Οι μικρασιατικοί παρατατικοί σε -εσκ-

Η σημερινή ανάρτηση συνεχίζει το γενικό θέμα της προηγούμενης για το «μικρασιατικό Sprachbund». Έχω ήδη ενσωματώσει το θέμα της παρούσας ανάρτησης στην λίστα της προηγούμενης. Το θέμα της σημερινής ανάρτησης είναι ο παρατατικός επανάληψης/συνήθειας σε -εσκ- της επικής ομηρικής και της ασιατικής Ιωνικής διαλέκτου, ο παρόμοιος παρατατικός σε -ισκ- των νεοελληνικών διαλέκτων της Λυκαονίας (Σίλλη Ικονίου) και Καππαδοκίας (και σποραδικά της Ποντιακής) και η αρκετά πιθανή επίδραση των Ανατολιακών γλωσσών (Χεττιτική, Λουβική, Καρική, Λυδική, Λυκική, Ισαυρική, Πισιδική, Σιδητική κλπ) στο σχηματισμό αυτών των ιδιαίτερων παρατατικών της μικρασιατικής Ελληνικής.

Οι εν λόγω «παρατατικοί δίχως παρελθοντική αύξηση» προκύπτουν από επαναληπτικούς (iterative: δηλώνουν επανάληψη και συνήθεια) ρηματικούς τύπους σε -εσκ- όπως  ἔσκον (< ΙΕ *h1es-sk’-om) ~ ἦν/ἦα (< IE *e-h1es-m.) = «ήμουν»,  παύεσκον ~ ἔπαυονφεύγεσκον ~ ἔφευγον. Θα παραθέσω μερικά παραδείγματα από την Ιλιάδα και την Ιωνική του Ηροδότου για να γίνει κατανοητή η αρχική τους επαναληπτική λειτουργία.

Ιλιάδα:

Όταν θυμάται τα νεανικά του κατορθώματα, ο Νέστορας λέει (Ιλ. 7.153) «γενεῇ δὲ νεώτατος ἔσκον ἁπάντων» = «τότε ήμουν ο νεότερος όλων (των πολεμιστών)».

Η θεά Αθηνά λέει ότι είχε σώσει πολλές φορές (επανάληψη: πολλάκις … σώεσκον) τον Ηρακλή, κάθε φορά  που αυτός παραπονιόταν ζητώντας βοήθεια από τον ουρανό (επανάληψη: κλαίεσκε πρὸς οὐρανόν), κατά την τέλεση των άθλων που του είχε αναθέσει ο Ευρυσθέας:

[Ιλιάδα, 8.362-5]

οὐδέ τι τῶν μέμνηται, ὅ οἱ μάλα πολλάκις υἱὸν
τειρόμενον σώεσκον ὑπ᾽ Εὐρυσθῆος ἀέθλων.
ἤτοι ὃ μὲν κλαίεσκε πρὸς οὐρανόν, αὐτὰρ ἐμὲ Ζεὺς
τῷ ἐπαλεξήσουσαν ἀπ᾽ οὐρανόθεν προΐαλλεν.

Ηρόδοτος:

[1.36.1] ἐν δὲ τῷ αὐτῷ χρόνῳ τούτῳ ἐν τῷ Μυσίῳ Ὀλύμπῳ ὑὸς χρῆμα γίνεται μέγα· ὁρμώμενος δὲ οὗτος ἐκ τοῦ ὄρεος τούτου τὰ τῶν Μυσῶν ἔργα διαφθείρεσκε. πολλάκις δὲ οἱ Μυσοὶ ἐπ᾽ αὐτὸν ἐξελθόντες ποιέεσκον μὲν κακὸν οὐδέν, ἔπασχον δὲ πρὸς αὐτοῦ.

Στο παραπάνω χωρίο, ο Ηρόδοτος γράφει ότι την χρονιά που ο Κροίσος γνώρισε τον Άδραστο, ένα αγριογούρουνο (ὑς) από τον Όλυμπο της Μυσίας είχε αρκετές φορές καταστρέψει (επανάληψη: διαφθείρεσκε) τους αγρούς των Μυσών και οι τελευταίοι, επιχείρησαν πολλές φορές να το σκοτώσουν ανεπιτυχώς (επανάληψη: πολλάκιςποιέεσκον ) και το μόνο που κατόρθωναν κάθε φορά ήταν να τραυματιστούν οι ίδιοι από αυτό.

Η σχέση με τις Ανατολιακές γλώσσες:

Αρκετοί γλωσσολόγοι πιστεύουν ότι αυτή η επαναληπτική λειτουργία του ρηματικού επιθήματος -εσκ- στην ομηρική και ασιατική ιωνική ελληνική καθιερώθηκε από την πολυαίωνη καθημερινή επαφή με τις ανατολιακές γλώσσες («μικρασιατικό ή ανατολιακό Sprachbund»), στις οποίες το ΙΕ ρηματικό επίθημα -sk’- είχε την ίδια επαναληπτική λειτουργία (λ.χ. οι Χεττιτικοί ρηματικοί τύποι daškizzi = «παίρνει επανειλημμένα», peškizzi = «δίνει επανειλημμένα», uškizzi = «βλέπει συχνά»,  akkuškizzi = «συνηθίζει να πίνει» κλπ). O Gary Miller στο βιβλίο του για τις αρχαιοελληνικές διαλέκτους (De Gruyter, 2014, σλδ 133-4) παραθέτει την πρόταση του Jaan Puhvel (1991) περί «ανατολιακής έμπνευσης» (“Αnatolian inspiration“), δηλαδή ανατολιακής επίδρασης στην ασιατική Ιωνική, από την οποία το φαινόμενο εισήλθε και στην επική ομηρική (λ.χ. Ιλ. 9.331: δόσκον = «συνήθιζα να δίνω», Ιλ 23.12: δῑνεύεσκ΄ ἀλύων = «έκανε γύρους άσκοπα ξανά και ξανά»):

Ο Alexander Dale (βλ. εδώ σλδ 433) επαναλαμβάνει συνοπτικά την ίδια υπόθεση ανατολιακής επίδρασης στην ασιατική Ιωνική (και από την τελευταία στην ομηρική επική ελληνική):

Thus the borrowing into Greek of the suffix -wann(ī) [βλ. χθεσινή ανάρτηση για το μικρασιατικό -ηνός] can be seen in the context of other areal features and borrowings from Luwian in to Greek, such as … patronymic adjectives in -ašša/i- [βλ. χθεσινή ανάρτηση για το όνομα Ταράσιος και το πατρωνυμικό Κοδισσα] … the extensive use of the inherited -σκ- suffix in iterative usage in East Ionic and Homeric Greek, a likely result of diffusion from Hittite -ške- and/or Luwian -za- (Watkins, 2001: 58) […]

Καθώς διάβαζα το βιβλίο του Richard McGillivray Dawkins για τις νεοελληνικές διαλέκτους της Λυκαονίας (Σίλλη Ικονίου) και Καππαδοκίας (το βιβλίο του εκδόθηκε το 1916 και μπορείτε να το διαβάσετε διαδικτυακά εδώ), με έκπληξη παρατήρησα ότι αυτές οι διάλεκτοι έχουν παρατατικό σε -εσκ- > -ισκa. Οι διάλεκτοι αυτοί σχηματίστηκαν εντός του «μικρασιατικού Sprachbund» (όπως και η ασιατική Ιωνική) και υπό την υποστρωματική επίδραση ύστερων λουβοειδών ανατολιακών γλωσσών όπως η Ισαυρική και η Πισιδική, οι οποίες πρέπει να μιλιούνταν στην περιοχή τουλάχιστον μέχρι το τέλος της ύστερης αχαιότητας (~ 600 μ.Χ.).

Σίλλη Ικονίου (Λυκαονία):

Ο παρατατικός σχηματίζεται με τα επιθήματα -ινόνdž-ισκα ~ -ινόσκα και, πιο σπάνια, με το τυπικό καππαδοκικό επίθημα -ισκα (και -ινα):

σέλου = «θέλω» > ησίλʲ-ισκα ~ ησίλνʲ-ισκα = «ήθελα»

έρχομαι > ερš-ινόνdžισκα = «ερχόμουν»

κλαίγου = «κλαίω» > κλαι-ινόνdžισκα = «έκλαιγα»

πιέννου = «πίνω» > πιεννʲ-ινόσκα = «έπινα»

κόφτου «κόβω» > *κοφτ-ινόσκα > *κοφčινόσκα > κουφčουνόσκα = «έκοβα» (ιν > ουν λόγω τουρκικής φωνηεντικής αρμονίας)

Καππαδοκία:

Εδώ ο τυπικός παρατατικός στα περισσότερα χωριά σχηματίζεται πιο άμεσα με το επίθημα *-εσκ- > -ιšκα:

Αραβάνι: φορτών-ιšκα = «φόρτωνα»

Φερτέκι: κλαί-ιšκα = «έκλαιγα»

Στα περισσότερα χωριά: τρώ-ιšκα = «έτρωγα»

Περισσότερα παραδείγματα στις παρακάτω σελίδες του Dawkins:

Ποντιακή (σποραδική απάντηση):

Τέλος, ένα βιβλίο που βρήκα στο διαδίκτυο αναφέρει την σποραδική εμφάνιση του παρατατικού σε -ισκα στην Ποντιακή. Αν κάποιος ίδρις της διαλέκτου μπορεί να ελέγξει την πληροφορία αυτή, ας μας πληροφορήσει στα σχόλια.

Advertisements

Leave a comment

Filed under Γλωσσολογία

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.