Quiz: Βρείτε τη μικρή «Ελλάδα» του 15ου αιώνα

Η σημερινή συντομότατη ανάρτηση είναι μια απορία που εδώ και καιρό έχουμε με τον Περτίνακα, την οποία κοινοποιώ μήπως και κάποιος καταφέρει να μας την ξεδιαλύνει.

Βρείτε σε ποια περιοχή αντιστοιχεί η «Ἑλλάς» των παρακάτω δύο χωρίων του 15ου αιώνα.

Δυο συγγραφείς του 15ου αιώνα (ο ιστορικός της Αλώσεως Δούκας και ο Εμμανουήλ Γεωργιλάς) χρησιμοποιούν τον όρο «Ἑλλάς» για μια αδιευκρίνιστη μικρή περιοχή του ελλαδικού χώρου που δεν είναι ούτε το Δουκάτο των Αθηνών (Αττικοβοιωτία), ούτε η Πελοπόννησος (στον Δούκα: Αχαΐα + Λακεδαίμων = πριγκιπάτο και δεσποτάτο), ούτε η Κομητεία των Σαλώνων (Σάλωνα/Άμφισσα), ούτε το Ζητούνι/Λαμία.

Κατά τη γνώμη μου, το μόνο πολιτικό μόρφωμα που παραμένει ως λογικός υποψήφιος, λόγω αποκλεισμού όλων των υπολοίπων, είναι το Μαρκιζάτο της Βοδονίτσας (η σημερινή Μενδενίτσα) στην ΦθιώτιδαἙλλάς της Ιλιάδος), το οποίο μέχρι και τις αρχές του 15ου αιώνα κατείχε ο ενετικός/βενετσιάνικος οίκος των Ζορζί. Οι Τούρκοι κατέκτησαν το μαρκιζάτο το 1414, κάνοντας τον Νικολό Β΄ Ζορζί τον τελευταίο de facto ηγεμόνα του μαρκιζάτου.

Ο Δούκας (έγραψε περ. 1462), εξηγώντας την σταδιακή επέκταση των Οθωμανών, γράφει ότι οι Τούρκοι, αφού κατέκτησαν τα θέματα της Μικράς Ασίας και της Θράκης (προσέξτε ότι χρησιμοποιεί τον παραδοσιακό όρο «θέματα» μόνο για τα Ῥωμαίων ἤθη = Μικρά Ασία + Θράκη: οὐ μόνον τὰ ἀνατολικὰ θέματα, ἀλλὰ καὶ τὰ Θρᾴκης κρατήσαντες) συνέχισαν τις επιδρομές τους εναντίον των Σέρβων, της Αττικής, της Λακεδαιμονίας, της Αχαΐας και της Ελλάδος (σήμερον πρὸς εἱρήνην μετασχηματιζόμενοι τοῖς Σέρβοις, αὔριον τὰ τῆς Ἀττικῆς καὶ Λακεδαιμονίας, Ἀχαΐας καὶ Ἑλλάδος ἐληΐζοντο).

O Harry J. Magoulias, στην αγγλική μετάφραση της ιστορίας του Δούκα, δεν έχει τίποτε το ουσιώδες να πει γι΄αυτή την μυστήρια «Ελλάδα» πέρα από το ότι το βυζαντινό θέμα Ελλάδος εκτεινόταν από την Αττικοβοιωτία ως την Θεσσαλία (ένα σχόλιο άσχετο με το συγκεκριμένο χωρίο όπου η «Ἑλλάς» αντιπαραβάλλεται στην «Ἀττική» και στην Πελοπόννησο [«Λακεδαιμονία» + «Ἀχαΐα»]).

Παραθέτω και την αγγλική μετάφραση του Harry J. Magoulias μαζί με το (όχι και τόσο βοηθητικό) σχόλιό του γι΄αυτή την μυστήρια «Ελλάδα».

Ο δε Εμμανουήλ Γεωργιλ(λ)άς στα τέλη του 15ου αιώνα (περ. 1490) περιγράφει στους Φράγκους ηγεμόνες, τους οποίους καλεί σε σταυροφορία, τις στρατιωτικές δυνάμεις των Τούρκων ανά περιοχή ως εξής:

  1. Σέρρες, Βέροια, Σκόπια και περίχωρα: 15.000
  2. Αχρίδα, Καστοριά και λοιπή Βουλγαρία: 7.000 (απ΄ότι φαίνεται, ως Βουλγαρία εννοείται το βασίλειο του Κράλη Μάρκου , δηλαδή το τρίγωνο Καστοριά-Οχρίδα-Πρίλαπος)
  3. Βέλες («Αὐλαῖς»), Ραδοβίζι (Radoviš), Γρεβενά, Στίπι (Štip): 4.000
  4. Άρτα, Γιάννενα και τριγύρω μέρη (Ήπειρος): 1.000
  5. Θεσσαλία (Τρίκαλα, Λάρισα, Φάρσαλα, Φανάρι) και Ανατολική Στερεά (Ζητούνι, Δομοκός, Σάλωνα, Λειβαδεία, Ελλάδα, Πάτρα (= Νέαι Πάτραι = Υπάτη), Άγραφα, Βελούχι, Πρωτόλιο): 25.000

Με άλλα λόγια, αναφέρει μια μικρή «Ελλάδα» που δεν περιλαμβάνει ούτε το Ζητούνι/Λαμία, ούτε τα Σάλωνα (άρα αποκλείεται η Κομητεία Σαλώνων), ούτε τη Λειβαδειά (άρα αποκλειεται η Βοιωτία), ούτε την Υπάτη (άρα αποκλείεται το Δουκάτο Νέων Πατρών), ούτε τα Άγραφα, ούτε το Βελούχι.

Εγώ μόνο το μαρκιζάτο της Βοδονίτσας (~ το όρος Καλλίδρομο και η ακτή του γύρω από την Βοδονίτσα/Μενδενίτσα) έχω να προτείνω για αυτήν την «μικρή Ελλάδα».

Πείτε μου και εσείς τη γνώμη σας.

Χάρτης με τις φραγκικές ηγεμονίες μετά το 1204:

Χάρτης του 1411:

**Συμπλήρωμα**

Ο Δούκας και ο Γεωργιλάς δεν συμφωνούν μόνο στη «μικρή Ελλάδα», αλλά και στη «Βουλγαρία». Ο Δούκας (19.3) γράφει ότι ο Τζινεήτ Μπέης του Αϊδινίου (που προκάλεσε πολλές από τις εξεγέρσεις των τουρκομανικών εμιράτων της Μικράς Ασίας εναντίον του Οθωμανού σουλτάνου) διορίστηκε από τον Σουλεϊμάν (σαντζάκ)μπέης «στα μέρη της Βουλγαρίας γύρω από την Αχρίδα» (πρὸς τὰ μέρη τῆς Βουλγαρίας ἐν τοῖς μέρεσι τῶν Ἀχριδῶν),δηλαδή στο σαντζάκι Αχρίδος, για να ηρεμήσει η Μικρά Ασία.

Advertisements

12 Comments

Filed under Βυζαντινολογία, Ιστορία, Μεσαίωνας

12 responses to “Quiz: Βρείτε τη μικρή «Ελλάδα» του 15ου αιώνα

  1. Ριβαλντίνιο

    Έχει αποκλειστεί το δεσποτάτο της Ηπείρου ( δεσποτάτο της Ελλάδας ) ως η Ελλάδα του Δούκα ;

    • Κάτσε να δω πως προσδιορίζει το δεσποτάτο της Ηπείρου ο Δούκας και θα σου πω. Πάντως δε θα πόνταρα τα λεφτά μου στην Ήπειρο για «Ελλάδα».

    • Λοιπόν, Ριβαλδίνιο, ο Δούκας αποκαλεί τον Κάρολο Τόκκο «δούκα των Ιωαννίνων», σε μια λίστα από πρέσβεις ηγεμόνων που δέχτηκε ο Μεχμέτ Α΄ (Σερβία, Βλαχία [Mircea cel Bătrân], Ιωάννινα, Λακεδαιμονία (δεσποτάτο Μυστρά) και Αχαΐα).

      https://imgur.com/a/A89UBaq

  2. Γιάννης Δημητρίου

    Νομίζω ότι από τον 14ο αιώνα και μετά, οι λόγιοι χρησιμοποιούν τον όρο “Ελλάς” για να προσδιορίσουν τον Σπερχειό κ τη γύρω περιοχή, βασιζόμενοι σε μελέτες των Ομηρικών κειμένων. Στον Όμηρο ο όρος Ελλάς φαίνεται να προσδιορίζει ένα τμήμα της επικράτειας του Αχιλλέα που οι Υστεροβυζαντινοί ταυτίζουν με τον Σπερχειό και την περί αυτόν περιοχή.

    • Γεαι σου Γιάννη. Έτσι είναι, αλλά πρόσεξε ότι ο Γεωργιλάς αποκλείει το Ζητούνι (Λαμία) και την Υπάτη, ενώ ο Δούκας σίγουρα έχει κατά νου κάποιο πολιτικό μόρφωμα (όχι τόσο γεωγραφική περιοχή). Όλες οι άλλες περιοχές στις οποίες ο Δούκας αντιπαραβάλλει τον όρο «Ελλάς» είναι πολιτικά μορφώματα (Σερβία, Αττική = Δουκάτο Αθηνών, Λακεδαιμονία = Δεσποτάτο του Μυστρά, Αχαΐα = Πριγκιπάτο Αχαΐας).

      Επομένως, ψάχνουμε για ένα πολιτικό μόρφωμα του πρώτου μισύ του 15ου αιώνα στην περιοχή της «ομηρικής Ελλάδας», το οποίο όμως δεν περιελάμβανε το Ζητούνι και την Υπάτη.

      • Ριβαλντίνιο

        Ο Βακαλόπουλος και ο Μπίρης κάτι τέτοιο πάντως υποστηρίζουν :

        Ελλάδα = Φθιώτιδα και άλλες περιοχές του δουκάτου της Νεοπάτρας = περιοχή Σπερχειού – Λαμίας ( 1381 )

        τελευταία παράγραφος

        1η παράγραφος

      • «Ευχαριστεί τον κόμη της Νεόπατρας «και όλους τους άλλους Αλβανούς που κατοικούν το έδαφος της Ελλάδας (Allada)», γιατί σαν καλοί και πιστοί υποτελείς υπερασπίστηκαν τις καταλανικές κτήσεις».
        —-

        Γεια σου Ριβαλδίνο. Ωραίο εύρημα!

        Ο Αλβανός/Αρβανίτης κόμης της Νέας Πάτρας πρέπει να είναι ο περιβόητος Κόμης Δημήτρης (στην τοπική καταλανική αριστοκρατική ιεραρχία ήταν δεύτερος πίσω από τον κόμη Σαλώνων, και πάνω από τον μαρκίσιο Βοδονίτσας) που ήταν αρχηγός σώματος 1500 ιππέων (αρκετά σημαντικός αριθμός ιππέων για τοπικό ηγεμόνα του ελλαδικού χώρου, για να καταλάβεις στις μάχες της εποχής, όποιος είχε 500 ιππείς θεωρείται ότι είχε «σημαντικό» ιππικό, φαντάσου τώρα οι 1500 του Δημήτρη).

      • Ο Kenneth Setton στο βιβλίο του για την Καταλανική περίοδο του Δουκάτου των Αθηνών, αναφέρει συχνά αυτόν τον Αλβανό/Αρβανίτη Comte de Mitra (Κόμης Δημήτρης) που διοικούσε 1500 Αλβανούς/Αρβανίτες ιππείς.

        Η κομητεία του βρισκόταν στα μέρη της Αχαϊκής Φθιώτιδας (ΝΑ Θεσσαλία, βορείως της Λαμίας) και η ιστορία του δείχνει πόσο γρήγορα μπορούσε να ανελιχθεί κοινωνικά κάποιος που ήταν χρήσιμος στρατιωτικά, σε μια εποχή ασταμάτητων πολέμων. Η φάρα του εγκαταστάθηκε στη ΝΑ Θεσσαλία κάποια στιγμή μετά το 1325 και το 1380 ο Δημήτρης ήταν Κόμης και αρχηγός σώματος 1500 ιππέων!

        Πρόσεξε την αναφορά του στη λίστα ευγενών του Δουκάτου στη δεύτερη θέση μεταξύ του Κόμητα Σαλώνων (Comte de la Sola) και του Μαρκισίου Βοδονίτσας (Marques dela Bondoniça):

        https://imgur.com/a/EwPvKFl
        https://imgur.com/a/CAW5mhn

    • Γιάννης Δημητρίου

      Έχω την αίσθηση ότι το Ζητούνι, ο Δομοκός, η Υπάτη, τα Σάλωνα και η Λειβαδιά αναφέρονται ξεχωριστά, προσδιορίζονταις γεωγραφικά τις περιοχές και όχι πολιτικά μορφώματα. Αν όντως είναι έτσι και Σπερχειός και η Σπερχειάδα αναφέρονται ως Ελλάδα, then it makes sense που λένε και στη Σπερχειάδα, και η περιγραφή “Ελλάδα, Πάτρα, Άγραφα, Βελούχι..” καλύπτει τις περιοχές ανατολικά του Ζητονίου, βόρεια των Σαλώνων και νότια του Δομοκού. Ως προς τον λογικό προβληματισμό, σε ποιο πολιτικό μόρφωμα έχουν αναφορά αυτές οι περιοχές, ίσως πρέπει να κάνουμε μια υπόθεση εργασίας, ότι οι δυσπρόσιτες περιοχές, τελούν υπό καθεστώς no man’s land ή αλλάζουν διαρκώς χέρια, με πολύ ρευστά όρια. Ακόμα και αργότερα, η περιοχή του “Βελουχίου”, ως καζάς Καρπενησίου, για αρκετά χρόνια φορολογούταν ταυτόχρονα και από τους Οθωμανούς και από τους Βενετούς, με τον οπλαρχηγό Λυμπεράκη Γερακάρη να συλλέγει τους φόρους, να κατακρατεί τη μερίδα του λέοντος, και να αποδίδει πότε στους Τούρκους και πότε στους Βενετσιάνους, χωρίς και αυτοί να είναι σίγουροι για το ποιος τελικά ελέγχει τον Καζά του Καρπενησίου.

      • Ναι βρε εσύ, ο Δούκας είπα ότι περιγράφει πολιτικά μορφώματα (Σερβία, Αττική, Λακεδαιμονία, Αχαΐα, Ελλάδα), όχι ο Γεωργιλάς. Ο Γεωργιλάς είπα ότι περιγράφει οθωμανικές περιοχές και τον αριθμό των στρατιωτών που -κατ΄αυτόν τουλάχιστον- μπορούν να συνεισφέρουν στο σουλτάνο.

        Από εκεί και μετά, ό,τι κι αν ήταν η «Ελλάδα» του Γεωργιλά, σίγουρα δεν περιελάμβανε Ζητούνι, Δομοκό, Υπάτη, Σάλωνα και Λειβαδιά (αφού αναφέρονται ξεχωριστά). Επομένως, τι σου μένει από εκείνα τα μέρη αν βγάλεις Ζητούνι, Δομοκό, Υπάτη, Σάλωνα και Λειβαδειά;

  3. Μωχός ο Μάντης

    Νομίζω το απάντησες μόνος σου. Ο Όμηρος είναι η πιο λογική εξήγηση.

    Όσες φορές έχω επισκεφθεί τη Φθιώτιδα πάντως μου έχει γεννηθεί η απορία πού να κρύβεται αυτή η Ραβέννικα; Σ’ εκείνα τα τόσο βαριά από ιστορία μέρη έχουμε χάσει μια ολόκληρη πόλη.

    • Καλώς το Μωχό.

      Καλά το ερώτημά μου δεν ήταν γιατί ο όρος Ελλάδα χρησιμοποιείται για κάποιο μέρος της ομηρικής Ελλάδας, αλλά ποιο πολιτικό μόρφωμα είχε κατά νου ο Δούκας, όταν αναφέρει την «Ελλάδα» μαζί με τους Σέρβους, την Αττική (δουκάτο Αθηνών), Λακεδαιμονία (Δεσποτάτο Μυστρά) και Αχαΐα (πριγκιπάτο).

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.