Εθνολογικές παρατηρήσεις στα Γιαννιώτικα Χρονικά του 15ου αιώνα #2: Το Χρονικό των Ιωαννίνων

Όπως ανέφερα ήδη στην προηγούμενη ανάρτηση, το θέμα της σημερινής ανάρτησης είναι ο εθνολογικός σχολιασμός του επονομαζόμενου Χρονικού των Ιωαννίνων, το οποίο συγγράφηκε γύρω στο 1440 και περιγράφει την ιστορία των Ιωαννίνων και της Ηπείρου κατά την περίοδο 1359-1399.

Η έκδοση του Χρονικού που θα παραθέσω είναι αυτή του Λέανδρου Ι. Βρανούση (Το Χρονικόν των Ιωαννίνων κατ’ ανέκδοτον δημώδη επιτομήν, Ακαδημία Αθηνών, Επετηρίς του Μεσαιωνικού Αρχείου,12, 1962), με το πρωτότυπο κείμενο στην αριστερή στήλη και τη μεταγενέστερη δημώδη επιτομή στην δεξιά. Δεν θα σχολιάσω την δημώδη επιτομή, για την οποία όμως πρέπει να πω ότι μερικές φορές παραθέτει επιπλέον πληροφορίες που λείπουν από το πρωτότυπο.

1. Η μετάβαση από την Ρωμαϊκή στην Γιαννιώτικη ταυτότητα

Ο συγγραφέας του Χρονικού των Ιωαννίνων ξεκινάει τη αφήγησή του χρησιμοποιώντας την παραδοσιακή και γενική Ρωμαϊκή ταυτότητα, μέχρι τη μάχη του Αχελώου (1359) στην οποία οι νεήλυδες Αλβανίτες (Ἀλβανῖται) σκότωσαν τον δεσπότη Νικηφόρο Β΄ Δούκα Ορσίνι και κυρίευσαν όλη την «Αιτωλία» (Άρτα και Αγγελόκαστρο), αφήνοντας τα Ιωάννινα ως τη μόνη (ρωμαϊκή) πόλη που δεν έπεσε σε αλβανικά χέρια. Από εκείνο το σημείο και έπειτα, ο συγγραφέας αλλάζει ταυτότητα και αρχίζει να χρησιμοποιεί την τοπική γιαννιώτικη ταυτότητα (Ἰωαννῖται).

Θα παραθέσω τις πρώτες 9 ενότητες (συνολικά είναι 41) για να δείξω τη μετάβαση από τη Ρωμαϊκή στην τοπική Γιαννιωτική ταυτότητα.

Η ενότητα #1 ξεκινάει με την παρατήρηση ότι ο (βασιλέας των Ρωμαίων) Ανδρόνικος Γ΄ Παλαιολόγος πέθανε και άφησε τη ωμαίων βασιλεία στο γιο του Ιωάννη και την διοίκηση «ἁπάσης τῆς Ῥωμαΐδος» σε επιτρόπους του ανήλικου γιου του. Τότε βρήκε την ευκαιρία « τῶν Σέρβων κατάρχων» και «κράλης Σερβίας ἁπάσης» Στέφανος Ντούσαν και παραβίασε «τὰ τῶν Ῥωμαίων ὅρια καὶ πᾶσαν ληΐζεται τὴν Ῥωμαΐδα γῆν». Ο κράλης διόρισε «σατράπη» στην «ἐν τῇ Ἑλλάδι Βλαχίαν» (Θεσσαλία = η Βλαχία που βρίσκεται στο θέμα Ελλάδος) τον Πρέλουμπο (ο πατέρας του Θωμά Πρελιούμποβιτς), τον οποίο τίμησε με το αξίωμα του καίσαρος.

Στην ενότητα #2, ο κράλης διόρισε επίσης τον αδελφό του Συμεών δεσπότη Αιτωλίας και τον πάντρεψε με την Θωμαΐδα, κόρη του τελευταίου χρόνιου δεσπότη της Ηπείρου Ιωάννη Β΄ Ορσίνι (και αδελφή του Νικηφόρου Β΄ Δούκα Ορσίνι). Ο βασιλεὺς Ῥωμαίων πήρε μαζί του όμηρο στην Κωνσταντινούπολη το νεαρό Νικηφόρο και τον πάντρεψε με μια κόρη του φίλου του Ιωάννη Καντακουζηνού. Η μητέρα του Νικηφόρου, Άννα Παλαιολογίνα, παντρεύτηκε «ἄρχοντα τινα ἐκ τοῦ Βουλγάρων γένους, δεσπότην Κομνηνὸν καλούμενον, ἀδελφὸν ὄντα τοῦ βασιλέως Βουλγάρων Ἀλεξάνδρου» και«τὸν Συμεὼν μόνον μετὰ τῆς βασιλίσσης Θωμαΐδος τῆς ἰδίας γαμετῆς καταλιπὼν ἐν ὅλῳ τῷ δεσποτάτο, ἥτοι τῇ Αἰτωλία πᾶσῃ» (δεσποτᾶτον = πᾶσα Αἰτωλία).

Στην ενότητα #3 μαθαίνουμε ότι, μετά τον θάνατο του Στέφανου Ντούσαν, η αυτοκρατορία του διαμελίστηκε μεταξύ των «σατραπών» του και τότε ο Νικηφόρος Β΄ Δούκας Ορσίνι βρήκε την ευκαιρία και διέφυγε «ἐκ τῆς βασιλίδος τῶν πόλεων» (βασιλεύουσα, Κωνσταντινούπολη) και έφτασε «τῂ ἐν τῇ Ἑλλάδι Βλαχίᾳ» όπου, αφού έδιωξε τον γαμπρό του Συμεών από την Αιτωλία στην Καστοριά,  «τὴν πατρῴαν ἀρχὴν εἰληφώς, ἥτοι τὸ δεσποτᾶτον» και έτσι κατέληξε να εξουσιάζει και την Αιτωλία και την Βλαχία (αὐτὸς δὲ πᾶσαν περιζώννυται τὴν ἀρχὴν, τῆς ἐν Ἑλλάδι λέγω Βλαχίας καὶ αὐτῆς τῆς Αἰτωλίας).

Εδώ σημειώνω, ότι δεν αποκλείεται να είναι οι δύο Σέρβοι «σατράπες» που αναστάτωσε οι Νικηφόρος με το πραξικόπημά του (Πρέλουμπος στη Θεσσαλία/Βλαχία και Συμεών στην Ήπειρο/Αιτωλία), αυτοί που κινητοποίησαν τους Αλβανούς εναντίον του.

Στην ενότητα #4, ο αδελφός του Στέφανου Ντούσαν, Συμεών στην Καστοριά συνέλεξε πλήθος στρατιωτών «Ῥωμαίων, Σέρβων καὶ Ἀλβανιτῶν» (το χωρίο αυτό δείχνει ότι ο Γιαννιώτης συγγραφέας κατανοούσε τη ρωμαϊκή ταυτότητα τουλάχιστον ως εθνοτική, αποκλείωντας από αυτή τους Σέρβους και τους Αλβανίτες), οι οποίοι τον ανακήρυξαν βασιλέα και μαζί τους «πρὸς δὲ τὰ τῆς Σερβίας ἐπιστρατεύει ὅρια». Ο Συμεών ήταν στην Σερβία, όταν πληροφορήθηκε τον θάνατο του δεσπότη Νικηφόρου στη μάχη του Αχελώου (ὁ τοῦ Νικηφόρου θάνατος τούτῳ προσαναγγέλλεται).

Εδώ ο συγγραφέας επαναλαμβάνει ότι ο Νικηφόρος έφυγε «ἐκ τῆς Κωνσταντινουπόλεως» και γύρισε στην Άρτα όπου «καὶ τῶν δύο ἐπαρχιῶν τὴν ἀρχὴν σφετερισάμενος, τῆς Βλαχίας φημὶ καὶ τοῦ δεσποτάτου Αἰτωλίας». Ο συγγραφέας γράφει στη συνέχεια πως ο Νικηφόρος «καὶ τοὺς Ῥωμαίους πάντας ἐξόριστους εὑρὼν, τοὺς μὲν τῆς Βλαχίας ἐκ τῆς Σέρβων ἐπιθέσεως, τοὺς δὲ τῆς Αἰτωλίας ἐκ τῆς τῶν Ἀλβανιτῶν δυστροπίας καὶ κακογνωμίας» (ξανά έχουμε εθνοτική αντιπαράθεση Ρωμαίων, Σέρβων και Αλβανιτών) και τους έφερε πίσω με σκοπό να αποκαταστήσει σ΄αυτούς τις κληρονομιές τους, υποσχόμενος ότι «τοὺς δὲ Ἀλβανίτας τέλεον ἐκδιῶξαι τοῦ τόπου». Επειδή δεν είχε δικό του αξιόμαχο στράτευμα, ο Νικηφόρος εκμίσθωσε Τούρκους, τους οποίους οδήγησε «κατὰ τῶν Ἀλβανιτῶν» στη μάχη του Αχελώου (1359), όπου ηττήθηκε και πέθανε (κατακρατεῖται ὑπ΄αὐτῶν καὶ ἀναιρεῖται).

Στην ενότητα #5, ο Συμεών, όταν έμαθε τα νέα του θανάτου του Νικηφόρου, «τὰ τῆς Σερβίας καταλείπει ὅρια, κατὰ τῆς Βλαχίας ἐκστρατεύει, καὶ ταύτης ἐγκρατὴς γίνεται, καὶ ἐν τῇ τῶν Τρικκάλων πόλει τὰ βασίλεια ἐπήξατο». Στη συνέχεια μετέβη στην Αιτωλία όπου «οἱ γὰρ Αἰτωλοὶ ἀσμένως αὐτὸν προσεδέξαντο, καὶ ὡς βασιλέα εὐφήμισαν, καὶ τὴν Ἄρταν σὺν τοῖς Ἰωαννίνοις αὐτῷ παραδεδώκασι μετὰ τῶν λοιπῶν φρουριών, ὧν ἡ Αἰτωλία πᾶσα κέκτηται» (πᾶσα Αἰτωλία = δεσποτᾶτον =  Ἄρτα + Ἰωάννινα + λοιπὰ φρούρια), τίμησε με δώρα τους Αιτωλούς προύχοντες και επέστρεψε στην Βλαχία (Τρίκαλα), για να αντιμετωπίσει την επέλευση του Χλαπένου (Radoslav Hlapen).

Στην ενότητα #6, ο συγγραφέας εξηγεί ότι ο Χλάπενος ήταν Σέρβος «σατράπης» που «τινα φρούρια ἐκ τῶν ῥωμαϊκῶν ὁρίων εἰληφώς, ἀλλὰ δὴ καὶ τὴν μεγαλόδοξον πόλιν Βέρροιαν» (ο Χλάπενος πήρε τα μέρη γύρω από την Έδεσα και την Βέροια), ο οποίος παντρεύτηκε την χήρα του Πρελούμπου (καὶ γυναίκα λαμβάνει τὴν τοῦ Πρελούμπου ἐκείνου γαμετήν) και έτσι έγινε πατριός του Θωμά Πρελιούμποβιτς, ο οποίος, όταν μεγάλωσε, «τυράννησε» την πόλη των Ιωαννίνων και την έκανε από πολυθρύλητη, πολυθρήνητη (τοῦ ὕστερον τυραννήσαντος τὴν πολυθρύλητον τῶν Ἰωαννίνων πόλιν … πολυθρήνητον πεποίηκεν).

Στην ενότητα #7 μαθαίνουμε ότι ο Νικηφόρος είχε εκδιώξει από την Βλαχία στη Σερβία την χήρα Πρελούμπισσα και τον γιο της Θωμά, αλλά ο Χλάπενος τους ξαναέφερε πίσω όταν «κατὰ τῆς ἐν Ἑλλάδι Βλαχίας ἐκστρατεύει συνεπαγόμενος μετ΄αὐτοῦ καὶ τὸ κάκιστον του Πρελούμπου γέννημα (Θωμάς)». Ο νεαρός Θωμάς εγκαταστάθηκε στα Τρίκαλα, όπου ο βασιλέας Συμεών τον πάντρεψε με την κόρη του.

Στην ενότητα #8 μαθαίνουμε ότι «ὁ δὲ βασιλεῦς Συμεών, μόνης φροντίζων τῆς Βλαχίας, τὴν Αἰτωλίαν ἅπασαν τοῖς Ἀλβανίταις παραχωρεῖ», με αποτέλεσμα «εἰς δύο ἡ ἐπαρχία ἅπασα τῆς Αἰτωλίας μερίζεται· καὶ δεσπόται ἐκ τοῦ τῶν Ἀλβανιτῶν γένους ἀναδείκνυνται δύο»: ο «Γκίνος Μπουΐας» πήρε το Αγγελόκαστρο και τα μέρη γύρω από τον κάτω Αχελώο και ο «Πέτρος Λιώσας» πήρε «τὴν Ἄρταν καὶ τοὺς Ρωγούς».

Έτσι «ἡ Αἰτωλία πᾶσα ὑπὸ τὴν χεῖρα τῶν Ἀλβανιτῶν ἐγεγόνει» και «μόνη δὲ ἡ τῶν Ἰωαννίνων πόλις οὐχ ὑπετάγη τῇ τῶν Ἀλβανιτῶν ἐπικρατείᾳ».

Επομένως, αυτό που κάνει τα Ιωάννινα ιδιαίτερη πόλη (σε σχέση με την Άρτα και το Αγγελόκαστρο) στο μυαλό του συγγραφέα είναι το ότι είναι η μόνη ρωμαϊκή πόλη της Ηπείρου που δεν έπεσε σε αλβανικά χέρια, και είναι αυτή η ιδιαιτερότητα που έδωσε στην πόλη το δικαίωμα να αντικαταστήσει την παραδοσιακή πρωτεύουσα Άρτα ως νέα έδρα της δεσποτατικής και ρωμαϊκής παράδοσης της Ηπείρου.

Σ΄αυτό το σημείο, ο συγγραφέας εγκαταλείπει τη ρωμαϊκή ταυτότητα και αρχίζει να χρησιμοποιεί την τοπική γιαννιώτικη ταυτότητα (Ἰωαννῖται) των άπτωτων Ιωαννίνων, στα οποία κατοικούσαν «ἄνδρες ἐπισημότατοι καὶ τῶν εὖ γεγονότων». Η πρώτη χρήση της τοπικής γιαννιώτικης ταυτότητας (Ἰωαννῖται) γίνεται αμέσως παρακάτω, όταν πληροφορούμαστε ότι «ἐκ τῶν τὴς Βαγενετίας φρουρίων πολλοὶ τῶν εὐγενεστέρων τῇ τῶν Ἰωαννίνων ἐπεδήμησαν πόλει» (Βαγενετία = Θεσπρωτία) και «οἱ τε Ἰωαννῖται καὶ οἱ ἔξωθεν ἐλθόντες» έστειλαν πρεσβεία στον βασιλέα Συμεών στα Τρίκαλα, «καὶ ἐξαιτοῦνται αὐθέντην καὶ ἡγεμόνα δοθῆναι τούτοις». Τότε, λοιπόν, ο Συμεών τους συνέστησε τον γαμπρό του Θωμά Πρελιούμποβιτς, ο οποίος κατέληξε ηγεμόνας των Ιωαννίνων, φέρνοντας μαζί του και μια ακολουθία Σέρβων (#10: τοῖς μετ΄αὐτοῦ Σέρβοις).

Κλείνω αυτήν την ενότητα με μια ανακεφαλαίωση της Ρωμαϊκής ταυτότητας του συγγραφέα:

1. Ο συγγραφεάς βολικά επέλεξε ως χρονική αφετηρία της αφήγησής του την περίοδο λίγο πριν την σερβική επέκταση (1340-2), όταν ο Ανδρόνικος Γ΄ Παλαιολόγος και ο Ιωάννης Καντακουζηνός είχαν επιτύχει μια φευγαλέα ρωμαϊκή πολιτική ενότητα που εκτεινόταν αδιάκοπα από την Κωνσταντινούπολη μέχρι την Άρτα. Αυτή η βολική αφετηρία επιτρέπει στον συγγραφέα να παρουσιάσει κανονικά και με το νόμο την «Βλαχία» (Θεσσαλία) και την «Αιτωλία» (Δεσποτάτο Ηπείρου) ως περιοχές της Ῥωμαΐδος γῆς και τους γηγενείς κατοίκους της ως κανονικότατους Ρωμαίους (τους οποίους ο Νικηφόρος  Β΄το 1356 βρήκε εξόριστους απ΄τα μέρη τους λόγω της Σερβικής κατάκτησης και των Αλβανικών επιδρομών, #4: καὶ τοὺς Ῥωμαίους πάντας ἐξόριστους εὑρὼν, τοὺς μὲν τῆς Βλαχίας ἐκ τῆς Σέρβων ἐπιθέσεως, τοὺς δὲ τῆς Αἰτωλίας ἐκ τῆς τῶν Ἀλβανιτῶν δυστροπίας καὶ κακογνωμίας).

2. Η Ῥωμαΐς γῆ έχει όρια (τὰ τῶν Ῥωμαίων ὅρια, τὰ Ῥωμαϊκὰ ὅρια), τα οποία οι Σέρβοι παραβίασαν κατά τον επεκτατισμό τους (#1: ο Στέφανος Ντούσαν ἐπιπηδᾷ τὰ τῶν Ῥωμαίων ὅρια καὶ πᾶσαν ληΐζεται τὴν Ῥωμαΐδα γῆν, #6: ο Χλάπενος τινα φρούρια ἐκ τῶν Ῥωμαϊκῶν ὁρίων εἰληφώς).

3. Ο συγγραφέας διακρίνει τους γηγενείς Ρωμαίους από τους νεήλυδες Σέρβους και Αλβανίτες (#4: στην Καστοριά [στον Συμέων] πολλῶν δὲ τούτῷ προσχωρησάντων Ῥωμαίων, Σέρβων καὶ Ἀλβανιτών, ενώ ο Νικηφόρος καὶ τοὺς Ῥωμαίους πάντας ἐξόριστους εὑρὼν, τοὺς μὲν τῆς Βλαχίας ἐκ τῆς Σέρβων ἐπιθέσεως, τοὺς δὲ τῆς Αἰτωλίας ἐκ τῆς τῶν Ἀλβανιτῶν δυστροπίας καὶ κακογνωμίας). Οι άλλες εθνοτικές ομάδες (Βλάχοι, Βούλγαροι) αναφέρονται μόνο σποραδικά, επειδή δεν έχουν πολιτική σημασία στο αφήγημα (βλ. παρακάτω Εθνοτικές Αντιπαραβολές).

2. Η τοπική γιαννιώτικη ταυτότητα

#6: ἡ πολυθρύλητος τῶν Ἰωαννίνων πόλις

#8: Μόνη δὲ ἡ τῶν Ἰωαννίνων πόλις οὐχ ὑπετάγη τῇ τῶν Ἀλβανιτῶν ἐπικρατείᾳ

Έχω ήδη αναφέρει την πρώτη απάντηση της τοπικής γιαννιώτικης ταυτότητας (Ἰωαννῖται, τοπικοί), όταν οι Γιαννιώτες διακρίνονται από τους «ἔξωθεν ἐλθόντες» άρχοντες της γειτονικής Βαγενετίας (Θεσπρωτία) που κατέφυγαν στα Ιωάννινα (#8: ἐκ τῶν τῆς Βαγενετίας φρουρίων πολλοὶ τῶν εὐγενεστέρων τῇ τῶν Ἰωαννίνων ἐπεδήμησαν πόλειοἱ τε Ἰωαννῖται καὶ ἔξωθεν έλθόντες).

Στην προσπάθειά τους να γλιτώσουν από την υποδούλωση στους Αλβανίτες, κατάσταση που ο συγγραφέας παρουσιάζει ως το έλασσον κακό, οι Γιαννιώτες έφεραν πάνω τους το μείζον κακό, δηλαδή την τυραννία του Θωμά. Τα δύο αυτά κακά που έπληξαν τους Γιαννιώτες (οι Αλβανίτες έξω και ο Θωμάς μέσα) περιγράφονται από τον συγγραφέα με τη ρήση «ἔσωθεν τρόμος, ἔξωθεν φόβος» (#9: Ἔλαθον γὰρ οἱ Ἰωαννῖται τὸ μείζον κακὸν πρὸς ἑαυτοὺς ἐπισπώμενοι· τὴν γὰρ δουλείαν φεύγοντες τῶν Ἀλβανιτῶν μείζοσι κακοῖς ἑαυτοὺς περιέβαλον, #12: Καὶ ἀληθῶς πολυθρήνητος ὤφθει τότε ἡ πόλις αὐτὴ τῶν Ἰωαννίνων· εἶχε γὰρ τότε καὶ τοῦ ἀποστόλου καὶ λέγειν καὶ φάναι «ἔσωθεν τρόμος, ἔξωθεν φόβος», πῇ μὲν τὰ τοῦ τυράννου, πῇ δὲ τὰ τῶν Ἀλβανιτῶν, ἐπιδρομῆς ἐπικειμένης).

Η γιαννιώτικη κοινωνία ορίζεται με τον μερισμό «Εκκλησία-Άρχοντες-Λαός» στις ενότητες #10-11, όταν ο συγγραφέας περιγράφει πως ο «τύραννος» Θωμάς έβλαψε και τα τρία μέρη της τοπικής κοινωνίας (#10-11: Καὶ πρῶτα μὲν κατὰ τῆς ἐκκλησίας χωρεῖἝπειτα δὲ κατὰ τῶν εὐγενεστάτων ἀρχόντωνΕἶτα καὶ κατὰ τοῦ λαοῦ τοῦ κάστρου).

Όταν ο Θωμάς έφτασε στα Γιάννενα, έφερε μαζί του και μια ακολουθία Σέρβων, στους οποίους έδωσε τα κτήματα που σφετερίστηκε από την εκκλησία (#10: ἀφαιρεῖ δὲ τὰ προσόντα τῇ ἐκκλησίᾳ χωρία καὶ κτήματα, καὶ ταῦτα τοῖς μετ΄αὐτοῦ Σέρβοις ἀπονέμει). Οι Σέρβοι αυτοί διακρίνονται ρητά από τους «τοπικούς» (ντόπιους) Γιαννιώτες παρακάτω, όταν ο συγγραφέας μας πληροφορεί ότι, εξαιτίας ενός λοιμού, πολλές γυναίκες τοπικών έμειναν χήρες και ο Θωμάς πάντρεψε αυτές τις χήρες των τοπικών με τους Σέρβους του, οι οποίοι μ΄αυτό τον τρόπο κληρονόμησαν τα κτήματα των τεθνεώτων τοπικών (#12: καὶ λοιμὸς μέγας θανατηφόρος τῇ πόλει τῶν Ἰωαννίνων γίνεταιἤρξατο ὁ Θωμᾶς τὰς χήρας γυναῖκας μνηστεύειν μετὰ τῶν Σέρβων καὶ προσεκτίζειν αὐτοῖς τὰ κτήματα καὶ τὰ πράγματα τῶν τοπικῶν).

Διάκριση «τοπικών Ιωαννιτών» και «ξένων» γίνεται και στην ενότητα #16, όπου συγγραφέας γράφει πως ο Θωμάς «τοὺς δὲ τοπικοὺς Ἰωαννίτας παντοιοτρόπως πάντας ἐμίσει καὶ τοὺς ξένους ἡγάπα».

Η «κακία» του Θωμά αντιπαραβάλλεται στην «καλοσύνη» του διαδόχου του Ησαύ Μπουοντελμόντι (ὁ Ἰζαού). Ενώ ο «κακός» δεσπότης Θωμάς τυραννούσε τόσο τους Αλβανίτες εχθρούς του όσο και τους ντόπιους Γιαννιώτες υπηκόους του (#23: καὶ τοὺς Ἀλβανίτας αἐὶ καὶ πάντοτε ἐτυράννει, τοὺς δὲ τοπικοὺς τῶν Ἰωαννίνων κακῶς διετήρει καὶ ἔξαινεν), ο «καλός» δεσπότης Ησαύ κατάφερε να γλυκάνει και τους εντός του κάστρου Γιαννιώτες και τους εκτός του κάστρου Αλβανίτες (#31: ὁ Ἰζαοὺ, φιλόχριστος ὤν, […] Οὗτος οὐ μόνον τοὺς κατοικοῦντας ἐντὸς τῶν Ἰωαννίνων ἐγλύκανε, ἀλλὰ καὶ τοὺς ἔξωθεν Ἀλβανίταις εἰς γαλήνην καὶ ἀγάπην εἰρηνικὴν κατέστησεν).

Όταν πρωτοέφτασε ο Ησαύ στα Γιάννενα, οι Ἰωαννῖται τον επευφήμισαν ως «πανυψηλότατο και εκλαμπρότατο δεσπότη» (#30: ὁ Ἰζαοὺ ἔρχεται· δέχονται τοῦτον οἱ Ἰωαννῖται ὑπτίαις ὅλαις χερσὶ καὶ δεσπότην αὐτὸν ἐπευφημοῦσι, #31: διὰ τοῦτο οἱ Ἰωαννῖται πανυψηλότατον καὶ ἐκλαμπρότατον ἀνεκήρυξαν).

Στη μεγάλη αλβανική πολιορκία των Ιωαννίνων (1379), ο προδότης βαρκάρης (προσέξτε την υπερδιόρθωση βάρκα > βάλκα κατά το Ἀρβανῖται > Ἀλβανῖται) Νικηφόρος Περάτης ο κουφός μετέφερε με τη βάρκα του τους Μαλακασαίους δια της λίμνης στο νησί και στον επάνω γουλά [= κουλάς = πύργος] (#18: Οἱ δὲ Ἀλβανῖται … κατὰ τῆς χώρας τῶν Ἰωαννίνων οἱ Μαλακασαῖοι περιεργάζονται καὶ τὸν ἐπάνω γουλὰν κρυφίως αὐτοὶ παρέλαβον, προδότην καὶ συνεργὸν ἔχοντες τὸν κωφὸν Νικηφόρον τὸν Περάτην, ὅστις αὐτοὺς περᾷ μετὰ τῆς βάλκας αὐτοὺ· … ἐν τῷ νησίῳ διαπερᾷ). Ο συγγραφέας αποδίδει τη νίκη των Γιαννιωτών στην επικείμενη μάχη στην θεία αρωγή του πολιούχου τους Αρχαγέλλου Μιχαήλ (#19: καὶ ἦν ἰδεῖν τότε μεγάλην σωτηρίαν τῇ πόλει τῶν Ἰωαννίνων, ἧν ἐλυτρώσατο Κύριος ὁ Θεός ἐκ τῶν χειρῶν τῶν Ἀλβανιτῶν τῇ πρεσβείᾳ τοῦ φύλακος ταύτης, τοῦ ἀρχαγγέλου Μιχαὴλ τῶν ἄνω δυνάμεων [διασώσαντος]).

3. Γένος και Γενεά

Για να δηλώσει τις εθνοπολιτικές συλλογικότητες, ο συγγραφέας χρησιμοποιεί τους όρους «γένος» και «γενεά». Ο δεύτερος χρησιμοποιείται αποκλειστικά για τους Αλβανίτες και έχει την πιο πρωτόγονη σημασία της «φυλής» ή «φάρας» (< αλβ. farë). Ο Ιωάννης Σκυλίτζης λ.χ. γράφει ότι το έθνος των Πατζινακών είναι ένα Σκυθικό γένος που υποδιαιρείται σε δεκατρείς γενεές, η κάθε μια από τις οποίες λαμβάνει το όνομά της από τον γενάρχη και αρχηγό της:

[Σκυλίτζης, Σύνοψις Ιστοριών, Κωνσταντίνος Μονομάχος, 16, σλδ 426 στην αγγλική μετάφραση του John Wortley] Τὸ ἔθνος τῶν Πατζινάκων Σκυθικὸν ὑπάρχον, ἀπὸ τῶν λεγομένων βασιλείων Σκυθῶν, μέγα τέ ἐστι καὶ πολυάνθρωπον, πρὸς ὃ οὐδὲ ἓν αὐτὸ καθ’ αὑτὸ Σκυθικὸν γένος ἀντιστῆναι δύναται. διῄρηται δὲ εἰς τρισκαίδεκα γενεάς, αἵτινες καλοῦνται μὲν πᾶσαι τῷ κοινῷ ὀνόματι, ἔχουσι δ’ ἑκάστη καὶ ἴδιον ἀπὸ τοῦ ἑαυτῆς προγόνου καὶ ἀρχηγοῦ τὴν προσηγορίαν κληρωσαμένη.

Ας γυρίσουμε στο Χρονικό των Ιωαννίνων:

Γένος:

[#2] ἄρχοντα τινα ἐκ τοῦ Βουλγάρων γένους

[#8] καὶ δεσπόται ἐκ τοῦ τῶν Ἀλβανιτῶν γένους ἀναδείκνυνται δύο

Γενεά:

[#13] Οὐ πολύ γὰρ τὸ ἐν μέσῳ καὶ οἱ Ἀλβανῖται κατ΄αὐτοῦ [i.e., τοῦ Θωμᾶ] ἐκστρατεύουσι. […] Ἔτι δὲ καὶ ὁ Πέτρος Λιώσας κατ΄αὐτοῦ ἐκστρατεύει χρόνοις τρεῖς μετὰ τῶν Μαζαρακαίων καὶ Μαλακασαίων τῆς γενεᾶς αὐτοῦ.

[#16] Ὁ δὲ δεσπότης ὁ Σπάτας οὐκ ἐπαύσατο πάντοτε ἐπιδρομαῖς σκυλεύειν κατὰ τοῦ Θωμᾶ μετὰ τῆς γενεᾶς αὐτοῦ, τῶν Ἀλβανιτῶν,

Οι αλβανίτικες φάρες που μνημονεύονται από τον συγγραφέα είναι οι Μαλακασαῖοι (13, 17, 18, 25, 34, 39), οι Μαζαρακαῖοι (13, 23, 39) και οι Ζενεβισαῖοι (23, 25, με γενάρχη/αρχηγό τον Γκιόνη Ζενεβίση, #39: ἐκστρατεύει κατὰ τοῦ Γκίονη τοῦ Ζενεβίση ὁ δεσπότης Ἰζαοὺ μετὰ πάσης δυνάμεως αὐτοῦ).

Αν και στο μεγαλύτερο μέρος του Χρονικού οι Αλβανίτες είναι εχθροί των Ιωαννίνων, η στάση τους προς τα Γιάννενα δεν είναι παγιωμένα εχθρική και κάποιες από τις φάρες εν τέλει συμμάχησαν με την πόλη, όταν τους «γλύκανε» ο δεσπότης Ησαύ. Έτσι οι Μαλακασαίοι και οι Μαζαρακαίοι πρωτοεμφανίζονται ως εχθροί του δεσπότη Θωμά και επιδρομείς των Ιωαννίνων (#13: Ἔτι δὲ καὶ ὁ Πέτρος Λιώσας κατ΄αὐτοῦ ἐκστρατεύει χρόνοις τρεῖς μετὰ τῶν Μαζαρακαίων καὶ Μαλακασαίων τῆς γενεᾶς αὐτοῦ), αλλά κάποια στιγμή έγιναν σύμμαχοι του δεσπότη Ησαύ. Οι Μαλακασαίοι κάποια στιγμή παραβίασαν αυτή τη συμμαχία και «προσκύνησαν» τον Σπάτα (#34:  καὶ οἱ Μαλακασαῖοι ἀπέστησαν, καὶ τὸν Σπάταν προσκυνοῦσι), αλλά παρακάτω Μαλακασαίοι και Μαζαρακαίοι μνημονεύονται ξανά ως σύμμαχοι του Ησαύ εναντίον του Γκιόνη Ζενεβίση (#39: ἐκστρατεύει κατὰ τοῦ Γκίονη τοῦ Ζενεβίση ὁ δεσπότης Ἰζαοὺ μετὰ πάσης δυνάμεως αὐτοῦ. ἐπισυνάξας οὖν τὰ στρατεύματα, τοὺς Μαλακασαίους καὶ Μαζαρακαίους, ἔτι δὲ τοῦ Παπίγκου καὶ τῶν Ζαγορίων, ἀλλὰ δὴ καὶ τῆς Δρυϊνουπόλεως μετὰ τοῦ Ἀργυροκάστρου καὶ τῶν Μεγάλων Ζαγορίων).

4. Εθνοτικές Αντιπαραβολές

Έχω ήδη παραθέσει παραπάνω τα δύο χωρία της ενότητας #4 όπου οι Ρωμαίοι αντιπαραβάλλονται σε Σέρβους και Αλβανίτες:

[#4α] Ὁ δὲ Συμεών, ἐν Καστορίᾳ γενόμενος […] Πολλῶν δὲ τούτῳ προσχωρησάντων Ῥωμαίων, Σέρβων καὶ Ἀλβανιτῶν,

[#4β] [Ὁ Νικηφόρος] καὶ τοὺς Ῥωμαίους πάντας ἐξόριστους εὑρὼν, τοὺς μὲν τῆς Βλαχίας ἐκ τῆς Σέρβων ἐπιθέσεως, τοὺς δὲ τῆς Αἰτωλίας ἐκ τῆς τῶν Ἀλβανιτῶν δυστροπίας καὶ κακογνωμίας

Στη μεγάλη πολιορκία των Ιωαννίνων, ο συγγραφέας στην αρχή μιλάει μόνο για Αλβανίτες πολιορκητές που φωνάζουν «ῥούα! ῥούα!» στη γλώσσα τους. Δεν είναι ξεκάθαρο ποιον αλβανικό όρο είχε κατά νου εδώ ο συγγραφέας. Κάποιοι σχολιαστές με πληροφόρησαν ότι είχε κατά νου το ruaj = «προσέχω, φυλάω, εγρηγορώ», δηλαδή «Φυλαχτείτε!» ~ «Κρατηθείτε!» ~ «Μην υποχωρείτε!»

Παραθέτω μια σελίδα για τη σημασία του «ῥούα! ῥούα!» που παρέθεσε στα σχόλια ο σχολιαστής Gandalf, τον οποίο ευχαριστώ.

Μετά τη μάχη, όμως, ο συγγραφέας μας πληροφορεί ότι οι Αλβανοί πολιορκητές είχαν μαζί τους Βούλγαρους και Βλάχους συμμάχους. Ο δεσπότης Θωμάς, αφού ξεχώρισε τους «ἐγκρίτους τῶν Ἀλβανιτῶν» (τους οποίους πρόσθεσε στη φρουρά του), τους μεν υπόλοιπους Αλβανίτες αιχμαλώτους τους χάρισε στο λαό για να τους πουλήσουν (πωλεῖν, ἀπεμπόλουν) ως δούλους, τους δε Βούλγαρους και Βλάχους συμμάχους των Αλβανιτών τους τιμώρησε με ρινοτομή. Τότε βρήκε ευκαιρία ο Θωμάς και τυράννισε πολλούς Αλβανίτες αιχμαλώτους (για να τρομάξει τους υπόλοιπους της υπαίθρου), προωθώντας την φήμη του ως «Ἀλβανιτοκτόνος».

[#19] ἔξωθεν γὰρ περιεκύκλουν τὴν πόλιν οἱ Ἀλβανῖται, ἔσωθεν δὲ παρηνώχλουν κακῶς τὸν γουλὰν, κατὰ κράτος εἰς ἑαυτοὺς ἐπισπώμενοι, καὶ ῥούα! ῥούα! φωνάζοντες. […] καὶ ἦν ἰδεῖν τότε μεγάλην σωτηρίαν τῇ πόλει τῶν Ἰωαννίνων, ἧν ἐλυτρώσατο Κύριος ὁ Θεός ἐκ τῶν χειρῶν τῶν Ἀλβανιτῶν τῇ πρεσβείᾳ τοῦ φύλακος ταύτης, τοῦ ἀρχαγγέλου Μιχαὴλ τῶν ἄνω δυνάμεων [διασώσαντος]

Αλλά παρακάτω:

[#20] Τότε δῆτα καὶ ὁ Θωμᾶς τοὺς ἐγκρίτους τῶν Ἀλβανιτῶν ἐν τῇ φρουρᾷ συναθροίζει, τοὺς δὲ ἑτέρους πρὸς τοὺς ἄρχοντας αὐτοῦ καὶ πρὸς τὸν λαὸν τῆς πόλεως συνεμερίσατο, καὶ αὐτοὺς πωλεῖν παρηγγύα. Το δὲ πλῆθος, ὅσοι ἄν εὑρέθησνα ἐν τῷ νησίῳ, τοὺς μὲν Ἀλβανίτας πρὸς τὸν λαὸν διεμέριζε πρὸς κυβέρνησιν, καὶ ἀπημπόλουν αὐτοὺς, τοὺς δὲ Βουλγάρους καὶ Βλάχους ῥινοτομεῖν αὐτοὺς ᾑρετίσατο. […] Εὐκαιρίαν γὰρ εὑρὼν ὁ Θωμᾶς τότε τοὺς Ἀλβανίτας κακῶς καὶ νηλεῶς ἐτυράννιζεν· ὃς καὶ Ἀλβανιτοκτόνος ἐπεθύμει γενέσθαι καὶ ὀνομάζεσθαι·

Η τελική εθνοτική διάκριση είναι φυσικά το παρατσούκλι «Σερβαλβανιτοβουλγαρόβλαχος» του Μπογκόη/Βοκόη που το 1399 σφετερίστηκε εφήμερα με πραξικόπημα την εξουσία της Άρτας από το Σγούρο Σπάτα. Δείτε παρακάτω γιατί ο Γιαννιώτης συγγραφέας επέλεξε εσκεμμένα και «στρατηγικά» να τελειώσει το Χρονικό με τον «Σερβαλβανιτοβουλγαρόβλαχο» ηγεμόνα της Άρτας.

[#41] ὁ δεσπότης Σπάτας ἀπῆλθε πρὸς τὰ μέλλοντα δικαιοτήρια [ἀπὸ τοῦ βίου], καὶ παραυτίκα ὁ αδελφὸς αὐτοῦ Σγοῦρος τὴν Ἄρταν παραλαμβάνει· καὶ μετ΄ὀλίγας ἡμέρας ἐπιπηδᾷ κατ΄αὐτοῦ ὁ Μπογκόης, ὁ Σερβαλβανιτοβουλγαρόβλαχος, καὶ τὸν Σγοῦρον ἐκδιώκει […]

Παραθέτω τις σελίδες, όπου έχω επίσης υπογραμμίσει τον προδότη βαρκάρη Νικηφόρο Περάτη τον Κουφό,την υπερδιόρθωση βάρκα > βάλκα (μάλλον τον επηρέασε η συνήθης λογιοποίηση Ἀρβανῖται > Ἀλβανῖται), το κλασικό ρεφρέν του συγγραφέα «μικρὰ γὰρ πᾶσα κακία πρὸς κακίαν τοῦ Θωμᾶ» (η φράση αυτή απαντά στα χωρία 12, 20, 21) και, τέλος, το εθνωνυμικό επώνυμο Βούλγαρης ενός Γιαννιώτη (#21: καὶ τὸν Ἰωάννην τὸν Βούλγαρην) που δηλώνει αναγνώριση βουλγαρικής καταγωγής από τους συμπολίτες του που του προσέδωσαν αυτό το παρατσούκλι-επώνυμο (ακούστε εδώ στο [2:38-3:13] για το πως προκύπτουν αυτά τα εθνωνυμικά επώνυμα).

5. Πάπιγκο, Ζαγόρι, Μέτσοβο και ένας αναχρονισμός

Οι Ζαγορῖται (κάτοικοι Ζαγορίου) αναφέρονται ως μέρος του στρατού των Ιωαννίνων επί δεσποτείας Ησαύ (#35:  Τότε ὁ Ἰζαοὺ ἐπισυνάξας τοὺς Ζαγορίτας μετὰ καὶ τοῦ λοιποῦ στρατοῦ, κατὰ τοῦ Σπάτα ἐκβαίνει), το Πάπιγκο, το Ζαγόρι και το Μεγάλο Ζαγόρι αναφέρονται όταν ο Ησαύ συλλέγει όλα του στρατεύματα για να επιτεθεί στον Γκιόνη Ζενεβίση (#39: ἔτι δὲ τοῦ Παπίγκου καὶ τῶν Ζαγορίων, ἀλλὰ δὴ καὶ τῆς Δρυϊνουπόλεως μετὰ τοῦ Ἀργυροκάστρου καὶ τῶν Μεγάλων Ζαγορίων), ενώ το Μέτσοβο αναφέρεται σε μια από τις κακίες του Θωμά (#23: ἀλλὰ καὶ τὸν τιμιώτατον Ἠσαΐαν, τὸν καθηγούμενον τοῦ Μετζόβου, ἐκακοποίησε), όπου ο συγγραφεάς υπέπεσε στον εξής νομισματικό αναχρονισμό: ο Θωμάς φυλάκισε τον καθηγούμενο του Μετσόβου Ησαΐα και κάποιοι θεοσεβείς πλήρωσαν 200 άσπρα (εἰς ἄσπρα σ΄) για να τον απελευθερώσουν. Όπως παρατήρησε και ο Donald Nicol, το οθωμανικό άσπρο (akçe) ήταν νόμισμα της εποχής του συγγραφέα (περ. 1440) και όχι της εποχής του δεσπότη Θωμά.

[Nicol, Despotate, 224] The Chronicle of Ioannina fails to specify the nature of the currency in use, except in one passage where it is said that 200 aspra were collected to save the abbot of Metsovon from the Despot’s clutches. […] The chronicler, who was writing some ten years after the Turkish conquest of his city, must here by guilty of an anachronism in referring the use of the Ottoman asper (akçe) back to an earlier period.

6. Δεσπότης, Δεσποτάτο και Δεσποτικά Αξιώματα

Ιωάννης Β΄ Ορσίνι: [#2] καὶ τοῦ μακαρίτου δεσπότου Ἰωάννου θυγατέρα μνηστεύεται, Θωμαΐδα.

Νικηφόρος Β΄ Δούκας Ορσίνι: [#3] Νικηφόρος ὁ δεσπότης … τὴν πατρῴαν ἀρχὴν εἰληφὼς, ἤτοι τὸ δεσποτάτον, [#4] ὁ τοῦ Νικηφόρου δεσπότου θάνατος προσαναγγέλεται και [#7] Ὁ γὰρ μακαρίτης ἐκεῖνος δεσπότης Νικηφόρος ὁ Δούκας.

Συμεών Ούρεσης (αδελφός του Σέρβου Ντούσαν του Τρανού): [2] Τὸν δὲ ἴδιον ἀδελφὸν, καλούμενον Συμεών, […] τοῦτον δεσπότην τιμήσας εἰς Αἰτωλίαν ἐξέπεμψεν.

Αλβανίτες δεσπότες Άρτας και Αγγελόκαστρου: [#8] καὶ δεσπόται ἐκ τοῦ τῶν Ἀλβανιτῶν γένους ἀναδείκνυνται δύο (επίσης 15, 16, 41).

Θωμάς Πρελιούμποβιτς: [#11] καὶ ὁ δεσπότης Θωμᾶς (επίσης 16, 24)

Ησαύ Μπουοντελμόντι: [#30] ὁ Ἰζαοὺ … οἱ Ἰωαννῖται … δεσπότην αὐτὸν ἐπευφημοῦσι (επίσης 32, 33, 34, 35, 39)

Γεννιέται, λοιπόν, το εξής ερώτημα:

Με τόσους πολλούς δεσπότες (Ρωμαίοι, Σέρβοι, Αλβανίτες, Ιταλοί) και δεσποτικές έδρες (Άρτα, Ιωάννινα, Αγγελοκάστρο) ποιος ήταν ο «κανονικός» διάδοχος των Ορσίνι, και ποια πόλη ήταν η «κανονική» έδρα της δεσποτατικής παράδοσης;

Η λύση που βρήκαν οι Γιαννιώτες άρχοντες ήταν να «γυαλίσουν» τη ρωμαϊκότητά τους και να τονίσουν τη ρωμαϊκή τους ιστορία για το δικό τους τοπικό όφελος, βάζοντας τους δεσπότες τους να ζητάνε το δεσποτικό τους αξίωμα από την Κωνσταντινούπολη. Ας δούμε λίγο το αφήγημα του Χρονικού των Ιωαννίνων με την ινστρουμενταλιστική ματιά του Fredrik Barth. Ή Άρτα ήταν η πρώτη (και «κανονική») πρωτεύουσα του Δεσποτάτου της Ηπείρου, αλλά έπεσε στα χέρια των «βάρβαρων» Αλβανών. Συνεπώς, τα Ιωάννινα, «ως η μόνη ρωμαϊκή όαση σε μια αλβανική έρημο», απέκτησαν κάθε δικαίωμα να γίνουν η νέα «κανονική» έδρα του Δεσποτάτου της Ηπείρου. Το Χρονικό τελειώνει με τον χαρακτηρισμό «Σερβαλβανιτοβουλγαρόβλαχος» για τον Μπογκόη που σφετερίστηκε την εξουσία στην Άρτα. Ο εσκεμμένος και «στρατηγικότατος» χαρακτηρισμός «Σερβαλβανιτοβουλγαρόβλαχος» έχει εδώ τη λειτουργία να υπενθυμίζει στους αναγνώστες ότι η παλιά πρωτεύουσα του δεσποτάτου (Άρτα) πλέον βρισκόταν σε «βάρβαρα» μη ρωμαϊκά χέρια, ενώ ο δεσπότης των «ρωμαϊκότατων» Ιωαννίνων ελάμβανε τα δεσποτικά του αξιώματα από τη Νέα Ρώμη Κωνσταντινούπολη:

Θωμάς: [#26] Τῷ αὐτῷ ἔτει ἀπεστάλη ὁ τιμιώτατος καθηγούμενος τοῦ Ἀρχιμανδρείου Γαβριὴλ πρὸς τὸν βασιλέα κύριον Μανουὴλ τὸν Παλαιολόγον, καὶ ἐλθὼν μετὰ τοῦ ἄρχοντος Μαγκαφᾶ εἰς τὰ Ἰωάννινα, ἐνέδυσαν αὐτῷ τὰ δεσποτικὰ ἀξιώματα.

Ησαύ: [32] Καὶ τὸν ἐρχόμενον χρόνον ἔφερεν ὁ Παλαιολόγος ὁ Βρυώνης τὰ δεσποτικὰ ἀξιώματα καὶ ἔστεψαν τὸν Ἰζαού, […]

7. Τούρκοι και Λατίνοι

Οι «Λατῖνοι» (Φράγκοι) αναφέρονται άπαξ, όταν ο συγγραφέας παραθέτει το σχόλιο ενός σοφού πως ο Θωμάς αφού δεν τα βρήκε με τους Λατίνους, αναγκάστηκε να τα βρει με τους Τούρκους (24: Θωμᾶς ὁ δεσπότης ἀστοχήσας τοὺς Λατίνους τοῖς Τούρκοις συγκοινωνεῖ). Αντίθετα, οι Τοῦρκοι αναφέρονται πιο συχνά (4, 24, 25, 27), άλλοτε ως Ἰσμαηλῖται (23, 38) και άλλοτε ως Ἀγαρηνοί (38: οἱ Ἀγαρηνοὶ ἐδίωξαν τοὺς χριστιανούς), όροι που τους διαφοροποιούν ως αλλόπιστους μουσουλμάνους.

Κλείνω εδώ την ανάρτηση με τον εθνολογικό σχολιασμό του Χρονικού των Ιωαννίνων.

Advertisements

38 Comments

Filed under Βυζαντινολογία, Εθνολογία, Ιστορία, Μεσαίωνας

38 responses to “Εθνολογικές παρατηρήσεις στα Γιαννιώτικα Χρονικά του 15ου αιώνα #2: Το Χρονικό των Ιωαννίνων

  1. Γεια σου , μπορεί το “Ρουά” ναι είναι Ruaj ; προσέξτε \φυλάξτε,\προστατευετε https://en.wiktionary.org/wiki/ruaj

    • Μπορεί, «έχετε το νου σας, παραμείνετε στις θέσεις σας» (αν έπρεπε να κρατήσουν τον άνω κουλά που μόλις είχαν πάρει).

      • Συμφωνώ άμα,μπορεί να χρησιμοποιήσουν αυτή τη λέξη και κατά τη διάρκεια της επίθεσης, οι “αξιωματικοί” που καθοδηγούν την επίθεση, που κραυγάζουν στους στρατιώτες να είναι προσεκτικοί και να προστατεύονται ο ένας τον άλλον, είναι μια τυπική λέξη που χρησιμοποιείται στη Μάχη.

      • Γρηγόρης

        Σύμφωνα με την ερμηνεία του Κορδώση, ο Άνω Γουλάς που κατέλαβαν οι Αλβανοί από τη μεριά της λίμνης ήταν μάλλον ένας πύργος τύπου “ντονζόν” (δεν ξέρω πώς να τον πω στα ελληνικά, ακρόπολη της ακρόπολης;) https://en.wikipedia.org/wiki/Keep https://en.wikipedia.org/wiki/Dungeon που βρισκόταν εντός της ακρόπολης, η οποία ήταν ο καθαυτό Γουλάς του κάστρου. Έτσι εξηγείται το γιατί οι Αλβανοί δεν ξεχύθηκαν στην πόλη, αλλά και το γιατί το Χρονικό αναφέρει ότι οι Αλβανοί “έσωθεν παρηνόχλουν κακώς τον γουλάν”. Κατάφεραν δηλαδή να καταλάβουν τον πύργο, αλλά ο Θωμάς με τη φρουρά της ακρόπολης τους απόκλεισαν εκεί μέχρι που παραδόθηκαν. Τέλος, ο Άνω Γουλάς θα πρέπει μάλλον αν τοποθετηθεί στο πιο ψηλό σημείο της βυζαντινής ακρόπολης, εκεί όπου σήμερα βρίσκεται το Αλσάν Τζαμί, ενώ το παλάτι στα κατώτερα σημεία του ίδιου χώρου, ίσως εκεί όπου σήμερα ο μεντρεσές.

      • Ριβαλντίνιο

        Ίσως θα μπορούσε να αποδοθεί στα ελληνικά ως ακροπύργιο ;

      • Πάντως το Dungeon του Γρηγόρη μου θύμισε την αρχή της ταινίας «Ρομπέν των Δασών: Οι ήρωες με τα κολάν»:

        [00:33] Hello, Hello! Welcome, Welcome to … the Dungeon! 🙂 🙂 🙂

      • Ριβαλντίνιο

        Το ακροπύργιο από την Πολιορκία

  2. Gandalf

    Το ρούα όπως λέει και ο arban είναι από το ruaj(u) > φυλάξου, αντίστοιχο του en garde. Αυτό λέει και ο Schiro στην έκδοση του Χρονικού των Τόκκων από την Εταιρεία Ηπειρωτικών Μελετών (Ιωάννινα 1965).

  3. Βασιλ'Μάκος

    Το δὲ πλῆθος, ὅσοι ἄν εὑρέθησνα ἐν τῷ νησίῳ, τοὺς μὲν Ἀλβανίτας πρὸς τὸν λαὸν διεμέριζε πρὸς κυβέρνησιν, καὶ ἀπημπόλουν αὐτοὺς, τοὺς δὲ Βουλγάρους καὶ Βλάχους ῥινοτομεῖν αὐτοὺς ᾑρετίσατο.

    Καλησπέρα και πολλούς χαιρετισμούς!
    Για τους Βλάχους και τους Βούλγαρους ο Θωμάς επιφύλαξε ειδική μεταχείριση απ΄ότι φαίνεται. Εάν ήταν σώματα στρατού από πιό βορειές περιοχές των Βαλκανίων που συμμαχήσαν με τους Αλβανούς και πολεμήσαν μαζί τους δεν βλέπω για ποιό λόγο θα ενδιέφερε τον Θωμά η εθνολογική σύσταση του αντίπαλου στρατού ώστε να προχωρήσει σε κατα περίπτωση τιμωρία. Έχω την υποψία ότι πρόκειται για κατοίκους του Δεσποτάτου που αντιμετωπίσθηκαν σαν προδότες και τιμωρήθηκαν για παραδειγματισμό. Εαν όντως είναι έτσι, έχουμε μία ένδειξη για την ύπαρξη Βουλγαρόφωνων πληθυσμών στην Ήπειρο 350 χρόνια μετά την κατάλυση της αυτοκρατορίας του Σαμουήλ. Άλλωστε στο βιβλίο του Donald Nicol για το Δεσποτάτο, (που είχα διαβάσει πριν πολλά χρόνια) θυμάμαι ότι έκανε σε κάποιο σημείο αναφορά σε ένα έγγραφο της επόχης, όπου κατονομαζόταν ένας χωρικός όνοματι Βλαδίμηρος. Για τους Βλάχους είναι βέβαιο ότι είχαν εισέλθει στον Ελλαδικό χώρο πολυ πρίν από την εποχή του Θωμά.
    Την καλησπέρα μου και πάλι!

    • Έχω την υποψία ότι πρόκειται για κατοίκους του Δεσποτάτου που αντιμετωπίσθηκαν σαν προδότες και τιμωρήθηκαν για παραδειγματισμό
      —-

      Γεια σου Βασίλη! Την ίδια άποψη έχω και εγώ. Οι Βλάχοι και οι Βούλγαροι τιμωρήθηκαν με ρινοτομή (τυπική τιμωρία για χριστιανούς προδότες, όπως και το τύφλωμα) και μάλλον αφέθηκαν ελεύθεροι να γυρίσουν στα μέρη τους, για να δείξουν παραδειγματικά στους συντοπίτες τους τι παθαίνει όποιος συμμαχεί με τους Αλβανίτες εναντίον του δεσπότη.

  4. Δημήτρης

    Καλημέρα Σμερδ! Εξαιρετική ανάρτηση και με ενδιαφέρει ιδιαίτερα όντας Γιαννιώτης στην καταγωγή.
    Μια ερώτηση: κατά την άποψή σου η αντιπαραβολή “μέσα στο κάστρο των Ιωαννίνων Ρωμαίοι, απ’ έξω Αλβανοί” δείχνει κάτι σαφές για την εθνολογική σύσταση της Ηπείρου την εποχή εκείνη; Δηλαδή εκτός της πόλης των Ιωαννίνων και της Άρτας που υποθέτω πως είχε Ρωμαϊκό πληθυσμό παρά την κυριαρχία Αλβανών ηγεμόνων, όλη η υπόλοιπη ύπαιθρος είχε εποικιστεί από Αλβανούς; Το Μέτσοβο, το Ζαγόρι, το Πάπιγκο και η Δρυϊνούπολη που αναφέρονται ως τοπωνύμια στο Χρονικό θεωρείς πως είχαν Ρωμαϊκό ή άλλης εθνολογικής σύστασης πληθυσμό;
    Υποθέτω βέβαια ότι η Βαγενετία (Θεσπρωτία) είχε Ρωμαϊκό πληθυσμό αφού πολλοί Ρωμαίοι από εκεί κατέφυγαν στο κάστρο των Ιωαννίνων.

    • Γεια σου Δημήτρη.

      Οι εθνογραφικές πληροφορίες του Χρονικού πρέπει να διαβαστούν με πολύ προσοχή, επειδή ο σκοπός του συγγραφέα είναι να παρουσιάσει (διαστρεβλωτικά) τα Γιάννενα ως «τη μόνη ρωμαϊκή όαση σε μια αλβανική έρημο», γιατί αυτή η εικόνα προωθούσε ως «σημαντικά» τα Γιάννενα και δικαιολογούσε το δικαίωμα της πόλης να είναι η νέα έδρα της ηπειρωτικής ρωμιοσύνης και δεσποτατικής παράδοσης.

      Φυσικά, αυτή η εικόνα δεν ήταν αληθινή. Οι Αλβανοί σίγουρα δεν ήταν «αμέτρητοι», όπως αφήνει να εννοηθεί το Χρονικό, ούτε φυσικά εξάλειψαν τους προϋπάρχοντες πληθυσμούς. Απλώς προστέθηκαν και αυτοί στο δημογραφικό μωσαϊκό.

      Η Άρτα, για να καταλάβεις, ενώ είχε Αλβανούς δεσπότες, συνέχισε να έχει ρωμαϊκή πλειοψηφία κατοίκων.

      Τώρα για Πάπιγκο, Ζαγόρι, Μέτσοβο, φαντάζομαι πως θα έβρισκες λίγο πολύ όλες τις εθνοτικές ομάδες (Βλάχοι, Σαρακατσάνοι κλπ) που κατοικούσαν στην περιοχή και αργότερα κατά την Τουρκοκρατία.

      • Δημήτρη, συμπλήρωμα:

        Ακόμα και ο αλβανικής καταγωγής Οθωμανός Sami Frashëri, που είναι ο ρομαντικός εφευρέτης της «Μεγάλης Αλβανίας από την Πρέβεζα μέχρι το Κόσοβο», γύρω στο 1900 γράφει σε Τουρκική Εγκυκλοπαίδεια Γεωγραφίας πως, ενώ στις υπόλοιπες περιοχές της «[Μεγάλης] Αλβανίας» οι Αλβανοί συνιστούν την πλειοψηφία (τα νούμερα που δίνει, φυσικά, δεν ευσταθούν, όπως συμβαίνει με όλους τους ρομαντικούς εθνικιστές) και οι Ρωμιοί (Rum) είναι ελάχιστοι, το σαντζάκι των Ιωαννίνων αποτελεί εξαίρεση λόγω του μεγάλου αριθμού Βλάχων (Eflak) και Ρωμιών (Rum). Ύστερα προσθέτει πως στα βιλαέτια Μοναστηρίου και Σκοπίων (τα οποία, όπως είπα, επίσης εντάσσει στη «Μεγάλη Αλβανία» του), η πλειοψηφία είναι Βούλγαροι (Bulgar) «οι περισσότεροι εκ των οποίων, όμως, μιλάνε εκτός από Βουλγαρικά και Αλβανικά» (πάλι υπερβολικός ισχυρισμός).

        Γενικά ο Φρασέρι ισχυρίζεται ότι σ΄αυτήν την «Μεγάλη Αλβανία» κατοικούσαν 2.000.000 Αλβανοί και 500.000 «λοιποί» (Βλάχοι, Ρωμιοί, Βούλγαροι, Γύφτοι/Ρομά). Τα νούμερά του είναι, φυσικά, εντελώς αβάσιμα, γιατί μόνο οι Βλάχοι σ΄αυτήν την «Μεγάλη Αλβανία» ήταν κάπου 250.000 και οι Βούλγαροι (βιλαέτι Μοναστηρίου και νότιο βιλαέτι Σκοπίων) και οι Σέρβοι (στο Κόσοβο) μαζί σίγουρα ήταν πάνω από 500.000.

        Πάντως, αυτό που θέλω να τονίσω είναι πως, ακόμα και ένας τέτοιος ρομαντικός Αλβανός εθνικιστής που προσπαθεί να «φουσκώσει» τους αριθμούς των Αλβανών και να μειώσει αυτούς των υπολοίπων ομάδων, αναγκάστηκε να παραδεχτεί ότι οι Βλάχοι και οι Ρωμιοί αποτελούσαν το δημογραφικά σημαντικό κλάσμα στο σαντζάκι Ιωαννίνων: Only the sancak of Yanya contained a sizable number of Vlachs and Rum.

        https://imgur.com/a/JRjSBrR

      • Ριβαλντίνιο

        ούτε φυσικά εξάλειψαν τους προϋπάρχοντες πληθυσμούς

        Έτσι είναι. Αν και θυμάσαι εδώ τον πανηγυριστή :

        τὰ γένη Αἰτωλῶν, Ἀκαρνανῶν, Ἀμφιλόχων, Κασσωπαίων, Δολόπων, Ἀμπρακιωτῶν, Ἀθαμανῶν, Θεσπρωτῶν, Μολοττῶν καὶ Χαόνων τῶν καὶ ἀνηκόντων ἐς Ἀκροκεραύνια ὄρη. Ταῦτα, γένη παλαιὰ καὶ πολλὰ, εὐανδροῦντα καὶ πολυανδροῦντα τὸ πάλαι, νῦν ἀπορίᾳ μεγάλῃ κατείληπτε καὶ τοὔνομα προσαπολωλός ἕκαστον ἐστι. Χρόνος γὰρ ὁ μακρὸς λήθην καταχέει πάντων μακρὰν.Καὶ τανῦν ᾤκισται σποράδην ἐκείνη καὶ κατὰ μικρὸν ὑπ΄Ἀλβανῶν, γένους ἰλλυρικοῦ, ξύμπασα και κωμηδόν. Νομαδικὸν γὰρ τὸ γένος καὶ λυπρόβιον, οὐ πόλεσιν, οὐ φρουρίοις, οὐ κώμαις, οὐκ ἀγροῖς, οὐκ ἀμπελῶσιν, ἀλλ΄ὄρεσι χαῖρον καὶ πεδιάσι. Αἰ δὲ πόλεις καθαρὸν ἕτι σώζουσι τὸ ἑλληνικὸν γένος.

        Θυμίζει λίγο τον σχολιαστή του Στράβωνος :

        Νῦν δὲ οὐδὲ ὄνομά ἐστι Πισατῶν καὶ Καυκώνων καὶ Πυλίων· ἅπαντα γὰρ ταῦτα Σκύθαι νέμονται.

  5. Gandalf

    σμερδαλέε, δεν κάνει τίποτα. 😉

    Αν σε εξυπηρετεί για την ανάρτηση, σου ανεβάζω άλλες δυο σελίδες που αναφέρεται ο Schiro στην χρονολόγηση του Χρονικού των Τόκκων

    https://imgur.com/a/JELAjcW

    • Ωραία,ευχαριστώ! Και εγώ όταν θα κάνω την ανάρτηση για το Χρονικό των Τόκκων, από την ιταλική μετάφραση του Schiro θα παραθέσω τις σελίδες.

      • Γρηγόρης

        Η έκδοση του Schiro θεωρείται πλέον ξεπερασμένη έως κακή… Ο μακαρίτης ο Ασωνίτης είχε προαναγγείλει νέα έκδοση, αλλά ατυχώς τον πρόλαβε οι θάνατος.

  6. Γρηγόρης

    Ο (μοναχός πιθανότατα) συγγραφέας του Χρονικού γράφει την εποχή του Εζαού (και όχι στα μέσα του αιώνα) και προφανώς σκοπός του είναι να εξυψώσει τον δεσπότη του και να παρουσιάσει με τα μελανότερα χρώματα τον Θωμά. Έτσι εξηγείται το γιατί ο Θωμάς είναι κατακριτέος για όλα, ακόμα κι όταν τιμωρεί τους εχθρούς που την πολιορκούν, αλλά και γιατί αποσιωπάται η συμβολή του στην εξουδετέρωση των Αλβανών που είχαν καταλάβει το Γουλά. Την πόλη σώζουν οι κάτοικοι και ο πολιούχος Αρχάγγελος, ο Θωμάς με το στρατό πίναν καφέ στο μώλο! 🙂

    • Γρηγόρη καλημέρα. Έχεις δίκαιο για την διαφορική παρουσίαση του Θωμά και του Ησαού και ότι αδικεί/αμαυρώνει τον Θωμά (ωραία η παρατήρηση ότι η νίκη χρεώνεται στους Γιαννιώτες και στον αρχάγγελο Μιχαήλ, ενώ ο Θωμάς και ο στρατός του «έπιναν καφέ»), ενώ εκθειάζει τον Ησαού.

      Τώρα για την χρονολογία, δεν ξέρω. Αυτό που λες στέκει θεωρητικά (η συστηματική αμαύρωση του Θωμά, μπορεί να ερμηνευτεί ως προπαγάνδα του διαδόχου του Ησαού).

      • Γρηγόρης

        Το Χρονικό σταματά το 1399. Αυτό σημαίνει ότι ο συγγραφέας έκανε λίγο μετά τη πρώτη συγγραφή. Ακολούθως, όμως, συνέχισε να κρατά σημειώσεις, τύπου ενθυμήσεων, με τις οποίες πιθανώς να συνέχιζε κάποτε τη συγγραφή. Βέβαια τον πρόλαβε ο θάνατος και μας έμεινε το χρονικό με τη “συνέχειά” του σε ενθυμήσεις. Αυτά παραδίδονται στο παλαιότερο χειρόγραφο του Χρονικού (Oxford, Christ Church 49) το οποίο αν δεν έχει γραφεί από τον ίδιο το συγγραφέα, ως αντίγραφο του πρωτογράφου, έχει γραφεί από κάποιον πολύ κοντινό του.
        Αυτά τα μελετά ο Δ. Γεωργακόπουλος που ετοιμάζει νέα κριτική έκδοση του Χρονικού.
        Έχεις το βιβλίο του Κορδώση για τα Γιάννενα και του Βρανούση για το Κάστρο;

      • Αυτά τα μελετά ο Δ. Γεωργακόπουλος που ετοιμάζει νέα κριτική έκδοση του Χρονικού.
        Έχεις το βιβλίο του Κορδώση για τα Γιάννενα και του Βρανούση για το Κάστρο;
        —-

        Ευχαριστώ για τις πληροφορίες!

        Όχι δεν έχω τα βιβλία που ανέφερες. Έχω μόνο την έκδοση του Χρονικού των Ιωαννίνων του Βρανούση και την ιταλική έκδοση του Χρονικού των Τόκκων του Schirò.

      • Γρηγόρης

        Για να μην ανεβάζω …

      • Γρηγόρη, σου έστειλα ένα μέιλ στο μέιλ που βλέπω στο λογαριασμό σου.

      • Γρηγόρης

        Θα σου στείλω εγώ τώρα, να διαβάζεις μέχρι β’ παρουσίας… 🙂

      • LOL! Ευχαριστώ! Μην το παρακάνεις όμως γιατί υπάρχει ήδη μια μακρά προϋπάρχουσα λίστα με άλλα βιβλία για διάβασμα 🙂 🙂

      • Γρηγόρης

        μη φοβάσαι, θα σου μείνουν για reference works… 🙂

  7. Γρηγόρης

    Α ναι. Κάπου λέει ο Κορδώσης ότι “ρούα ρούα” σημαίνει «κόψτε τους» σφάξτε τους δηλαδή.

    • Άρα, λοιπόν, παίζει και το rruaj = «κόβω, σφάζω» ως πιθανότητα;

      Γιατί αν ο συγγραφέας είχε κατά νου το «σφάξτε, σφάξτε», τότε κατά κάποιο τρόπο προοικονομεί αυτά που έπαθαν αργότερα οι Αλβανίτες από τον «Αλβανιτοκτόνο» Θωμά (κοινώς μπήκαν για μαλλί και βγήκαν κουρεμένοι 🙂 ).

      • Γρηγόρης

        Κοίτα το «σφάξτε τους» μου μοιάζει πιθανότερο για πολεμική επιθετική ιαχή, παρά το φυλαχτείτε (στο Μεσολόγγι φώναξαν «πίσω» και είδες τι έγινε… 🙂 )

      • Η απόδοση «φυλαχτείτε, κρατηθείτε» έχει νόημα μόνο αν έπρεπε να κρατήσουν αμυντικά τον άνω γουλά που μόλις είχαν πάρει (σαν το αγγλικό stay frosty! [ορισμός #4] που ξέρει όποιος στα νιάτα του έχει παίξει Aliens vs. Predator).

        Κι εμένα δε μου γεμίζει το μάτι σαν ιαχή επίθεσης, όπου περιμένεις κάτι σαν «πάρτε τους τα σώβρακα, φάτε τους! γ@μήστε τους;!» :).

  8. Gandalf

    Από το λεξικό του Topalli

    1. rruaj (ξυρίζω) – δεν έχει την έννοια που θα μπορούσε να αποδοθεί στην παραπάνω ιαχή (δάνειο από την λατ radere)

    2. ruaj (φυλάσσω) – κληρονομημένη λέξη (i.e.)

    https://imgur.com/a/1CN86OV

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.