Το δίσημο τοπωνύμιο «Γκούρα»

Το θέμα της σημερινής ανάρτησης είναι η διπλή σημασία (εξού και ο όρος δίσημος του τίτλου) του τοπωνυμίου «Γκούρα»: στα αρβανίτικα σημαίνει «πέτρα, βραχώδες μέρος» και στα βλάχικα (αρμανικά) σημαίνει «στόμα, στόμιοπηγή, εκβολή» (οι δύο όροι δεν σχετίζονται μεταξύ τους, απλώς έτυχε να γίνουν ταυτόηχοι στην ελληνική τους απόδοση).

Η Γκούρα Κορινθίας μάλλον περιέχει τον αρβανίτικο όρο gur = «πέτρα», ενώ η πηγή «Γκούρα» στη Βατσουνιά Καρδίτσας μάλλον περιέχει τον βλαχικό/αρμανικό όρο gurã = «στόμα, στόμιο, πηγή/εκβολή».

Το τοπωνύμιο υπέπεσε στην υπόληψή μου καθώς κοιτούσα εδώ έναν χάρτη του 19ου αιώνα με τα οθωμανικά σαντζάκια, προσπαθώντας να βω την μυστήρια «Ελλάδα» της προηγούμενης ανάρτησης. Σχετικά με την προηγούμενη ανάρτηση, αναφέρω ότι ο εν λόγω χάρτης αναφέρει μια πόλη «Ελλάδα» στο δέλτα του Σπερχειού (μεταξύ Ζητουνίου/Λαμίας και Βοδονίτσας/Μενδενίτσας) και επίσης αποκαλεί «Ελλάδα» τον άνω Σπερχειό. Αυτοί που γνωρίζουν την ιστορία της περιοχής μπορούν να μας διαφωτίσουν για το αν όντως ήταν σε χρήση αυτά τα τοπωνύμια ή τα πρόσθεσε ο χαρτογράφος λόγω ιστοριογνωσίας (το παραδοσιακό όνομα του Σπερχειού ήταν φυσικά Αλαμάνα).

Και εκεί που έψαχνα για τη μυστήρια «Ελλάδα», το μάτι μου έπεσε σε δύο «Γκούρες» του νομού Φθιώτιδας:

  1. Το φαράγγι της Γκούρας στο όρος Όθρυς απ΄όπου περνάει ο ποταμός Ενιπέας.
  2. Η πηγή Γκούρα του Μαυρίλου Φθιώτιδας, ένα χωριό που βρίσκεται σε μέρος με πολλές πηγές, τα νερά των οποίων σχηματίζουν έναν παραπόταμο του Σπερχειού.

1. Η βλαχική «Γκούρα» = «πηγή/εκβολή»

Αρχίζω με την επισήμανση ενός λάθους που βρήκα στο άρθρο της Βικιπαίδειας για το Μαυρίλο Φθιώτιδος. Το άρθρο γράφει:

Το χωριό είναι γεμάτο πηγές, αυλάκια και ρυάκια τα οποία χρησιμοποιούνταν στο παρελθόν όχι μόνο για πότισμα αλλά ως κινητήρια δύναμη των νερόμυλων για το άλεσμα αλευριού και την κατασκευή μπαρούτης. Η κύρια πηγή του χωριού ονομάζεται Γκούρα (η λέξη αυτή στα Σλαβικά σημαίνει μεγάλη πηγή) και αποτελεί μία από τις πηγές του Σπερχειού ποταμού.

Όπως ήδη ανέφερα, ο όρος «γκούρα» με τη σημασία «πηγή» είναι βλαχικός (αρμανικός) και όχι σλαβικός, όπως ισχυρίζεται το άρθρο. Ο λατινικός όρος gula = «λαιμός, οισοφάγος» (λ.χ. ιταλικό gola = «λαιμός, φαράγγι» και goloso = «λείξουρος», καθώς και το γαλλογενές αγγλικό gullet = «οισοφάγος, φαράγγι, κανάλι») εξελίχθηκε κανονικά στον όρο gurə = «στόμα, στόμιο» της Ανατολικής Βαλκανικής Ρωμανικής (ΑΒΡ), από τον οποίο προέρχεται ο βλαχικός όρος gurã και ο αντίστοιχος ρουμανικός όρος gură. Ο ρωτακισμός του μεσοφωνηεντικού /L/ είναι μια τυπική φωνολογική εξέλιξη της ΑΒΡ (λ.χ. τα λατινικά sōl/lem = «ήλιος» και sāl/salem = «αλάτι» στην ΑΒΡ έγιναν soare και sare αντίστοιχα).

Παραθέτω το λήμμα gură = «στόμα, στόμιο, οπή εκροής νερού/υγρού» από το λεξικό του βλαχικού ιδιώματος του Μετσόβου του Φάνη Δασούλα (σλδ. 115):

Τις ίδιες σημασίες βρίσκουμε και στο διαδικτυακό ετυμολογικό λεξικό της Ρουμανικής (DEX) για το ρουμανικό λήμμα gură: προσέξτε τη σημασία #115: Loc de vărsare al unei ape într-o altă apă (σημείο εκροής υγρού/νερού).

Με αυτή τη σημασία, η Ρουμανία είναι γεμάτη με «Γκούρες» που δηλώνουν την εκβολή ενός ποταμού:

Gura Humorului = η «γκούρα»/εκβολή του ποταμού Humor (το σημείο όπου ο ποταμός Χούμορ εκβάλλει στον ποταμό Μολδόβα)

Gura Ialomiței = η «γκούρα»/εκβολή του ποταμού Ιαλομίτσα (ο Ἡλιβακίας του Θεοφύλακτου Σιμοκάττη στο [6.8.9] «οὐκοῦν εἰς τὰ πρόσω τοῦ ῾Ηλιβακία ποταμοῦ»)

Gura Râului = κυριολεκτικά, «η «γκούρα»/εκβολή του ποταμού» (λατ. rīvus > ρουμ. râu ~ αρμαν. (a)rãu = «ποταμός»)

Κλείνω την ενότητα για την βλαχική «γκούρα» = «πηγή» παραθέτοντας μερικές ενδιαφέρουσες πληροφορίες για το θέμα που άφησε ο Φάνης Δασούλας στα σχόλια:

Σημαντική διευκρίνιση Σμερδαλέε επειδή πολλοί ταυτίζουν τα δύο τοπωνύμια. Προς επίρρωση των προαναφερόμενων παραθέτω ότι συχνά απαντώ τον όρο «γκούρα» ως τοπωνύμιο σε πολλά αποκλειστικά ελληνόφωνα χωριά της βορειοδυτικής Ελλάδας με την έννοια της «πηγής» αλλά και κατ’ επέκταση του υδάτινου ρεύματος που ρέει από φυσική πηγή. Όπως είναι φυσικό στα βλαχοχώρια υφίσταται πάντα μια τοποθεσία Gură· συνήθης επίσης είναι η φράση gură di apă η οποία θα μπορούσε να αποδοθεί με την ελληνική λέξη «νεροπηγή». Τέλος αναφέρω ότι ένα από τα πιο διαδεδομένα ερωτικά δίστιχα των Βλάχων είναι το apă arace de la gura stăi sti başu ună oară în gură «νερό κρύο απ’ την πηγή στάσου να σε φιλήσω μία φορά στο στόμα» όπου οι δύο έννοιες gură «στόμα» και gură «πηγή» δημιουργούν ρήμα.

2. Η αρβανίτικη «Γκούρα» = «πέτρα, βράχος, βραχώδες φαράγγι»

Αναφέρω επί παραδείγματι την Γκούρα Κορινθίας, το φαράγγι της Γκούρας στην Αρκαδία, το προρρηθέν φαράγγι της Γκούρας της Όθρυος στην Φθιώτιδα και, από την Αλβανία, το τοπωνύμιο Guri i Bardhë = «(H) Άσπρη Πέτρα». Όσοι αναρωτιούνται αν έχει νόημα ένα αρβανίτικο όνομα για φαράγγι της Όθρυος στην Φθιώτιδα, αναφέρω ότι κάποια στιγμή μετά το 1325, όταν πρωτομνημονεύεται η άφιξη των αλβανικών φαρών στην Θεσσαλία από τον Ενετό Μαρίνο Σανούδο τον Πρεσβύτερο (και αργότερα από τον Ιωάννη ΣΤ’ Καντακουζηνό), στα μέρη της Φθιώτιδας εγκαταστάθηκε μια αρκετά μεγάλη αρβανίτικη φάρα (ή πλήθος μικρότερων φαρών) και η περιοχή το 1381 συνιστούσε την ημιαυτόνομη κομητεία του Αρβανίτη κόμητος Δημήτρη/Μήτρου (comte (de) Mitra), ο οποίος ήταν αρχηγός ενός διόλου ευκαταφρόνητου σώματος ιππικού 1500 Αρβανιτών και ο δεύτερος σε ιεραρχία λίζιος αριστοκράτης του Καταλανού Δούκα των Αθηνών μετά τον κόμητα Σαλώνων (και πάνω από τον Μαρκήσιο Βοδονίτσας).

Παραθέτω μερικές σελίδες από το βιβλίο του Kenneth M. Setton για την Καταλανική περίοδο του Δουκάτου των Αθηνών (Catalan domination in Athens, 1311-1388, Variorum Press, 1975).

Για τον αλβανικό όρο gur = «πέτρα» έχουν προταθεί δύο ετυμολογίες. Ο Vladimir Orel συνδέει τον όρο με τον σλαβικό όρο gora = «βουνό» (λ.χ. ο μηδενόβαθμος λιθουανικός συγγενής *gwr.H- > giria = «δάσος»), ενώ ο Calvert Watkins τον συνδέει με τους ελληνικούς όρους βαρύς (εκ του IE *gwreh2-us όπως και το λατινικό grāvis) και βρίθω = «έχω βάρος, είμαι φορτωμένος/γεμάτος».

Όποια ετυμολόγηση κι αν προτιμήσετε, η βασική δομή της λέξης είναι η ίδια:

ΙΕ *gwr.H-os > PAlb *gwur-a > *gura > *gurë > αλβ. gur

Ο όρος απαντά στην αρβανίτικη εκδοχή του επωνύμου-παρατσουκλιού Κολο-κοτρώνης = Μπιθέ-γκουρας , ενώ θα πρέπει να με διαφωτίσετε οι ίδρεις για το αν πρέπει να θεωρήσουμε αρβανίτικο ή βλάχικο το επώνυμο του αγωνιστή Γιάννη Γκούρα, επειδή γεννήθηκε στο Μαυρίλο Φθιώτιδας το οποίο, όπως προανέφερα, έχει πολλές βλαχικές «γκούρες» = πηγές.

Advertisements

38 Comments

Filed under Βαλκανικές γλώσσες, Γλωσσολογία

38 responses to “Το δίσημο τοπωνύμιο «Γκούρα»

  1. Gandalf

    Στα αλβανικά υπάρχουν δυο λέξεις, 1. gur, και 2. gurrë. Η πρώτη είναι η πέτρα που αναφέρεις, η δεύτερη είναι ίδια σημασιολογικά με την αρομουνική.

    Τώρα, στα ετυμολογικά της αλβανικής εγώ προσωπικά εμπιστεύομαι τον Çabej.

    Θα σου στείλω 1. την άποψη του Çabej, 2. του Gustav Meyer, 3. του πρόσφατου ετυμολογικού λεξικού της αλβανικής (2017) του Topalli (απεβίωσε πριν λίγο καιρό, εξαιρετικός επιστήμονας) καθώς και 4. του Φουρίκη για τα τοπωνύμια της Αττικής.

    • Ευχαριστώ Gandalf. Ό,τι έχεις για το θέμα είναι ευπρόσδεκτο.

      To αλβανικό gurrë = «πηγή» μου φαίνεται αρκετά πιθανό για δάνειο από την ΑΒΡ (αφού ολοκληρώθηκε ο ρωτακισμός λατ. gula > ΑΒΡ gurã), σαν το parens > parentem > ΑΒΡ părinte > αλβ. p(ë)rind καλή ώρα, όπου η ΑΒΡ πρόλαβε να κάνει την τυπική τροπή én > ín (λ.χ. déntem > ΑΒΡ dinte).

  2. Ριβαλντίνιο

    αν πρέπει να θεωρήσουμε αρβανίτικο ή βλάχικο το επώνυμο του αγωνιστή Γιάννη Γκούρα, επειδή γεννήθηκε στο Μαυρίλο Φθιώτιδας το οποίο, όπως προανέφερα, έχει πολλές βλαχικές «γκούρες» = πηγές.

    Ας το πούμε αρβανιτοβλάχικο να τελειώνουμε . 🙂

    Φίνλεϋ : Ούτω εις των πανουργοτέρων Ελλήνων αρχηγών [ = Ανδρούτσος ] έπεσε θύμα της πολιτικής ενός αξέστου Αλβανού στρατιώτου [ = Γκούρας ] , τον οποίον είχε ανυψώσει εις υψηλόν βαθμόν.

    Δεν με πείθει όμως αν δεν δώ και άλλη πηγή. O τόπος καταγωγής του Γκούρα κατοικούταν από Βλάχους ή Αρβανίτες ή Σαρακατσάνους ή τουρλού τουρλού ;

    • O τόπος καταγωγής του Γκούρα κατοικούταν από Βλάχους ή Αρβανίτες ή Σαρακατσάνους ή τουρλού τουρλού ;

      Τους Καταλανούς ξέχασες! 🙂 🙂

      Ό,τι ξέρεις ξέρω. Πάντως φαντάζομαι ότι στα χρόνια της επανάστασης λίγο πολύ όλοι ήταν πια Ρωμιοί.

      • Ριβαλντίνιο

        Ρωμιοί ήταν αλλά διέκριναν ακόμη Αρβανίτες , Βλάχους , Αρβανιτοβλάχους και Γραικοβλάχους.

      • 1) Οι «Γραικόβλαχοι» τι είναι; Οι «ἐν τῇ Ἑλλάδι Βλαχίᾳ» κατοικούντες; 🙂

        2) Ναι βρε, σαφώς, υπήρχαν εθνοτικές διακρίσεις (όπως γράφει και ο Καλδέλλης υπήρχαν κλίμακες ρωμαϊκότητας). Απλώς αυτό που ήθελα να πω είναι πως υπήρχε μια συνεχής διαδικασία εκρωμαϊσμού.

        Η Θεσσαλία είναι ένα άριστο παράδειγμα αυτής της διαδικασίας, γιατί ενώ οι πηγές γράφουν για αλβανικό εποικισμό (και τα τοπωνύμια το επιβεβαιώνουν, λ.χ. Ματαράγκα Καρδίτσας), αντίθετα με τους νοτιότερους Αρβανίτες, εδώ οι Αρβανίτες αφομοιώθηκαν σχετικά γρήγορα και δεν υπάρχει καν μνήμη αλβανοφωνίας.

      • Ριβαλντίνιο

        “Γραικοβλάχοι” είναι ένας όρος του Μακεδόνα οπλαρχηγού του ’21 Νικολάου Κασομούλη για να διακρίνει δύο κατηγορίες ποιμένων/σκηνιτών/Βλάχων. Τους “Αλβανιτοβλάχους” και τους “Γραικοβλάχους”. Οι πρώοι μιλούσαν βλαχικά και αλβανικά και δεν ήθελαν πολλά πολλά με τους Γραικούς. Οι δεύτεροι συμπαθούσαν τους Έλληνες.
        Εδώ.

        Η σχετικά γρήγορη αφομοίωση των Αρβανιτών της Θεσσαλίας πρέπει να οφείλεται και στο ότι πολλοί από αυτούς μετανάστευσαν νοτιότερα.

      • 1)“Αλβανιτοβλάχους” και τους “Γραικοβλάχους”

        Σε ρώτησα γιατί η έννοια «Αρβανιτόβλαχοι» απλώς σημαίνει «Βλάχοι της Αρβανιτιάς», δηλαδή είναι γεωγραφικός προσδιορισμός.

        2) Η σχετικά γρήγορη αφομοίωση των Αρβανιτών της Θεσσαλίας πρέπει να οφείλεται και στο ότι πολλοί από αυτούς μετανάστευσαν νοτιότερα.

        Αυτό κάπου το διάβασα και εγώ. Ότι η τουρκική πίεση ώθησε πολλές αρβανίτικες κοινότητες της Θεσσαλίας να μετακινηθούν νοτιότερα.

      • Ριβαλντίνιο

        Αρβανιτοβλάχοι = Βλάχοι της Αρβανιτιάς

        Αυτό λέει και ο Κασομούλης. Οι Βλάχοι με καταγωγή γύρω από την Μοσχόπολη. Αλλά φαίνεται πως κατέβαιναν και νοτιότερα.

        Και Γραικοβλάχοι = Κουτσόβλαχοι ( Συράκο, Αβδέλα, Σαμαρίνα κ.α. ) σχολιάζει ο Βλαχογιάννης, ενώ απορεί πως ο Κασομούλης δεν κάνει αναφορά στους ελληνόφωνους Σαρακατσάνους.

        Οι όροι χρησιμοποιούνται καμιά φορά απ’τον καθένα όπως λάχει. Και οι Σαρακατσάνοι ως Βλάχοι ( ποιμένες ) μπορεί να αναφερθούν. Τα ξέρεις τώρα. Πολλά δεν λέω.

        Δές εδώ κάτι σχετικό απ’το 1858 με τουρλού τουρλού ονομασίες :

        Ο Βακάλογλου σαν Διοικητής – Μοίραρχος Βοιωτίας και μεταβ. αποσπασμάτων έστειλε στις 18/3/1858 πολυσέλιδη αναφορά στα Υπ. Στρατιωτικών – Χωροφυλακής για τα μέτρα που έπρεπε να ληφθούν για την εξάλειψη της ληστείας στην Α. Ελλάδα. Η ενδιαφέρουσα διαπίστωση του Βακάλογλου είναι ότι οι πυρήνες της ληστείας για την ύπαρξη και συντηρησή της ήταν οι βλαχοποιμένες (Σαρακατσαναίοι κυρίως). Οι Αρβανίτες και οι Βλάχοι αντίθετα ήταν με το μέρος του κράτους περισσότερο. Τονίζει : «Ο ενδοξότερος δε ομόφυλος της φυλής των Σαρακατσαναίων είναι δι’αυτήν ο τρομερότερος αρχιληστής, ο δε εναρετώτερος, ο μη καταδεικνύων τον ληστήν με όσας και αν υποστεί βασάνους και ατιμώτερος πάντων ο καταδείκτης του ληστού, όν, αποκαλούντες προδότην, τον αποστρέφονται όλοι ως λελωβημένον και τον φονεύουν. (…) Συνήθως οι λησταί διαπράττουσι τας κακουργίας των την άνοιξιν και το φθινόπωρον, οπότε ευρισκομένων καθ’οδόν των βλαχοποιμένων ως εκ της μεταβάσεως και επανόδου των εις την Ευρυτανίαν , τοις παρέχουσι όλας τας ευκολίας, τον δε χειμώνα, οπότε διατρέχουσι κίνδυνον εφησυχάζουσι παραμένοντες παρ’αυτοίς , και το έαρ συνδιαιτώνται μετ’αυτών εν Ευρυτανία, ένθα εφοδιάζονται μεν ενδύματα και περιβολάς τεκταίνοντες τα μελετώμενα προσεχώς κακουργήματα των από κοινού, ποιούσι συγγενικούς δεσμούς δια γάμων και βαπτίσεων, διανέμουσι εις τους βλαχοποιμένας χρήματα, αμείβουσι και αποζημιούσι τους προφυλακισθέντας ή άλλως πώς παθόντας εξ αιτίας των υπό της εξουσίας και συσκέπτονται και συναποφασίζουσι που έκαστος των βλαχοποιμένων συμφέρει αυτοίς να παραχειμάση, ίνα δύναται να τοις παρέχη ευκολώτερον υπόθαλψιν, δοθείσης δε ανάγκης οι λησταί δια συνεισφορών συνδράμουσι χρηματικώς τους φίλους των δια να τοις χρησιμεύσωσι δι ‘ αγοράν ιδιωτικού ή παραχώρησιν εθνικού λειβαδίου. Εάν δε τυχόν βλάχος τις αναγγείλη προς αυτόν εμφάνισιν ληστρικής συμμορίας εις τι απόσπασμα τον χειμώνα, οι λησταί τιμωρούσιν αυτόν εις το έαρ εις Ευρυτανίαν, εν μεν τη περιπτώσει καθ’ην επήλθε φόνος ληστού τινός εκ της αγγελίας του με θάνατον και ακρωτηρίασιν, άλλως δε τους μεν ευπόρους με χρηματικήν δόσιν τους δε πένητας με ραβδισμόν. (…) Είναι δε μάλιστα πασίγνωστον ότι ο μεν λήσταρχος Ντρέλλας εγένετο παράνυμφος του αρχιποιμένος Αποστόλου Τζαμανίκα, νυμφευθέντος την θυγατέρα της χήρας Μοσχογιάνναινας αυτόθι, ο δε λήσταρχος Καλαμπαλίκης παρευρέθη εις τον γάμον του αδελφού του Κων/νου, γεννηθέντος εις τας σκηνάς του Θύμιου, όστις ήτο παράνυμφος, ότι όλοι οι Βλάχοι αργυρολογήθησαν δια συνεισφορών υπό των ληστών, ότι οι λησταί καθ’ό Σαρακατζάνοι, εφόνευσαν και επλήγωσαν δεκαεννέα άνδρας, γυναίκας και παιδία της ποιμενικής ομάδας των Σιδέρηδων, ελήστευσαν αυτήν και ηχμαλώτισαν τον αδελφόν του αρχιποιμένος Α. Γιάγκα, καθ’ό αλβανοβλάχων, και προς εκδίκησιν διότι εφόνευσαν τον αρχιληστήν Λέκκαν εν Ακαρνανία (διόπερ και έλαβον ο εις αυτών τον Σταυρόν του Σωτήρος και χάριν των ομοφύλων του) διότι τοις παρεχωρήθη εν καλόν λειβάδιον, «Γρηακαλή» καλούμενον, κατά προτίμησιν αφαιρεθέν από τους ομοφύλους των Σαρακατζάνους. Εκ του συνημμένου καταλόγου παρατητεί το υπουργίον ότι εκ των υπαρχόντων 53 ληστών οι 41 εξ αυτών εισί Βλάχοι Σαρακατζάνοι εκ της Τουρκικής χώρας έλκοντες το γένος, 4 Αλβανόβλαχοι, ήτοι Καραγκούνηδες από τη Χειμάρα, επίσης εκ της Τουρκίας καταγόμενοι και 6 εγχωρίων ποιμένων πάντες οι αρχιλησταί εκ της φυλής των Σαρακατζάνων. Εξ αυτής όθεν της καταγωγής αυτών εννοείται ότι οι σημαντικώτεροι λησταποδόχοι των εισίν οι συγγενείς και <b.ομόφυλοί των Βλάχοι . (…)

        sel. 69 -71
        https://www.politeianet.gr/books/9789608670815-kassis-d-kuriakos-ichor-antiexousiastes-kai-listes-sta-bouna-tis-elladas-1821-1871-protos-tomos-101055

      • Δές εδώ κάτι σχετικό απ’το 1858 με τουρλού τουρλού ονομασίες:

        Κάτσε καλά μπέρδεμα μπουτιών!

        Όπως λέει και ο Thede Kahl [05:30], ένας Σαρακατσάνος στα Άγραφα του είπε «εμείς [οι Σαρακατσάνοι] είμαστε οι Βλάχοι, οι άλλοι «οι τσί-τσι, φά-τσι στο Μέτσοβο» (= οι Αρμάνοι δλδ) είναι οι Σαρακατσάνοι». 🙂 🙂 🙂 🙂

  3. f

    Σημαντική διευκρίνιση Σμερδαλέε επειδή πολλοί ταυτίζουν τα δύο τοπωνύμια. Προς επίρρωση των προαναφερόμενων παραθέτω ότι συχνά απαντώ τον όρο «γκούρα» ως τοπωνύμιο σε πολλά αποκλειστικά ελληνόφωνα χωριά της βορειοδυτικής Ελλάδας με την έννοια της «πηγής» αλλά και κατ’ επέκταση του υδάτινου ρεύματος που ρέει από φυσική πηγή. Όπως είναι φυσικό στα βλαχοχώρια υφίσταται πάντα μια τοποθεσία «Gură» συνήθης επίσης είναι η φράση «gură di apă» η οποία θα μπορούσε να αποδοθεί με την ελληνική λέξη «νεροπηγή». Τέλος αναφέρω ότι ένα από τα πιο διαδεδομένα ερωτικά δίστιχα των Βλάχων είναι το apă arace de la gura stăi sti başu ună oară în gură «νερό κρύο απ’ την πηγή στάσου να σε φιλήσω μία φορά στο στόμα» όπου οι δύο έννοιες gură «στόμα» και gură «πηγή» δημιουργούν ρήμα.

    • Φάνης Δασούλας

      Σημαντική διευκρίνιση Σμερδαλέε επειδή πολλοί ταυτίζουν τα δύο τοπωνύμια. Προς επίρρωση των προαναφερόμενων παραθέτω ότι συχνά απαντώ τον όρο «γκούρα» ως τοπωνύμιο σε πολλά αποκλειστικά ελληνόφωνα χωριά της βορειοδυτικής Ελλάδας με την έννοια της «πηγής» αλλά και κατ’ επέκταση του υδάτινου ρεύματος που ρέει από φυσική πηγή. Όπως είναι φυσικό στα βλαχοχώρια υφίσταται πάντα μια τοποθεσία «Gură» συνήθης επίσης είναι η φράση «gură di apă» η οποία θα μπορούσε να αποδοθεί με την ελληνική λέξη «νεροπηγή». Τέλος αναφέρω ότι ένα από τα πιο διαδεδομένα ερωτικά δίστιχα των Βλάχων είναι το apă arace de la gura stăi sti başu ună oară în gură «νερό κρύο απ’ την πηγή στάσου να σε φιλήσω μία φορά στο στόμα» όπου οι δύο έννοιες gură «στόμα» και gură «πηγή» δημιουργούν ρήμα.

  4. Gandalf

    Λοιπόν, όπως υποσχέθηκα παραθέτω μερικές απόψεις για τις ετυμολογίες των αλβ. λέξεων gur (πέτρα) και gurrë (πηγή).

    1. Gustav Meyer

    Για την πρώτη λέξη δεν εκφράζεται ετυμολογικά, λέει μονο πως δεν πρέπει να συσχετιστεί με την σλ. gora (βουνό). Για την δεύτερη αναφέρει ότι είναι δάνειο από την ελλ. γούρνα (με την συνηθισμένη τροπή του συμπλεγματος -ρν- σε -ρρ-).

    2. Eqrem Çabej

    Για την πρώτη λέξη θα το ανεβάσω σε επόμενο σχόλιο. Για την δεύτερη, ακολουθεί τον Meyer.

    3, 4, 5. Kolec Topalli

    Για την πρώτη αναφέρει ότι είναι κληρονομημένη λέξη (i.e.), ενώ για την δεύτερη αναφέρει ότι είναι ηχοποίητη από το ρήμα gurgullon (=αναβλύζει, γουργουρίζει) που κάνει το νερό όταν βγαίνει από την πηγή.

    Οι αριθμοί αντιστοιχούν στις εικόνες που ανεβάζω

    https://imgur.com/a/82VsmQJ

    Δεν είχα χρόνο για ακριβή μετάφραση

    Τον Φουρίκη δεν τον βρίσκω προς το παρόν στο αρχείο μου, επιφυλάσσομαι

    • Ο Orel κάνει μια περίληψη όλων όσων παρέθεσες στο AED και στο τέλος παραθέτει και την άποψη του Watkins (για συσχέτιση με τα βαρύς/βρίθω και gravis) την οποία, αν έχω καταλάβει καλά, δέχεται και ο Bardhyl Demiraj.

      Πάντως, αν εξετάσουμε την υπόθεση δανεισμού του gurrë εκ του ΑΒΡ gură, τότε η εξέλιξη ΑΒΡ gură > αλβ. gurrë είναι σαν τα πρώιμα σλαβικά δάνεια *karyto (μεταγεν. *koryto) > karrutë και *karupŭ (μεταγεν. *korupŭ) > karrup (πρβ. Orel, CHAG, σλδ 38).

      https://imgur.com/a/Ssh8cgq

      • Εντωμεταξύ, τώρα είδα το τελευταίο λήμμα κάτω κάτω στην σελίδα του Orel:

        αλβ. gurmaz = gullet (λαιμός, οισοφάγος) που, κατά Orel, εισήλθε ως (υποστρωματικό; ) δάνειο στη ρουμανική σαν grumaz.

        Το gur- του gurmaz (*gwr.h3-m-ad-yos [^] > *gurmadza) μπορεί να είναι ομόρριζο του gurrë, αν το δεύτερο ανάγεται σε πρωτοαλβανικό όρο.

        [^] η ΙΕ ρίζα *gwerh3- έχει δώσει τα βιβρώσκω, βάραθρον/ζέρεθρον, αλβ. grellë = «βαθύ κοίλωμα», και πολλούς όρους για «λαιμό/οισοφάγο» (λ.χ. αρμενικό kokord, λιθουανικό gerklė, πρωτοσλαβικό žerdlo κλπ).

  5. Gandalf

    Çabej για την λ. gur (πέτρα)

    https://imgur.com/a/wP8tFOY

    Κατά την άποψή μου το πιο έγκυρο λεξικό αυτή τη στιγμή είναι του Topalli (2017) το οποίο κάνει περίληψη σε ο,τι έχει γραφτεί για την αλβανική μέχρι σήμερα (του Orel περιλαμβανομένου).

    • Κάποια στιγμή είναι να βγει και το αλβανικό λεξικό της σειράς Leiden-Brill από τους Bardhyl Demiraj και Michiel de Vaan.

      • Gandalf

        Δεν είμαι και πολύ σίγουρος για το συγκεκριμένο project, ο Demiraj τα έχει παρατήσει λίγο τα ετυμολογικά και έχει κάνει μια στροφή το τελευταίο διάστημα στα παλαιά κείμενα της αλβανικής και ασχολείται πιο πολύ με τους αρμπερέσους.

        Θα δείξει.

    • Gandalf, τώρα που σε βρήκα, για δες αν μπορείς να βρεις αλβανικά παρατσούκλια/nomina agentis σε -esh/-ash του τύπου llup = «καταβροχθίζω» > lup-esh = «φαγανός, λαίμαργος».

      Γιατί καθώς ετοίμαζα την ανάρτηση για τη «γκούρα» βρήκα το ρουμανικό παρατσούκλι/nomen agentis gureș = «στωμύλος, ομιλητικός» (gură = στόμα) και θυμήθηκα τον Andre Du Nay που παρατήρησε πολύ λακωνικά ότι οι δύο γλώσσες συμμερίζονται το επίθημα αυτό.

      • Gandalf

        Κάτι θα κάνουμε 😉

      • Gandalf

        Λοιπόν, balash (από το balë – λευκή κηλίδα στο πρόσωπο ή στο σώμα ζώων), δεν μπορώ να το μεταφράσω εύστοχα στα ελληνικά. Επίσης qurrash – μυξιάρης (qurrë/at – οι μύξες), larash – παρδαλός (από το larë – κηλίδες στο σώμα ή στο πρόσωπο των ζώων), gungash – καμπούρης (gungë – η καμπούρα), marrash – ο τρελλός (marrë – ο τρελός).

        Αν θες και άλλα πες μου. Επίσης αν τα θες και σε φώτο πες μου (είτε από ετυμολογικά λεξικά, είτε από ερμηνευτικά).

      • Χίλια ευχαριστώ Gandalf!

        Απλά, επειδή είναι όλα σε -ash, εδώ πρέπει πρώτα να αποκλείσουμε την περίπτωση δανεισμού του σλαβικού επιθήματος -aš.

        Αν τα λεξικά σου έχουν διπλούς τύπους του τύπου lupesh/lupash για τα παραπάνω, τότε είμαστε οκ.

  6. Γιώργος

    Αν μου επιτρέπετε. Ο Γιάννης Γκούρας καταγόταν, μάλλον, από το χωριό Γκουρίτσα ή Γκούρα Παρνασσίδος, που σήμερα λέγεται Πυρά. Τόσο η Γκουρίτσα, όσο και το Μαυρίλο Φθιώτιδος ήταν τουλάχιστον από τις αρχές του 19ου αιώνα και εξακολουθούν φυσικά μέχρι σήμερα να είναι αποκλειστικά ελληνόφωνα χωριά.

    • Γεια σου Γιώργο. Άρα δεν γεννήθηκε στο Μαυρίλο ο Γκούρας;

      Καλά τα χωριά ήταν ελληνόφωνα πολύ πριν το 1800.

  7. Γιώργος

    Γεια σου Σμερδαλέε. Οι αναρτήσεις σου είναι εξαιρετικές. Μάλλον δεν γεννήθηκε στο Μαυρίλο ο Γκούρας. Δεν καταλαβαίνω γιατί αναφέρει το Μαυρίλο ως τόπο γέννησής του η Βικιπαίδεια. Πλήθος άλλων αναρτήσεων αναφέρουν ως τόπο γέννησής του την Γκουρίτσα Φωκίδος.
    Ελληνόφωνα τα χωριά, αλλά με μη ελληνικές ονομασίες. Η λέξη Μαυρίλο σχηματίζεται από ελληνικό θέμα και σλαβική κατάληξη, ανάλογα με το Πετρίλο των Θεσσαλικών Αγράφων; Θα ήθελα τη γνώμη σου.

    • Καλά, τα σφάλματα στη Βικιπαίδεια συνηθίζονται, γι΄αυτό και έγραψα «να μας πουν οι ίδρεις» που γνωρίζουν καλά την καταγωγή και βιογραφία του Γκούρα.

      Το Μαυρίλο θα μπορούσε να εξηγηθεί, όπως το είπες λ.χ. Petrilje, Petrilova = «(χωριό) του Πετρίλου [=Πετράκη]» (για το επίθημα -il(ο) παραβάλλω τα ονόματα Petr-ilo, Bor-il, Momč-ilo).

      Αρκεί φυσικά να αποκλείσουμε πρώτα άλλες πιθανότητες για το επίθημα -ιλο και, φυσικά, υπάρχει πάντα η πιθανότητα να το έχουν δανειστεί ελληνόφωνοι (και γενικά μη σλαβόφωνοι) όπως λ.χ. το -ίτσα (αρκούδα > αρκουδίτσα), γιατί το θέμα Μαυρ- είναι σαφώς ελληνικό.

  8. Gandalf

    Δεν μπορούμε να την αποκλείσουμε μάλλον, η κατάληξη -ash της αλβανικής (όπως και της ρουμανικής κατά τον G. Pascu) είναι κατά πάσα πιθανότητα δάνειο από την σλαβική γλώσσα, αν και στην αλβανική είναι κυρίως υποτιμητική (pejorative).

    • Το -ash είναι δύσκολο να ξεκαθαριστεί (μπορεί να έχει συμβεί και σύγχυση ενός γηγενούς επιθήματος με το σλαβικό), αλλά το -esh ~ -eș μάλλον δεν είναι σλαβικό (εκτός αν έχει συμβεί ανεξάρτητη i-μετάλλαξη στον πρώιμο σλαβικό τύπο *-ašĭ > *-ešĭ > -eš και στην Αλβανική και στην Ρουμανική, ένα πιο απίθανο σενάριο σε σχέση με την υπόθεση υποστρωματικής/πρωτοαλβανικής καταγωγής).

      Πάντως, η μεταφωνία στον ΑΒΡ όρο *ócl-ešu > oacl-ešu > oaclješu δείχνει ότι το επίθημα σχεδόν σίγουρα είναι προσλαβικό.

      Αν η λέξη σχηματιζόταν μετά την έλευση των Σλάβων, τότε το ουρανικωμένο cl>clj του oclu > oclju θα εμπόδιζε την μεταφωνία.

  9. Gandalf

    Βρήκα τελικά τον Φουρίκη

    https://imgur.com/a/eWrbBr8

  10. sakis o gianniotis

    Καλησπέρα Σμερδαλέε!!!Παρακολουθώ τη σελίδα σου,αν και δεν σχολιάζω!!!Είναι ενδιαφέρουσα και ιδιαίτερα κατατοπιστική,αν και πολλά πράγματα είναι ελάσσων σημασίας και δεν μπορούν να στοιχειωθετηθούν απο την ιστορία,την γλωσσολογία κ.α …όπως είπε και εσύ παραπάνω γίνεται λόγος για πράγματα πολλές φορές που είτε είναι αυτονόητα είτε δεν μπορεί απλά να γίνει΄ούτε σχόλιο….πιάσε το αυγό και κούρευτο δηλαδή….προσωπικά, ασχολούμαι και εγώ μανιωδώς με την ιστορία και η αντίληψη που έχω για την ιστορία ,μάλλον απ οτι μπορώ να καταλάβω ταύτίζεται με την δική σου….άπλα.τελευταια διαβάζω καποια πράγματα που δυστυχώς έχουν καθαρά εθνικιστική βάση-‘οχι ελληνίκη-…..και θα με κάνουν να ξεχάσω και τα λογικά που ξέρω….θα ήθελα την γνωμη και την γνώση σου πάνω σε κάποια θέματα,θα με βοηθούσαν πολύ…..είμαι απο τα ιωάννινα και οι προηγόυμενες εργάσιες σου πάνω σε ΄θεματα των Ιωαννινων ήταν τέλειες,αν και τα περισσότερα σε ανθρώπους που ασχολούνται με θέματα ιστορίας είναι γνωστά,ωστόσο ,όπως σου είπα και πιο πρίν δεν θα πρέπει να τα θεωρούμε δεδομένα κατα κάποιο τρόπο…θα ΄θελα πολύ λοιπόν να με βοηθησεις σε κάποιες απορίες που έχω…….ευχαριστώ προκαταβολικώς!!!

    • Γεια σου Σάκη! Για γράψε τις απορίες σου, να δω ΑΝ είμαι σε θέση να τις απαντήσω. Αν όχι μπορεί να μας βοηθήσει κανένας από τους αναγνώστες.

  11. Maia Kukchishvili

    Καλησπέρα σας! Παρακολουθώ τη σελίδα σας και μου είναι πολύ ενδιαφέρων.

    • Γεια σου Μάγια! Κάπου σ’όλο το διαδίκτυο υπάρχει κάποια ενδιαφέρουσα σελίδα για τον καθένα μας.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.