Το επίθημα -eš σε Αλβανική και ΑΒΡ

Το θέμα της σημερινής ανάρτησης ξεκινήσαμε να το συζητάμε ήδη στα σχόλια της προηγούμενης ανάρτησης. Πρόκειται για το επίθημα -eš που απαντά στην Αλβανική (-esh) και στην Ανατολική Βαλκανική Ρωμανική (ΑΒΡ, ρουμανικό –, αρμανικό –/-), το οποίο σχηματίζει παρατσούκλια. Το επίθημα φαίνεται να χαρακτηρίζεται από διτυπία -eš ~ -aš, κάτι που κάνει δύσκολη την διάκριση των τύπων σε -aš από το ταυτόηχο σλαβικό επίθημα -aš που έχει λίγο πολύ παρόμοια λειτουργία (λ.χ. σερβ. bogat = «πλούσιος» > bogat = «λεφτάς») και δεν αποκλείεται να έχει την ίδια απώτερη ΙΕ καταγωγή (*-V-syos) με το επίθημα που θα εξετάσω εδώ.

Η παρόμοια λειτουργία του επιθήματος στις δύο γλώσσες φαίνεται στα παρακάτω τυπικά παραδείγματα:

Αλβανική: llup = «καταπίνω, καταβροχθίζω» > lupesh ~ lupash = «φαγανός, λαίμαργος»

Ρουμανική: gură = «στόμα» > gureș = «στωμύλος, πολυλογάς», lene = «τεμπελιά» (σλαβικό δάνειο) > leneș = «τεμπέλης»

Ο πιο γνωστός ρουμανικός όρος που περιέχει το επίθημα –eș είναι το παρατσούκλι Țepeș = «παλουκωτής, ανασκολοπιστής» (εκ του υποστρωματικού όρου țeapă = «αιχμηρό παλούκι, σκώλος/σκόλοψ», συγγενής του αλβανικού όρου thep = «αιχμή») του βοεβόδα της Βλαχίας Βλαντ Γ’ Δράκουλα.

Από την Αρμανική/Βλαχική μέχρι στιγμής έχω βρει μόνο την αντιστοιχία: ρουμαν. oach~ αρμαν. oacljeș(u)/oacljiș(u)= «σκουρόχρωμος, παρδαλός» (μάλλον αρχικά «μαυρομάτης», αν έχει δομηθεί εκ του oculus > ocluoclju = «μάτι», για το οποίο όμως πρέπει να πω ότι η μεταφωνία o>oa  είναι αναμενόμενη μόνο μετά την συγκοπή oculus > oclu και πριν την ουράνωση/ουρανίκωση oclu > oclju, δηλαδή αν η λέξη πρωτοσχηματίστηκε ως *ócl-ešu > *oaclešu και αργότερα επήλθε η υστερολατινική ουράνωση/ουρανίκωση *oaclešu > oaclješu).

Παραθέτω μερικά ακόμα αλβανικά παραδείγματα σε -ash που μου έστειλε χθες το βράδυ ο Gandalf (τον οποίο ευχαριστώ), για το οποία όμως καλό είναι να έχουμε κατά νου ότι μπορεί να περιέχουν το προρρηθέν σλαβικό επίθημα -aš (αν έχει υπάρξει δανεισμός του σλαβικού αυτού επιθήματος στην Αλβανική):

αλβ. murg = «μαύρος, σκούρος, γκρι» > αλβ. murgash = «σκούρος»

και τα παραδείγματα που μου έστειλε ο Gandalf:

Λοιπόν, balash (από το balë – λευκή κηλίδα στο πρόσωπο ή στο σώμα ζώων), δεν μπορώ να το μεταφράσω εύστοχα στα ελληνικά. Επίσης qurrash – μυξιάρης (qurrë/at – οι μύξες), larash – παρδαλός (από το larë – κηλίδες στο σώμα ή στο πρόσωπο των ζώων), gungash – καμπούρης (gungë – η καμπούρα), marrash – ο τρελλός (marrë – ο τρελός).

Φαντάζομαι ότι αφού marrë = «τρελός», τότε το marrash πρέπει να σημαίνει κάτι σαν «τρελάρας».

Το επίθημα -eš ~ -aš της Αλβανικής και της ΑΒΡ ανάγεται στο πρωτοαλβανικό *-asja (< IE *-V-syos, απ΄όπου μάλλον προέρχεται και το σλαβικό *-ašĭ > -aš), στο οποίο προέκυψε η διτυπία *-asja ~ *-esja λόγω i-μετάλλαξης (λ.χ. λατ. calix/calicem > αλβ. *qeliqë > qelq, λατ. salix/salicem > αλβ. *sheliqë > shelg, λατ. grāvis > ΑΒΡ *grevis > αρμαν. greu ~ ρουμαν. greu, ελληνικό ἄροτρον > ἀρότριον > ἀλότριον > ἀλέτριον > αλέτρι).

Το «παχύ» /š/ του επιθήματος είναι φυσιολογική εξέλιξη του συμπλέγματος /sj/:

λατ. camisia > αλβ. këmishë και *camesja >ΑΒΡ cəmeašə > αρμαν. cãmeashã ~ ρουμαν. cămașă

Ο Vladimir Orel έχει περιγράψει το επίθημα στην Αλβανική, ενώ ο Andre Du Nay το παραθέτει λακωνικά στη λίστα επιθημάτων που η Ρουμανική συμμερίζεται με την Αλβανική:

Advertisements

9 Comments

Filed under Βαλκανικές γλώσσες, Γλωσσολογία, Ινδοευρωπαϊκά θέματα

9 responses to “Το επίθημα -eš σε Αλβανική και ΑΒΡ

  1. Gandalf

    Η αλήθεια είναι ότι έψαξα αρκετά για να βρω λέξεις και με την κατάληξη -esh αλλά δεν μου ερχόταν τίποτα (αν και τα αλβανικά μου είναι αρκετά καλά μπορώ να πω). Δεν ξέρω αν υπάρχει και κάποιο αντίστροφο λεξικό της αλβανικής. Τα μόνα που μου ερχόταν κατά νου είναι τοπωνύμια σε -esh (αλλά εδώ πρόκειται περί δανεισμού από το λατ. -ensis), όπως τα Martanesh, Kurbnesh, Zgërdhesh.

    • Ναι βρε, αφού και ο Orel το περιγράφει ως σπάνιο επίθημα (a rare suffix).

      Τα τοπωνύμια της Αλβανίας σε -ēnsem > -esh είναι ενδιαφέρον θέμα για δύο λόγους:

      1) βοηθούν στην κατανόηση των ορίων της λατινοφωνίας
      2) Η εξέλιξη -ēnsem > -esh ΔΕΝ δείχνει την τυπική ΑΒΡ τροπή (λ.χ. vēna > αρμαν. vinã) -ēnsem > -īnse > -ise που βλέπουμε στο επιγραφικό Ulmētēnsium > Ulmetinsium (γενική πληθυντικού: των Ουλμετησίων) στην Κάτω Μυσία ~ Μικρά Σκυθία.

  2. φάνης Δασούλας

    Καλησπέρα Σμερδαλέε. Μας ρίχνεις συνέχεια στην «μαγεια» του «Βαλκανικού γλωσσικού δεσμού». Αν και δεν κατέχω το αντικείμενος εις βάθος ελπίζω να συμβάλω ελάχιστα σε αυτό το θέμα. Την λέξη oacljeș(u)/oacljiș(u) την αγνοώ, μήπως είναι κάποιος ιδιωματικός τύπος του γενικότερου όρου caléş(u)- caléşă= “κριάρι – προβατίνα με άσπρο ρύγχος που φέρει μαύρα στίγματα” και επεκτάθηκε εν είδη μεταφορά και στους ανθρώπους; Όμως δεν ξέρω αν αυτή η κατάληξη είναι φαινόμενο και της αρμανικής, αν προέρχεται από αλβανικό δάνειο(πολύ πιθανόν) ή αποτελεί μορφή του επιθέματος –ișu( π.χ. muntișu =ορεινός). Η αλήθεια είναι πως το φαινόμενο που περιγράφεις λειτουργικά είναι σπανιότατο στην αρμανική, σχεδόν ανύπαρκτο. Είναι χαρακτηριστικό το εξής παράδειγμα. Η ρίζα lene = «τεμπελιά» (σλαβικό δάνειο) που ανέφερες και που έδωσε στην ρουμανική το leneș = «τεμπέλης» στην αρμανική έδωσε τον όρο lenivósu= «τεμπέλης». Δηλαδή η αρμανική σε αντίθεση με την ρουμανική σχημάτισε το επίθετό αυτής της λέξης προσθέτοντας το επίθεμα –osu που είναι ένα από τα χαρακτηριστικά επιθέματα των επιθέτων όλων σχεδόν των ρομανικών γλωσσών

    • Γεια σου Φάνη! Απ΄ότι κατάλαβα, πρόκειται για σπανιότατο επίθημα σε όλες τις εμπλεκόμενες γλώσσες. Και είναι λογικό που ο σλαβογενής όρος «τεμπέλης» διαφέρει σε Ρουμανική και Αρμανική, γιατί οι δύο γλώσσες δανείστηκαν το σλαβικό όρο ανεξάρτητα η μία από την άλλη αφού είχαν χωριστεί και,συνεπώς, η κάθε μια έφτιαξε τον «τεμπέλη» με διαφορετικό επίθημα.

      Το «caléş(u)- caléşă= “κριάρι – προβατίνα με άσπρο ρύγχος που φέρει μαύρα στίγματα”» που ανέφερες, σύμφωνα με τον Orel είναι το αλβανικό *ka-laisa > kalesh = «τριχωτός», σύνθετο που έχει φτιαχτεί με την προσθήκη της πρόθεσης *k’om > ka- στον όρο *laisa > lesh = «τρίχα».

      Ωστόσο, έχει σημασία, ότι τόσο στη βλαχική όσο και στην ελληνική, η σημασία του όρου είναι «μαυρότριχη, με μαύρα στίγματα» και όχι «τριχωτή» όπως στην αλβανική. Το λέω γιατί υπάρχει η ΙΕ ρίζα *keh2l- «μαύρος, σκοτεινός, σκούρος», λ.χ. κελαινός, κηλίς.

      To munt-ișu = «ορεινός» το κρατάω προς διερεύνηση. Μπορεί να περιέχει το ελληνικό -ίσιος (λ.χ. βουν-ίσιος) που στα αρμανικά έγινε κανονικά -isju > -ișu, όπως το camisia > cămeașă.

  3. Γιώργος

    Καλησπέρα σας. Με καθε επιφυλαξη…..Μήπως το επιθημα είναι σλαβικό; Αναφέρονται στην Ελλάδα τα οικωνυμια Smardes, Gabres, Veles (Vasmer “Die Slaven in Griechenland” σ. 196, 190 και 86, αντιστοίχως) με το επιθημα και θέματα σλαβικά. Επίσης, ο Μαλιγκουδης το θεωρεί μάλλον σλαβικό (Malingoudis “Studien zu den slavischen Ortsnamen Griechenlands. 1.Slavische Flurnamen aus der messenischen Mani” σ. 68).

    • Γεια σου Γιώργο.

      Δεν ξέρω αν η σλαβική έχει παραπλήσιο -eš- για τοπωνύμια. Πάντως εγώ εξέτασα ένα επίθημα που σχηματίζει παρατσούκλια.

      • Γιώργο, συμπλήρωμα: Η σερβοκροατική έχει το επίθημα -eš-ina που σχηματίζει όρους του τύπου «προεδρ-άρα», «προπονητ-άρα» κλπ.

      • @Γιώργο, συμπλήρωμα #2:

        Υπάρχει και το επίθημα σλαβικό επίθημα -ež (το οποίο οι βουλγαρομακεδονικές ποικιλίες προφέρουν ως -eš απηχηροποίησης του τελικού συμφώνου, λ.χ. -ov > -of, grad > grat), αλλά σχηματίζει αφηρημένες έννοιες, εργαλεία και nomina actionis, λ.χ. bodež = «στιλέτο», grabež = «κλοπή, ληστεία»

        Περισσότερα εδώ, ενώ εδώ μπορείτε να δείτε μια σελίδα με διάφορα πρωτοσλαβικά επιθήματα.

  4. Γιώργος

    Σ`ευχαριστώ.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.