Shay Eshel: The Concept of Elect Nation in Byzantium #2

Επειδή λόγω πίεσης χρόνου αναγκάστηκα να κάνω σύντομη την προηγούμενη ανάρτηση για το βιβλίο του Shay Eshel, αποφάσισα να προσθέσω μια ακόμη ανάρτηση για το θέμα.

Η Ρωμαϊκή Ταυτότητα

Ένα πράγμα που επαναλαμβάνει συνεχώς στο βιβλίο του ο Eshel είναι πως συχνά, όταν οι «Βυζαντινοί» (Ρωμαίοι) συγγραφείς γράφουν «χριστιανοί», στην πραγματικότητα εννοούν Ρωμαίοι Χριστιανοί. Με άλλα λόγια, το φαινόμενο αυτό δεν αποτελεί ένδειξη «οικουμενικότητας» και έλλειψης εθνικής ταυτότητας αλλά, αντιθέτως, αποτελεί ένδειξη ύπαρξης μιας εθνικής ταυτότητας με ισχυρή ιδεολογία χριστιανικής αποκλειστικότητας και θείας εκλογής («εμείς» οι Ρωμαίοι είμαστε οι μόνοι πραγματικοί χριστιανοί, ο «αληθώς Ισραήλ» της χριστιανοσύνης, οι μόνοι χριστιανοί που αξίζουν το όνομά τους).

Σύμφωνα με τον Eshel (σλδ 60-1):

What manifests itself here is the tendency of the Byzantines to identify themselves by the religious and general term “Christians” while actually referring only to their “Roman” collectivity, which -as they knew- did not include all the Christian populations in Europe, Asia and Africa. However, the Byzantines believed that only they held the ‘right belief’ (‘Orthodoxy’) and therefore they were the only true Christians or to say the least: they were the cornerstone of Christianity.

Το εξάγραμμα του Ηρακλείου, ένα μικρό, ασημένιο νόμισμα ευρείας κυκλοφορίας (Eshel, σλδ. 44: ‘intended for wide use’, ‘struck in enormous quantities’), έφερε την επιγραφή Deus adiuta Romanis = «Θεέ, βοήθα τους Ρωμαίους» και ο Eshel παρατηρεί πως η επίκληση παρακαλεί τον θεό να βοηθήσει ειδικά τους Ρωμαίους, όχι εν γένει όλους τους χριστιανούς:

[σλδ 44-5] In 615 … a new silver coin of 6.84 grams was minted … but the striking innovation lies with the inscription: “Deus adiuta Romanis” – ‘God help the Romans’. This new coin, which was intended for wide useNotice that the inscription does not name the empire’s population as Christians, Orthodox or any other religious title, but Romans … and it strengthened this national or proto-national ethos with the concept of an elect nation […]

Στη συνέχεια ο Eshel περιγράφει μια επιστολή του Ηράκλειου που διαβάστηκε στην Αγιασοφιά το Μάιο του 628 (την διέσωσε το Πασχάλιο Χρονικό), η οποία πληροφορεί για τη νίκη των Ρωμαίων κατά των Περσών στη μάχη της Νινευί (627), ώστε να χαρούν «πάντες οἱ χριστιανοί». Ξανά ο Eshel γράφει ως η φράση «πάντες οι χριστιανοί» προσδιορίζει πρωτίστως τους αφοσιωμένους Ρωμαίους υπήκοους του Ηρακλείου:

[σλδ 45] The fact that Heraklios also referred, in the same letter, to the joy of “… πάντες οἱ χριστιανοί …”, does not undermine his combination of political and religious mobilization … his religio-political use of the ENC focused first and foremost upon his audience: his loyal Roman subjects.

O Eshel ονομάζει «οικουμενική μάσκα» (ecumenical façade, façade of universalism) την βυζαντινή συνήθεια χρήσης των όρων «χριστιανοί» και «οικουμένη», ως υποκατάστατα των όρων «Ρωμαίοι» και «Ρωμανία» (λ.χ. σλδ 47: ‘at times it is hidden behind a façade of universalism‘).

1. Ο Αναστάσιος ο Σιναΐτης

Ο Αναστάσιος ο Σιναΐτης έγραψε στα τέλη του 7ου αιώνα (σίγουρα μετά το 681). Στα γραπτά του χαρακτηρίζει τους Άραβες (τους κύριους εχθρούς των Ρωμαίων) ως «ὁ ἐρημικὸς Ἀμαλήκ», δηλαδή τους ταυτίζει με τους Αμαληκίτες, τους ορκισμένους εχθρούς του βιβλικού Ισραήλ (η ταύτιση των εχθρών προφανώς υπονοεί ταύτιση των Ρωμαίων με τον βιβλικό Ισραήλ):

[Eshel, σλδ 42, υποσημ. 65] ὁ ἐρημικὸς Ἀμαλὴκ τύπτων ἡμᾶς τὸν λαὸν τοῦ Χριστοῦ, καὶ γίνεται πρώτη πτῶσις τοῦ Ῥωμαϊκοῦ στρατοῦ κατὰ Γαβιθὰν καὶ Ἱερμουχἀμ

Παρακάτω (Eshel, σλδ 43, υποσημ. 66) ο Αναστάσιος γράφει ότι η οργή του θεού κατευνάστηκε όταν η ΣΤ’ Οικουμενική Σύνοδος (680/1) καταδίκασε τον αιρετικό μονοθελητισμό (που είχε επιβάλει ο Ηράκλειος σε μια προσπάθεια γεφύρωσης του χάσματος που χώριζε Χαλκηδονίζοντες και Μονοφυσίτες) και έτσι ο Θεός «τὸν ὄλεθρον τοῦ ἡμετέρου λαοῦ ἔπαυσε … καὶ πάσῃ τῇ Ῥωμανίᾳ ἄνεσιν καὶ παράκλησιν καὶ εἰρήνην οὐ μετρίαν πεποίηκεν.»

2. Οι Σερμησιάνοι

Την ιστορία των Σερμησιάνων (δευτέρας γενιάς απόγονοι των 270.000 Ρωμαίων αιχμαλώτων που οι Άβαροι είχνα εγκαταστήσει στο Σίρμιον, οι οποίοι έφτασαν ως πρόσφυγες γύρω στο 680 στον Κεραμήσιο κάμπο – o κάμπος της Πελαγονίας, Κεραμιαί ήταν το αρχαίο όνομα του Πριλάπου), τους οποίους περιγράφουν τα Θαύματα του Αγίου Δημητρίου την έχω περιγράψει σε παλαιότερες αναρτήσεις. Εδώ στα γρήγορα θα αναφέρω πως, κατά τη γνώμη μου, η κάθοδος των Σερμησιάνων μπορεί να είναι το ιστορικό μεταναστευτικό φαινόμενο που κρυβεται πίσω από το θέμα της καταγωγής των Βλάχων, δηλαδή την μεταγενέστερη απάντηση ρωμανόφωνων πληθυσμών (οι ομιλητές της Ανατολικής Βαλκανικής Ρωμανικής) στις περιοχές νοτίως της Γραμμής του Jireček.

Ο Eshel αναλύει τα χωρία όπου οι Σερμησιάνοι προσδιορίζονται ως Ρωμαίοι και ταυτίζονται με τους βιβλικούς Ισραηλίτες της Εξόδου στις σελίδες 59-65.

Αν και οι αιχμαλωτισμένοι Ρωμαίοι που έζησαν για 2 γενιές γύρω από το Σίρμιον επιμείχθηκαν με Αβάρους, Βουλγάρους και λοιπούς εθνικούς, ο κάθε γιος κληρονομούσε από τον πατέρα του την «ορμή» (κατά τη γνώμη μου «γενεαλογική αφετηρία», ορισμός ΙΙΙ) του γένους των Ρωμαίων:

[σλδ 60, υποσημ. 5] παῖς παρὰ πατρὸς ἕκαστος τὰς ἐνεγκαμένας παρειληφότων καὶ τὴν ὁρμὴν τοῦ γένους κατὰ τῶν ἠθῶν τῶν Ῥωμαίων.

Οι ρωμαιογενείς Σερμησιάνοι έφεραν μαζί τους και εθνικούς (οι Βούλγαροι του Κούβερ), τους οποίους ο συγγραφέας του δευτέρου βιβλίου των Θαυμάτων ταυτίζει με τους βιβλικούς προσηλύτους που ακολούθησαν τους Ισραηλίτες στην Έξοδο από την Αίγυπτο προς την Γη της Επαγγελίας:

[σλδ 61, υποσημ. 10] λαμβάνει τὸν πάντα Ῥωμαίων λαὸν μετὰ καὶ ἑτέρων ἐθνικῶν καθὰ ἐν τῇ μωσαϊκῇ τῆς ἐξόδου τῶν Ἰουδαίων ἐμφέρεται βίβλῳ, τουτέστι προσηλύτους

Οι βιβλικοί «προσήλυτοι» αναφέρονται στο παρακάτω χωρίο της Παλαιάς Διαθήκης, όπου αντιπαραβάλλονται στους «αυτόχθονες» Ισραηλίτες και εξηγείται η διαδικασία της «πολιτιγράφησής» τους στο Ισραηλιτικό έθνος (τήρηση του Πάσχα και περιτομή):

[Έξοδος, 12:48-51ἐὰν δέ τις προσέλθῃ πρὸς ὑμᾶς προσήλυτος ποιῆσαι τὸ πάσχα Κυρίῳ, περιτεμεῖς αὐτοῦ πᾶν ἀρσενικόν, καὶ τότε προσελεύσεται ποιῆσαι αὐτὸ καὶ ἔσται ὥσπερ καὶ ὁ αὐτόχθων τῆς γῆς· πᾶς ἀπερίτμητος οὐκ ἔδεται ἀπ᾿ αὐτοῦ … καὶ ἐγένετο ἐν τῇ ἡμέρᾳ ἐκείνῃ, ἐξήγαγε Κύριος τοὺς υἱοὺς Ἰσραὴλ ἐκ γῆς Αἰγύπτου σὺν δυνάμει αὐτῶν.

3. Ο Φώτιος

Ο Φώτιος ξεκαθαρίζει στους ύμνους και τις ομιλίες του ότι μόνον το γένος των Ρωμαίων συνιστά τον «περιούσιο λαό» του Χριστού και τονώνει το εθνικό φρόνημα των Ρωμαίων ακροατών του, όταν τους υπενθυμίζει ότι αποτελούν γένος «ακαταμάχητο και ανυπέρβλητο σε ισχύ και φήμη»:

[Eshel, σλδ 93, υποσημ. 33] Γένος τὸ μέγα Ῥωμαίων, / ἡ Χριστοῦ κληρονομία

[Eshel, σλδ 73, υποσημ. 57] […] κατὰ τῶν ἐπιφανείᾳ λαμπρυνομένων καὶ ἰσχὺν ἀμάχων ἐπικρατείᾳ ἀνυπέρβλητον παρίστησι τὴν πληγήν … Οἷς γὰρ οὐδὲ Ῥωμαίων φήμη μόνη φορητή ποτε κατεφαίνετο […]

4. Ο Πέτρος ο Σικελιώτης

Ο Πέτρος ο Σικελιώτης υπήρξε απεσταλμένος της Ρωμαϊκής ηγεσίας προς τον Χρυσόχειρα, κατά την περίοδο των εκστρατειών των Βασιλείου Α΄εναντίον των Παυλικιανών. Έζησε σχεδόν έναν χρόνο στην Τεφρική (η πρωτεύουσα των αυτονομιστών Παυλικιανών) όπου συνέγραψε (γύρω στο 870) την Ιστορία της κενής και μάταιας αιρέσεως των Μανιχαίων, των και Παυλικιανών λεγομένων.

Σε ένα σημείο, ο Πέτρος ο Σικελιώτης εκφράζει την αγανάκτησή που του προκάλεσε ο αιρετικός Παυλικιανός συνομιλητής του, όταν τον πληροφόρησε πως οι «άσπονδοι, άχρηστοι, αχάριστοι και αφιλάγαθοι» Παυλικιανοί αυτοπροσδιορίζονταν ως (αληθείς) Χριστιανοί (χαρακτηρισμό για τον οποίο υπερηφανεύονταν οι Ρωμαίοι: ᾧτινι μᾶλλον ἡμεῖς οἱ ἀψευδεῖς χριστιανοί σεμνυνόμεθα) και αναγνώριζαν τους χριστιανούς Ρωμαίους (τους οποίους ο Πέτρος φυσικά προσδιορίζει ως «αληθείς και αψευδείς χριστιανούς»μόνον ως κοσμικούς Ρωμαίους (κατά το εθνικό τους όνομα), αλλά δεν τους αναγνώριζαν ως (αληθείς) χριστιανούς (κατά το «κύριό» τους όνομα). Απ΄αυτήν την έκφραση θρησκευτικής αγανάκτησης του Πέτρου αντλούμε την ενδιαφέρουσα πληροφορία ότι οι Παυλικιανοί των τελών του 9ου αιώνα γνώριζαν τους «Βυζαντινούς» ως Ρωμαίους, δηλαδή, όπως και οι Άραβες, τους αποκαλούσαν με το ενδωνύμιό τους (τὸ ἐθνικὸν ὄνομα):

[Eshel, σλδ 95, υποσημ. 41, εδώ σλδ 11-2] ὁ προσδιαλεγόμενος· εἶπε μοι, φασι, τὶ ἐστι τὸ χώριζον ἡμᾶς ἐκ τῶν Ῥωμαίων; (ἑαυτοὺς οἱ ἄσπονδοι καὶ ἄχρηστοι καὶ ἀχάριστοι καὶ ἀφιλάγαθοι χριστιανοὺς ἀποκαλοῦντες· ἡμᾶς δὲ τοὺς ἀληθῶς ἐπωνύμους Χριστοῦ τοῦ ἀληθινοῦ θεοῦ ἡμῶν, Ῥωμαίους ὀνομάζοντες, τῷ ἐθνικῷ ὀνόματι τὸ κύριον ἀμεῖψαι πειρώμενοι, ᾧτινι μᾶλλον ἡμεῖς οἱ ἀψευδεῖς χριστιανοί σεμνυνόμεθα

5. Πηγές του 10ου αιώνα

Από τις πηγές του 10ου αιώνα, ο Eshel περιγράφει δύο νεκρώσιμες ακολουθίες (για στρατιώτες που σκοτώθηκαν στη μάχη), τη μία από τις οποίες την έχω περιγράψει σε παλαιότερη ανάρτηση (οι νεκροί στρατιώτες χαρακτηρίζονται ως «Ῥώμης γεννήματα» και «πατρίδος καὶ τοῦ γένους παντὸς ἑδραιώματα») και δύο ομιλίες του Πορφυρογέννητου που γράφτηκαν με σκοπό να διαβαστούν στους στρατιώτες από τα Ρωμαίων ήθη (τη μία από αυτές έχω επίσης περιγράψει στην προρρηθείσα παλαιότερη ανάρτηση, όπου περιέγραψα ένα άρθρο του Αντώνη Καλδέλλη). Σε όλες αυτές τις πηγές που απευθύνονται προς το ευρύ κοινό, οι «Βυζαντινοί» περιγράφονται και ως Ρωμαίοι και ως περιούσιοι και θεόλεκτοι χριστιανοί (λ.χ. ο ένας λόγος του Πορφυρογέννητου περιγράφει τους στρατιώτες ως «τοιούτους Ῥωμαίων προμάχουςὁ Θεὸς τῇ ἑαυτοῦ κληρονομία δεδώρηται»). Ο Eshel επίσης αναλύει το έργο Άλωσις της Κρήτης του Θεοδοσίου του Διακόνου, όπου ο Νικηφόρος Φωκάς χαρακτηρίζεται ως ο «Ῥώμης ἐκδικητής» και οι στρατιώτες τους ως ο περιούσιος στρατός του Θεού (απευθυνόμενος προς τον θεό ο Φωκάς λέει «τὸ σὸν στράτευμα») και ως «Ῥώμης τὰ νεῦρα» (οι τοξότες της Ρώμης, νεῦρον = «χορδή τόξου»). Αλλού ο Θεοδόσιος αναφέρει «τὸ Ῥώμηςκράτος», ενώ η Κρήτη που ο στρατός του Φωκά πήγε να ανακτήσει προσδιορίζεται ως «Ῥώμηςπατρικῆς κατοικία» (κατοικήσιμος τόπος που κάποτε ανήκε στην πατρική «μας» Ρωμανία [= η Ρωμανία των προγόνων «μας»]). Στη συνέχεια (σλδ 121-2), ο Eshel περιγράφει ένα χωρίο από το DAI του Πορφυρογέννητου στο οποίο απαγορεύεται η επιγαμία του εκάστοτε ρωμαϊκού βασιλικού οίκου με βάρβαρους οίκους όπως οι Βούλγαροι. Η μόνη εξαίρεση είναι οι Φράγκοι, επειδή ο Κωνσταντίνος ήρθε στο Βυζάντιον από τα μέρη τους. Ενώ το χωρίο ξεκινάει μιλώντας για βασιλείς των Ρωμαίων, τελειώνει με την προειδοποίηση πως όποιος (βασιλέας) παραβεί αυτόν τον κανόνα, θα διαγραφεί από τους καταλόγους των χριστιανών (σλδ 122, υποσημ. 155: ἀλλότριος κρίνοιτο τῶν χριστιανῶν καταλόγων). Για άλλη μια φορά, ο Eshel επισημαίνει πως ο φαινομενικά γενικός όρος «χριστιανοί» προσδιορίζει αποκλειστικά τους Ρωμαίους.

Όπως ανέφερα και στην προηγούμενη ανάρτηση, ο Eshel αφιερώνει αρκετό χώρο στην περιγραφή των επιστολών που διάφοροι Ρωμαίοι αξιωματούχοι έστειλαν στον Συμεών της Βουλγαρίας, την περίοδο που ο τελευταίος επιθυμούσε να αναγνωριστεί ως «βασιλέας Ρωμαίων [και Βουλγάρων]».

Ο Θεόδωρος Δαφνοπάτης σε δύο επιστολές που έγραψε για λογαριασμό του πατριάρχη Νικολάου Μυστικού και του αυτοκράτορα Ρωμανού Λεκαπηνού, ξεκαθαρίζει στον Συμέων πως είναι «ἀπώμοτον» (απαίσιο/απεχθές, κυριολεκτικά «απορριπτέο/απαρνητέο με όρκο, αποτακτέο») για τους Ρωμαίους να προσκυνούνε μη Ρωμαίο (σλδ 128, υποσημ. 179 & σλδ 137, υποσημ. 226: βασιλέα προσκυνεῖσθαι σαφῶς ἐρῶν εἰ μὴ Ῥωμαῖον Ῥωμαίοις ἀπώμοτον) και πως ο Λεκαπηνός και ο Πορφυρογέννητος δεν μπορούσαν να παραχωρήσουν στον Συμεών τον τίτλο τους επειδή «Ῥωμαίοις νόμος ἐστὶν ἀσφαλέστατος μὴ τὰ οἰκεῖα καταπροδιδόναι» (σλδ 131, υποσημ. 196).

Η γλωσσική μη ρωμαϊκότητα των Βουλγάρων τονίζεται σε διάφορα χρονικά, στα οποία οι Βούλγαροι στρατιώτες επευφημούν τον Συμεών βασιλέα «τῇ Ῥωμαίων φωνῇ» (δηλαδή τον επευφήμησαν με έναν τίτλο που δεν τους ανήκε και σε μια γλώσσα που δεν ήταν η δική τους, γιατί αμφότερα ανήκαν στους Ρωμαίους).

Θα κλείσω με την περιγραφή από τον Eshel ενός χωρίου του Τακτικού εγχειρίδιου Περί Παραδρομής που γράφτηκε γύρω στο 970 από αξιωματικό που υπηρέτησε στο επιτελείο του Νικηφόρου Φωκά και του Ιωάννη Τζιμισκή. Η έχθρα των «Βυζαντινών» τους «Αγαρηνούς» εξηγείται με τους παρακάτω δύο λόγους: οι Αγαρηνοί θέλουν να αφανίσουν τους χριστιανούς και, επιπρόσθετα, θέλουν να εξευτελήσουν (να καταστήσουν αδόξους) τους κραταιότατους Ρωμαίους (σλδ 133, υποσημ. 120: εἰς βλάβην μὲν καὶ ἀπώλειαν τοῦ Χριστωνύμου λαοῦ καὶ ἀδοξίαν τῶν κραταιοτάτων Ῥωμαίων). Ο πρώτος λόγος είναι θρησκευτικός, αλλά ο δεύτερος λόγος, σύμφωνα με τον Eshel, επικαλείται το αίσθημα της εθνικής υπερηφάνειας των Ρωμαίων (the enmity with the ‘sons of Hagar’ is not only religious, but also a national one … notice the obvious appeal to the Byzantine’s national sense of pride).

Advertisements

2 Comments

Filed under Βυζαντινολογία, Εθνολογία, Ιστορία, Μεσαίωνας

2 responses to “Shay Eshel: The Concept of Elect Nation in Byzantium #2

  1. Το σχόλιο του Πέτρου Σικελιώτη εντυπωσιακό.

    Παραταύτα, από το ίδιο σχόλιο φαίνεται ότι ο “ο περιούσιος λαός” ήταν Αυτοκρατορική ιδεολογία και όχι αποδεκτή εκτός της Ρωμανίας.
    Επίσης, τα σχόλια του Σιναΐτη είναι τα ανάλογα των λογίων, με ιουδαϊκές/χριστιανικές αναφορές αντί κλασσικές.

    • Γεια σου Ναπολέων! Ε λογικό δεν ήταν οι «αιρετικοί» Παυλικιανοί να πίστευαν ότι αυτοί ήταν ο περιούσιος λαός και όχι οι -αιρετικοί στα μάτια τους- Ρωμαίοι;

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.