλης
      —–

      Δύτη, ο Δούκας αναφέρει χειροπιαστό τέτοιο παράδειγμα τέτοιου «κατασκόπου», όταν περιγράφει την ιστορία του Θεολόγου από τη Φιλαδέλφεια της Μικράς Ασίας που, λόγω της τουρκομάθειάς του, διορίστηκε ως μεταφραστής στην αυλή των Παλαιολόγων, αλλά στην πραγματικότητα δρούσε ως πληροφοριοδότης των Τούρκων.

      Ο Δούκας περιγράφει την ιστορία του στο ΧΧΙΙ.7:

      ἦν τις ἀνὴρ ἐκ πόλεως Φιλαδελφείας [i.e., ο Θεολόγος], ἄνθρωπος τὸ μὲν γένος χριστιανός … τὴν πρᾶξιν πανούργος καὶ δόλιος … διερμηνευτοῦ χρείας κατεπειγούσης … καὶ τὰ παρὰ τῶν Τούρκων λαλούμενα αὐτὸς ἐξελλήνιζεν, ἦν γὰρ τὴν διάλεκτον τῶν Τούρκων εἰς ἄκρος μεμαθηκώς … καὶ δεικνύων ἀκραιφνῆ πίστιν εἰς αὐτοὺς [i.e., Ρωμαίους], παρὰ δὲ τῶν Τούρκων ἐκ μέρους ἀνακαλύπτων … σύνδειπνος … Παγιαζὴτ & Μαχουμὲτ πολλάκις … [μέχρι που οι Ρωμαίοι ψιλιάστηκαν ότι] ὡς ὁ Θεολόγος οὐκ ἦν ἀληθὴς σύνεργος τῶν Ῥωμαίων … Εἶχον οὖν οἱ Ῥωμαῖοι κακὰς ὑπολήψεις εἰς αὐτόν.

    • Ίσως αξίζει να σημειώσω ότι στο δικό του άρθρο (αυτά που έγραφα προέρχονταν από εκείνο της Ζαχαριάδου), ο Veinstein προτείνει την υπόθεση ότι η ιδέα για τους υπέργηρους μάρτυρες κλπ μπορεί και να προήλθε από τους ίδιους τους Οθωμανούς αξιωματούχους (σεϊχουλισλάμη κλπ), ώστε να νομιμοποιηθεί κατά κάποιο τρόπο η ύπαρξη της χριστιανικής εκκλησίας.

      Σημειώνω ότι μια παρόμοια (αν είχε δίκιο ο μακαρίτης ο Veinstein) διαδικασία απαντάται σε όλους τους ισλαμικούς βακουφναμέδες, τα αφιερωτήρια έγγραφα δηλαδή: αφού περιγράψει και βεβαιώσει τη δωρεά (εισοδημάτων αφιερωμένων σε κάποιο κοινωφελές ίδρυμα, τύποις αφιερωμένων στο Θεό και άρα αναπαλλοτρίωτων στο διηνεκές), ο δωρητής πάντα εμφανίζεται να θέλει να ανακαλέσει τη δωρεά. Ο ιεροδίκης εξετάζει το αίτημα και απαντά ότι αυτό είναι αδύνατον, σύμφωνα με το Τάδε και Δείνα νομικό βιβλίο. Ουσιαστικά με τον τρόπο αυτό (μια πλασματική ανάκληση που αποδεικνύεται άκυρη) θεμελιώνεται νομικά η διαδικασία της αφιέρωσης.

  3. Ριβαλντίνιο

    Το ζήτημα πραγματεύεται και ο Ράνσιμαν στο Β΄Παράρτημά του ( “Οι εκκλησίες της Κων/πολης μετά την Άλωση” ) της “Άλωσής” του. Εκεί ξεκινάει με τον Βαγιαζήτ Β΄και τον πατριάρχη Διονύσιο Α΄ ( 1490 ). Ο πρώτος απαίτησε από τον δεύτερο να του παραδώσει μία εκκλησία, αλλά ο δεύτερος του απέδειξε ότι ο Πορθητής την είχε παραχωρήσει οριστικά στο πατριαρχείο. Ο Βαγιαζήτ δεν επέμεινε , αλλά αφαίρεσε τον σταυρό από τον τρούλλο και δεν εμπόδισε αξιωματούχους του να καταλάβουν άλλες εκκλησίες.

    Μετά ο Σελίμ Α΄θέλησε να κάνει όλους τους χριστιανούς μουσουλμάνους. Ο Βεζίρης του είπε αυτό που λές δεν γίνεται , ξέχασέ το. Τότε ο Σελίμ ζήτησε να κατασχεθούν όλες οι εκκλησιές. Ο βεζίρης ειδοποίησε τον πατριάρχη Θεόληπτο Α΄ και αυτός έβαλε να χειριστεί την υπόθεση ένας δικηγόρος Ξενάκης. Ο Ξενάκης έφερε ως μάρτυρες 3 εκατοντάχρονους γενιτσάρους που κατέθεσαν ότι οι πρόκριτοι διαφόρων συνοικιών της Πόλης την είχαν παραδώσει.

    Το 1537 ο Κανουνί επανέλεγξε το ζήτημα και οι εκκλησίες αφέθηκαν στην ησυχία τους. Μεταγενέστεροι σουλτάνοι όμως βούτηξαν τις περισσότερες εκκλησίες των χριστιανών. Η Παναγία των Μογγόλων είχε δοθεί από τον Πορθητή στον Έλληνα αρχιτέκτονά του Χριστόδουλο. Ο σουλτάνος Αχμέτ ο Γ΄όμως θέλησε να την πάρει. Εντούτοις ο δικηγόρος του πατριάρχη Δημήτριος Καντεμίρ έδειξε στον βεζίρη Αλή Κιοπρουλή το φιρμάνι του Μωάμεθ Β΄με το οποίο η εκκλησία παραχωρείτο στον Χριστόδουλο.

    Ο Δημήτριος καντεμίρ ήταν ένας Ελληνοτατάρος που έγραψε μια ιστορία των Οθωμανών ( 17ος αι. ) βασισμένη σε τουρκικές πηγές. Στην ιστορία του λέει την θεωρία ότι στην πραγματικότητα η Πόλη συνθηκολόγησε , αλλά από παρεξήγηση με υπαιτιότητα των χριστιανών κατακτήθηκε βιαίως. Επειδή όμως είχε υπάρξει ημισυνθηκολόγηση ο Πορθητής επέτρεψε στους χριστιανούς να κρατήσουν τις εκκλησίες τους στην μισή πόλη. Η ιστορία μοιάζει ψεματούρι. Ο Καντεμίρ λέει πως την πήρε από τουρκική πηγή ( ιστορικός Αλή ), όμως παρατίθετο στην “Πατριαρχική Ιστορία” ( 16ος αι. ) και ο συγγραφέας της αμφιβάλλει για την αλήθειά της. Η ιστορία εμφανίζεται και στον Χουσεϊν Χεζαρφέν , λίγο παλαιότερο του Καντεμίρ , αλλά δεν είναι γνωστό αν αυτός την επινοησε ή την πήρε από προγενέστερο. Μάλλον η ιστορία αποτελούσε τουρκική προσπάθεια εξήγησης της διατήρησης εκκλησιών από τους χριστιανούς.

    Πάντως τα εσκιτσαρικά ραμολιμέντα μπορεί να μην έλεγαν εντελώς φιδιές. Η Πόλη το 1453 είχε πληθυσμό 50.000 και λόγω της παράκμας αποτελούταν από συνοικίες που είχαν μετατραπεί σε χωριά που απείχαν αρκετή απόσταση το ένα από το άλλο. Μάλιστα πολλά από αυτά το χωριά – συνοικίες ίσως είχαν τον δικό τους φράχτη ή τείχος. Έτσι όταν οι Τούρκοι διέσπασαν την βυζαντινή άμυνα στα θεοδοσιανά τείχη , πολλά από αυτά τα χωριά – συνοικίες πρόλαβαν να δηλωσουν παράδοση πρίν οι επιτεθέμενοι Τούρκοι στρατιώτες φτάσουν σε αυτά για λεηλασία. Ο Εβλιγιάς ο Τσελεμπής γράφει ότι ορισμένοι ψαράδες της συνοικίας του Πετρίου ήταν απόγονοι Ελλήνων που άνοιξαν τις πύλες του Πετρίου στον Πορθητή και έτσι σήμερα δεν πληρώνουν την δεκάτη ως προνόμιο. Τον 18ο αι. ο Ιγγλέζους περιηγητής Τζέιμς Ντάλλαγουεης κατέγραψε μια παράδοση που ήθελε τον Κωνσταντίνο να αμύνεται στην Πύλη του Αγίου Ρωμανού αλλά κάποιοι δειλοί ή καταπονημένοι πολιορκημένοι άνοιξαν τις πύλες του Φαναρίου για να μπούν οι Τούρκοι. Έτσι ο Μωάμεθ Β΄τους έδωσε προνόμια.

    • Η Παναγία των Μογγόλων είχε δοθεί από τον Πορθητή στον Έλληνα αρχιτέκτονά του Χριστόδουλο … Ο Δημήτριος καντεμίρ ήταν ένας Ελληνοτατάρος που έγραψε μια ιστορία των Οθωμανών

      Καλώς τον Ριβαλδίνιο!

      Να φανταστώ ότι ο Ράνσιμαν στα αγγλικά γράφει ‘Greek/Greeks’ και ο νεοέλληνας μεταφραστής το παραχάραξε σε «Έλληνας/Έλληνες», παρόλο που ο καημένος ο Κάντεμιρ εξηγεί ποιον λαό αποκαλεί Graeci και ποια περιοχή θεωρεί Graecia, έτσι;

      Μετά μας φταίνε οι Μακεντόντσι που θεωρούν τον Τσάρο Σαμουήλ και τον Αλεξάνταρ Βελίκιοτ «Μακεντόντσι».

      • Ριβαλντίνιο

        Το Ελληνοτάταρος είναι δικό μου. Η παλιά μετάφραση της ΓΕΣ/ΔΙΣ μεταφράζει Έλληνας με ταρταρικό αίμα στις φλέβες του και ο Νικολούδης Έλληνας με ταταρικό αίμα. Ο Ράνσιμαν ως Άγγλος θα γράφει Γραικός.

      • Ναι, βρε, δεν είπα για το δικό σου. Κατάλαβα ότι είχες κάποια ελληνική μετάφραση του Ράνσιμαν, όπου ο μεταφραστής, χωρίς να κάτσει να σκεφτεί, απέδωσε το “Greeks” ως «Έλληνες».

        Συμπλήρωμα: Οι σελίδες του Στέλιου Μουζάκη με την παραπομπή στον Machiel Kiel με το αυθεντικό τουρκικό Ρουμ σε εισαγωγικά («Rum»), επειδή η βασική νεοελληνική αρχή είναι πως η Ρωμαϊκή ταυτότητα «πρέπει» να βγαίνει πάντοτε ψευδής, άνευ περιεχομένου, όπως κάνουν και οι Μακεντόντσι με την προνεωτερική τους Bugarština = βουλγαροσύνη (αλλά εκείνους τους καταγγέλουμε ως «παραχαράκτες» 🙂 🙂 🙂 ).

        https://imgur.com/a/wgFEPJv
        https://imgur.com/a/plDDqgC

      • Συμπλήρωμα.

        Ο Peter MackRidge σχολιάζει αυτή την «φραγκονεοελληνική συνέργεια» ως εξής:

        1) Οι Φράγκοι αποδίδουν το Ρωμαίοι ως “Graeci”
        2) Οι Νεοέλληνες αποδίδουν το φράγκικο “Graeci” ως «Έλληνες»

        [σλδ 47] The fact that Europeans used the same term to denote both the ancient and the modern Greeks helped the Greeks themselves to make the connection between the ancient and modern inhabitants of Greece.

        [σλδ 56] By contrast, Greek historians since the mid-nineteenth century have used the term ‘Hellenes’ with reference to all periods of Greek history, thus abolishing the distinction between the multiplicity of terms (and the concomitant attitudes) that were available for use before the revolution.

        Παράδειγμα:

        1) Οι Τούρκοι (που οι άνθρωποι δεν ξέρανε για Yunani = Έλληνες, μόνο για Rum = Ρωμιούς) διακρίνουν τα χωριά της Αττικοβοιωτίας το 1570 σε Rum και Arnavut.
        2) Ο Machiel Kiel το αποδίδει αγγλιστί ως “Greek and Albanian villages”
        3) Ο Στέλιος Μουζάκης στο βιβλίο του αποδίδει την αγγλική φράση του Kiel ως «Ελληνικά και Αρβανίτικα».

      • Ριβαλντίνιο

        Και στην Άνδρο Ρούμ και Αρναβούντ έχουν.
        https://www.google.gr/search?q=Greek+Orthodox+(Rum)+and+Albanian+Orthodox+(Arnavud)

        Αλλά αφού ήδη ο Ματθαίος Μυρέων χρησιμοποιεί τα Έλληνες – Ρωμαίοι – Γραικοί για τον ίδιο λαό ή ο Λάμπρος Κατσώνης γράφει το 1792
        όλον εκείνον τον εξάκουστον αριθμόν των Ρωμαίων στρατιωτών όπου παριστώσι τό ελληνικόν γένος
        θα ήμασταν πολύ σχολαστικοί να παρατηρούμε Έλληνες μεταφραστές νεοτέρων έργων. Άσε που πιστεύω ότι ο Ράνσιμαν πίστευε στο σχήμα Ρωμαίος = Γραικός = Έλληνας.

      • Αλλά αφού ήδη ο Ματθαίος Μυρέων χρησιμοποιεί τα έλληνες – Ρωμαίοι – Γραικοί για τον ίδιο λαό
        —-

        Ναι, κι άλλοι το κάνουν (λ.χ. ο Ιέραξ). Αυτό όμως είναι εξατομικευμένες επιλογές του κάθε συγγραφέα και δεν είναι δικαιολογία γενίκευσης (πόσο μάλλον σε τουρκικό έγγραφο που γράφει Rum).

        Και ο Ιέραξ ξεκινάει το έμμετρο χρονικό του χρησιμοποιώντας και τους 3 όρους, αλλά συνεχίζει χρησιμοποιώντας κυρίως το Ρωμαίοι (και ειδικά όταν περιγράφει τη σύνοδο της Φλωρεντίας μιλάει για Λατίνους και Γραικούς που διαφώνησαν).

        Δες μπορείς να χρησιμοποιείς την άπαξ τριπλή ταύτιση Ρ = Γ = Ε του Ματθαίου και του Ιέρακος για να αποδώσεις λ.χ. το «Ρωμαίοι» του Ιστορικού Βιβλίου του Ψευδο-Δωρόθεου ως «Έλληνες/Γραικοί», γιατί στο Βιβλίο Ιστορικόν, ο όρος «Έλληνες» σημαίνει πάντοτε «πολυθεϊστές/δυσσεβείς» και ο όρος «Γραικοί» δεν απαντά (και ήταν και το δημοφιλέστερο βιβλίο του γένους για 2 αιώνες).

        Το ίδιο και ο Ματθαίος Μυρέων. Στην ιστορία της Ουγγροβλαχίας (όχι στον Θρήνο που παρέθεσες) χρησιμοποιεί μόνο το Ρωμαίοι και 3 φορές το Γραικοί (εισάγοντας τον όρο για πρώτη φορά με ητική χρήση στο στόμα των Σέρβων και των Βουλγάρων).

        Επειδή κάποιος συγγραφέας χρησιμοποιεί και τους τρεις (ή τους δύο από τους τρεις) όρους, δεν είναι ούτε απόδειξη γενικευμένης κατανόησης της ταύτισης ούτε δικαιολογία για παραχάραξη εγγράφου που χρησιμκοποιεί μόνο τον ένα όρο.

        ΥΓ: δε μιλάω για το παράδειγμα του Κατσώνη που ανέφερες, επειδή εδώ έκανες χρονικό άλμα 2 αιώνων και από το 1570 του τουρκικού τεφτεριού έφτασες μια γενιά μετά την έναρξη του Διαφωτισμού και λίγο πριν την επανάσταση (όταν η ταύτιση των τριών όρων έχει πια κερδίσει σημαντικό έδαφος).

      • Ριβαλντίνιο

        Ούπς, εδώ τα της Άνδρου https://www.google.gr/search?q=Greek+Orthodox+(Rum)+and+Albanian+Orthodox+(Arnavud),90+and+of+50-60&hl=el&source=lnms&tbm=bks&sa=X&ved=0ahUKEwjIxvjKzNDbAhUhyqY

  4. @Ριβαλντίνιο Πάντως τα εσκιτσαρικά ραμολιμέντα μπορεί να μην έλεγαν εντελώς φιδιές.

    —-
    Ο Καρδινάλιος Ισίδωρος στην επιστολή του στον Βησαρίωνα στις 6/7/1453 λέει ότι πολεμήσαν σκληρότατα εντός των τειχών.

    «Κι άν όλα εκπορεύονται από τον αθάνατο Θεό, έχω πολλές φορές καταραστεί τον άκαρδο Τούρκο που με τραυμάτισε με βέλος, στην αριστερά, έξω από τη πόρτα ενός μοναστηριού, τόσο άσχημα που νόμιζα ότι θα εκλείψω. Ο Θέος, μου φαίνεται, ήθελε να με κρατήσει ζωντανό για να παρακολουθήσω την κατάντια της άτυχης πόλης.

    »…στο δεύτερο χτύπημα από το κανόνι, σχεδόν όλα τα τείχη και οι πύργοι ακόμα έπεσαν κάτω, κατεδαφίστηκαν, αυτό έγινε, και τότε καταλάβαμε την προφητεία παραδομένη από παλίά :
    -Φυλάξου ω πόλη των επτά λόφων, όταν σε πολιορκήσει ένας νέος, οι ακλόνητοι τοίχοι θα πέσουν-

    »Στις 29 Μαΐου, λίγο μετά την ανατολή του ηλίου όταν οι ακτίνες του χτύπησαν τα μάτια μας, οι Τούρκοι, χτύπησαν την πόλη από γη και θάλασσα.
    Από την πύλη του Αγ. Ρωμανού, η οποία καταστράφηκε ολοσχερώς και όπου γενναίοι άντρες έχασαν τη ζωή τους, Γραικοί και Λατίνοι. Ο Βασιλιάς και Αυτοκράτορας τους τραυματίστηκε και σκοτώθηκε και το κεφάλι του κόπηκε και παραδόθηκε στους Τούρκους που το αντίκρυσαν με μεγάλη χαρά, το καλύψαν με προσβολές και καταφρόνια και το έστειλαν τρόπαιο στην Αδριανούπολη. Μαζί με τον Αυτοκράτορα ήταν ένας αρχηγός μισθοφόρων με το όνομα Giovanni Giustiniani, που πολλοί τον κατηγορήσαν ότι ήταν η αιτία που η Πόλη έπεσε και αιτία της μεγάλης καταστροφής.
    Ας προχωρήσουμε όμως.
    Ήταν εύκολο να αναρριχηθεί κανείς στα τείχη στην πύλη αυτή, επειδή, όπως είπα, είχαν καταρρεύσει από το κανόνι και ήταν εύκολο για τον εχθρό να εισβάλλει στην πόλη αφού δεν ήταν κανείς εκεί να την υπερασπιστεί. Και ηταν εκπληκτικό να βλέπει κανείς την πόλη να αντιστέκεται από μέσα ενώ κατέρρεε εξωτερικά.»

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.