Γλωσσολογικά Μικράς Ασίας (Ιούνιος 2018)

Η χθεσινή ανάρτηση μου άνοιξε την όρεξη για μια ακόμα ανάρτηση για τις διαχρονικές σχέσεις των γλωσσών της Μικράς Ασίας. Θα παραπέμψω συχνά στο παρακάτω βιβλίο του Richard McGillvray Dawkins (1916) για τις ελληνικές διαλέκτους της Καππαδοκίας και της Λυκαονίας (Σίλλη Ικονίου):

Richard McGillivray Dawkins, Modern Greek in Asia Minor: A Study of the Dialects of Silli, Cappadocia and Pharasa with Grammar, Texts, Translations and Glossary (Cambridge University Press, 1916)

Μπορείτε να διαβάσετε το βιβλίο διαδικτυακά εδώ.

Παραθέτω έναν χάρτη με τις αρχαίες περιοχές της Μικράς Ασίας και έναν με τα χωριά της Καππαδοκίας που αναφέρει ο Dawkins μεταξύ Νίγδης και Καισάρειας (πιο συχνά αναφέρεται στα χωριά γύρω από τη Νίγδη: Φερτέκι, Αραβάνι, Μιστί κλπ).

1. Η πρόθεση sC- > isC-

Αυτό το θέμα νομίζω πως το κάλυψα επαρκώς στην χθεσινή ανάρτηση.

2. Ο παρατατικός σε -εσκ- > -ισκα

Και αυτό το θέμα το έχω περιγράψει σε ξεχωριστή ανάρτηση.

3. Το επίθημα εθνικών σε -ηνός

Αρκετά βυζαντινά επώνυμα (λ.χ. Κομν-ηνός, Λακαπ-ηνός) είναι εθνικά που έχουν σχηματιστεί με το επίθημα -ηνός (λ.χ.  Ναζιανζός > Γρηγόριος ο Ναζιανζ-ηνός, Δαμασκός > Ιωάννης ο Δαμασκ-ηνός). Ο Alexander Dale διερεύνησε την επιγραφική απάντηση του επιθήματος -ηνός κατά την ελληνιστική περίοδο και παρατήρησε ότι  πρωτοεμφανίζεται και έχει ως γεωγραφικό επίκεντρο αυξημένης απάντησης τις λουβικές περιοχές της Μικράς Ασίας. Επειδή οι Λούβιοι σχημάτιζαν εθνικά με την προσθήκη του επιθήματος -wann(ī) (λ.χ. Alawann(ī) = «από την Ala», Ura-wann(ī) = «από την Ura», Tunna-wann(ī) = «από την Tunna» κλπ), ο Dale κατέληξε στο συμπέρασμα ότι το λουβικό επίθημα εισήλθε δάνειο στην ελληνική της Μικράς Ασίας ως  -wann- > … > -ηνός.

Από το ίδιο βιβλίο και οι παρακάτω σελίδες (προσέξτε και το Lukka-wann-iya > Λυκαονία = «χώρα των Λυκών/Lukka»):

Παραθέτω και το ωραίο παράδειγμα που αναφέρει η Anna Bauer στο βιβλίο της για την ονοματική μορφολογία της Ιερογλυφικής Λουβικής:

Tuwana = Τύανα > Tuwana-wann(ī) = Τυαν-εύς

*ΣΥΜΠΛΗΡΩΜΑ*: Στις επιγραφές της Θράκης απαντά ένα παραπλήσιο επίθημα -ηνός με την ίδια ακριβώς λειτουργία με το προρρηθέν λουβικογενές της Μικράς Ασίας, αλλά δεν έχει την ίδια καταγωγή (βλ. ενότητα #1 εδώ για το δακοθρακικό αυτό επίθημα). Σύμφωνα με τον θρακολόγο Ivan Duridanov, το δακοθρακικό επίθημα ανάγεται στο IE επίθημα *-ēn- που σχηματίζει παρόμοια συσχετιστικά επίθετα στον Βαλτο-Σλαβικό κλάδο (λ.χ. το λιθουανικό τοπωνύμιο IE *gwr.H-ēn-oi > Gir-ėnai = «Δασίτες», εκ του IE *gwr.H- > λιθ. girià = «δάσος» και τα σλαβικά αντίστοιχα επίθετα τύπου OCS drěv-ěn = «ξύλινος»).

4. Το ανθρωπωνύμιο Ταράσι(ο)ς

Ο πατριάρχης Ταράσιος (784-806 μ.Χ.) είναι γνωστός για τον πρωταγωνιστικό ρόλο που έπαιξε κατά την Β΄ Σύνοδο της Νίκαιας (787), η οποία κατήργησε την πρώτη εικονομαχία και επανέφερε τη λατρεία των εικόνων. Το όνομα Ταράσιος του παραπάνω πατριάρχη είναι παραλλαγή του ονόματος Ταράσις που ήταν το πραγματικό όνομα του Ίσαυρου αυτοκράτορα Ζήνωνος. Ο σχεδόν σύγχρονός συμπατριώτης του Κάνδιδος ο Ίσαυρος μας πληροφορεί ότι το πραγματικό ισαυρικό όνομα του Ζήνωνος ήταν «Ταρασικοδισσα»  (MS) = «Ταράσις Κοδισσα» = «Ταράσις γιος του Κοδίσσα/Κόδεως» (Ταράσις, Κοδίσσας/Κόδις). Το ανατολιακό πατρωνυμικό επίθετο Κοδι-σσα ίσως περιέχει το ανατολιακό επίθημα -šša, το οποίο σχηματίζει στις ανατολιακές γλώσσες συσχετιστικά επίθετα όπως το ΙΕ επίθημα *-iyo- (λ.χ. Tarḫuntaš > Tarḫunt-a-šša = «η πόλη του θεού Tarḫuntaš», όπως Ἀπόλλων > Ἀπολλων-ία, και, παρόμοια, Kοdis > Kοdi-šša, όπως Τελαμών > Τελαμών-ιος).

Παραθέτω τις πληροφορίες του δεύτερου τόμου της Προσωπογραφίας της Ύστερης Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας (PLRE II, 1980) για το όνομα «Ταρασικοδισσα» και μια άλλη πηγή για την ανάλυση του ονόματος από τον R.M. Harrison ως Ταράσις + πατρώνυμο/πατρωνυμικό.

Το γεωγραφικό επίκεντρο της επιγραφικής απάντησης του ονόματος Ταράσι(ο)ς είναι η Ισαυρία και οι τριγύροι περιοχές (Λυκαονία, Πισιδία κλπ) και, συνεπώς, έχουμε κάθε λόγο να το θεωρήσουμε γηγενές ισαυρικό/λουβικό όνομα. Στο βιβλίο του για τα μικρασιατικά ανθρωπωνύμια (Kleinasiatische Personennamen, Prague 1964), ο Ladislav Zgusta κατέγραψε πάνω από 20 απαντήσεις του ονόματος στην Ισαυρία (βλ. παρακάτω two dozen occurences in territorial Isauria”), σημειώνοντας ότι το όνομα απαντά και στις τριγύρω περιοχές (Λυκαονία, Πισιδία, Κιλικία).

Και ο Στέφανος Ευθυμιάδης, στον πρόλογο της έκδοσης του Βίουτου Πατριάρχη Ταράσιου του Ιγνάτιου του Διακόνου (Ashgate, 1998), προσδιορίζει την ίδια περιοχή (Ισαυρία, Λυκαονία, Κιλικία) ως το επίκεντρο απάντησης του ονόματος Ταράσι(ο)ς, παραπέμποντας κι αυτός στο βιβλίο του Zgusta και, επιπρόσθετα, παραθέτοντας άλλα γνωστά ιστορικά πρόσωπα της περιοχής που απαντούν στην βυζαντινή γραμματεία, τα οποία έφεραν το όνομα Ταράσι(ο)ς.

Για το λουβικό επίθημα -a-ssa (~ -i-ssa) που σχηματίζει συσχετιστικά/κτητικά επίθετα στη θέση της γενικής πτώσης (genitival, λ.χ. Τελαμών-ιος = τοῦ Τελαμώνος), η Anna Bauer γράφει στο βιβλίο της (2014) για την ονοματική μορφολογία της Ιερογλυφικής Λουβικής:

5. Ο ρωτακισμός -d- > -r-

Σε παλαιότερη ανάρτηση περιέγραψα διάφορα παραδείγματα ρωτακισμού, ανάμεσα στα οποία ανέφερα και τον ρωτακισμό -d- > -r- που χαρακτηρίζει την αρχαία Λουβική γλώσσα (πρόδρομος ή παλαιότερος συγγενής της Ισαυρικής και Πισιδικής γλώσσας) και την Παμφυλιακή διάλεκτο της αρχαίας ελληνικής (λ.χ. Ἐπιτῑμίδᾱς > Ἐπιτῑμίρᾱς), που αμφότερες μιλιούνταν στη νότια Μικρά Ασία.  Ο ίδιος ρωτακισμός είναι χαρακτηριστικό φαινόμενο των νεοελληνικών διαλέκτων της Σίλλης Ικονίου (Λυκαονία) και της Καππαδοκίας που μελέτησε ο Richard McGillivray Dawkins στις αρχές του 20ου αιώνα (βλ. παραπάνω για το βιβλίο που εξέδωσε το 1916).

Ο ρωτακισμός -d- > -r- στην αρχαία Λουβική γλώσσα:

Ο ρωτακισμός -d- > -r- στην Παμφυλιακή διάλεκτο της αρχαίας ελληνικής:

Ἐπιτῑμίδᾱς > Ἐπιτῑμίρᾱς > παμφ. (και αρκαδοκυπρ.) γεν. Ἐπιτῑμίραυ (λ.χ. ομηρ. γεν.  *Πηληϊάδᾱο > *Πηληϊάδηο > Πηληϊάδεω, λόγω ποσοτικής μετάθεσης)

Παρομοίως έχουν ερμηνευτεί τα ονόματα:

*Φηράδᾱς > Φιράρας

*Τρεσάδᾱς > Τρεσάρας

*Λυκομητίδᾱς > Λυκομιτίρας

*Δριμάδᾱς > Δριμάρας

*Μιδᾶτος > Μιρᾶτος

καθώς και το λήμμα του Ησυχίου ΙΕ *ped-/pēd- > πεδίον/*πηδίον > (τὰ) πηρία = «χώρα με αγρούς» (Ασπένδιοι).

Πηρεφόνεια· Περσεφόνεια. Λάκωνες

πηρία· Ἀσπένδιοι τὴν χώραν τοῦ ἀγροῦ

Πηρίη· πόλις ἐν Θεσσαλίᾳ

Epitimidas

Ο ρωτακισμός -d- > -r- στις νεοελληνικές διαλέκτους Λυκαονίας (Σίλλη Ικονίου) και Καππαδοκίας:

Για την διάλεκτο της Σίλλης Ικονίου ο Dawkins περιγράφει ρωτακισμό δ>ρ τόσο σε αρκτική όσο και σε μεσοφωνηεντική θέση:

είδα > είρα

παιδί > παιρί

δόντι > ρόνčι (č=tš)

έδωκα > ρώκα

δώδεκα > ρώρεκα

δέκα > ρέκα

δένω > ρίννου

δάσκαλος > ράσκαλης

και το γενικευμένο περιττοσύλλαβο επίθημα πληθυντικού -ρι (λ.χ. šήρους = «χήρος», šήριρι = «χήροι»:

-δες (λ.χ. παππού-δες) > *-ρες > *-ρι

Στην Καππαδοκία, το κάθε χωρίο που εξέτασε ο Dawkins έχει τη δική του χαρακτηριστική εξέλιξη του «δ» σε αρκτική και μεσοφωνηεντική θέση. Ο ρωτακισμός -δ- > -ρ- είναι τυπικό χαρακτηριστικό των διαλέκτων των χωριών Αραβάνι και Γούρδονος:

Αραβάνι:

βόδι > *βόρι > βωρ

παιδί > παιρί

Τετράδη > Τετράρη > Τετράρ

κλαδευτήρι > κλαρεφčήρ

εἰδα > είρα

πηγάδι > πεγάρι > πεγάρ (με η>ε όπως και στην Ποντιακή)

*γιορτ-ά-δες > γιορτάρες = «γιορτές» (και έτσι όλοι οι περιττοσύλλαβοι πληθυντικοί σε -δες > –ρες)

Γούρδονος:

βόδι > βόρι > βωρ

παιδί > παιρί

είδα > είρα

εβδομάδα > βdομάρα

δυο (/dyó/) > *εδυό > ερυό (/eryó/)

6. Η μετάθεση Cr > rC

Ένα χαρακτηριστικό της διαλέκτου της Σίλλης που ενίοτε απαντά και στην Ποντιακή είναι η μετάθεση Dr>rD (D = κλειστό οδοντικό σύμφωνο). Το φαινόμενο αυτό θυμίζει την χαρακτηριστή μετάθεση Cr>rC (C = ηχηρό κλειστό σύμφωνο) της γειτονικής Αρμενικής, στην οποία συνέβη αρκετά πρώιμα (πριν την καταγραφή της Κλασικής/Παλαιάς Αρμενικής τον 5° μ.Χ. αι.).

Αρμενική:

IE *swidr-en- «ιδρώτας» > *hwird-en- > *hgwirt-en > *hkirt-en- > OArm. kʿirtn

IE *bhreh2tēr > PArm. *brāt’īr > *brayr > *rbayr > *lbayr > OArm. ełbayr = «αδελφός»

IE *bhreh1-wr. «φρέαρ» > *brewr > *rbewr > *arbewr > ałbewr = «πηγή»

ΙΕ *d(r)ak’ru = «δάκρυ» > Pre-PArm. *drasr- > *rdawr > PArm. *rtawr > OArm. artawr

IE *drep-anā = «δρεπάνι» > Pre-PArm. *drepanā > *rdepanā > PArm. *rtep’anā > OArm. artewan = «φρύδι» (λόγω του δρεπανοειδούς σχήματος των φρυδιών)

Ποντιακή (πήρα τα παραδείγματα από εδώ):

ίρδος = ιδρώτας
ιρδώνω = ιδρώνω

Διάλεκτος Σίλλης:

ἄνθρωπος > ἄθρωπος > ἄτρωπος (πρβ. παμφ. ἀτρό:ποισι = ἀνθρώποισι, 4ος π.Χ. αι.) > άρτουπους

ιδρώνω > γιουρdώννου

δρός > αρdός

7. Ο όρος dερπάνǰ από το Αραβάνι Καππαδοκίας

O Dawkins αναφέρει τον όρο δρεπάνι(ον) > dερπάνǰ = /derpandž/ στην διάλεκτο του Αραβανιού Καππαδοκίας.

Η εξέλιξη -Ry- > -Rǰ- = /Rdž/ (R= ένηχο n,r,l), δηλαδή *-nyo- > -nǰ*-ryo- > -rǰ και *-lyo- > -lǰ, είναι τυπική της Αρμενικής γλώσσας:

ΕPArm. *erinya > OArm. eri = «δαμάλα»

IE *gwhen-ey- > *ǰinyem > OArm. ǰem = «καταστρέφω, αφανίζω»

ΙΕ *h3nōryom > OArm. anu = «όνειρο»

ΙΕ *ster-ih2 > *sterya > OArm. ste = «στείρα»

ΙΕ *h2ol-yo- > *olyo- > OArm. ołǰ = «σώος, ακέραιος»

Παραθέτω την περιγραφή του φαινόμενου αυτού στην Αρμενική από τον Benjamin Fortson στην πρώτη έκδοση (2004) του εγχειρίδιου ΙΕ γλωσσολογίας του (το ίδιο γράφει και στην 2η έκδοση του 2009).

Αν δω ότι υπάρχει επιπλέον επαρκές υλικό, θα κάνω ακόμα μια ανάρτηση στο μέλλον.

Advertisements

19 Comments

Filed under Γλωσσολογία

19 responses to “Γλωσσολογικά Μικράς Ασίας (Ιούνιος 2018)

  1. Γεια σου Σμερδαλέε. Για το Rousomblada – diotes έχουμε κάτι ως τοπωνυμική κατάληξη;

    • Γεια σου Ναπολέων. Το εθνικό «Ῥουσυμβλαδεώτης» προφανώς έχει σχηματιστεί με το ελληνικό επίθημα -ε-ιώτης (λ.χ. Ἡράκλεια > Ἡρακλεώτης), κάτι που σημαίνει ότι οι ελληνόφωνοι κατανοούσαν το τοπωνύμιο ως Ῥουσυμβλάδ-εια (κατά το Ἡράκλεια).

      Τώρα για την ετυμολογία του τοπωνυμίου *Ῥουσυμβλάδ-εια, μάλλον είναι ελληνικό παράγωγο κάποιου μη ελληνικού όρου κατά τον τρόπο παραγωγής των τοπωνυμίων τύπου Ἀλεξάνδρ-εια, Σελεύκ-εια, Ἀττάλ-εια, Ἀντιόχ-εια κλπ.

      Μπορεί να προέρχεται από κάποιο μη ελληνικό όνομα, το οποίο οι ελληνόφωνοι απέδιδαν ως Ῥουσυμβλαδ-ος, αλλά δεν μπορώ να πώ κάτι για την ετυμολογία του θέματος Ῥουσυμβλαδ-.

      • Μια προσθήκη για το εθνικό επίθημα -εώτης: η Μάρεια ή Μαρεώτις λίμνη (σημ. Μαριούτ, βλ. και εδώ Μάρεια ~ Μαρεώτις) της Αιγύπτου.

      • Μπορεί το Rusumbi – anda να έχει σχέση με το χιττιτικό Miliw – anda?

      • Μπορεί μόνο αν εγκαταλείψεις το επίθημα -εια προς το οποίο σε ωθεί το εθνικό -ε-ώτης και θεωρήσεις ότι το τοπωνύμιο είναι Ρουσυμβλαδ-α ή Ρουσυμβλαδ-ος (κατά τα -anda > Λυκανδός, Ποδανδός κλπ)

        Σ΄αυτήν την περίπτωση, γίνεται τουλάχιστον δυνατή/πιθανή η αναγωγή σε -anda, γιατί η απορρινοποίηση -nd- > -d- είναι γνωστό φαινόμενο στην ευρύτερη περιοχή (λ.χ. παμφυλιακό πέντε > pende > «πέδε» = /pede/ και η διτυπία Milawanda/Milawata του προελληνικού ονόματος της Μιλήτου που ανέφερες).

      • Υπάρχει και το Παδυανδ-ός – Opodanda – στην περιοχή το οποίο στην εξελληνισμένη πια μορφή οδηγεί στο Παδυανδ-ειώτης. Οπότε πιθανώς εκ του Ρουσυμβλανδ-ός το Ρουσυμβλανδ-ιώτης. Miliwanda – Rusomblanda – Opodanda

      • Ναπολέων, αν έχεις βρει εθνικό Παδυανδ-ειώτης τότε έχεις κάνει πάρα πολύ πιθανό το σενάριο Rusumbl-anda > Rusumbl-ãda > Ροσυσμβλ-άδα > Ρουσυμβλαδ-εώτης.

        Που το συνάντησες το εθνικό Παδυανδ-ειώτης;

      • Πουθενά, έγραψα «οδηγεί στο Παδυανδ-ειώτης». Δεν έχω κάποια εξειδίκευση, λογικό φαίνεται η κατάληξη σε -δός να αποδίδει -διώτης.

      • Το -δ-ος > -δ-ιώτης όντως είναι φυσιολογικότατο (λ.χ. Βόλος > Βολ-ιώτης).

        Αλλά τα -ε(ι)ώτης πάνε πίσω σε -εία. Γι΄αυτό σε ρώτησα.

        Δες λ.χ. στο Στέφανο Βυζάντιο (λ.χ. εδώ σλδ 530 = 554/848 της κάτω μπάρας) το Ποδάλ-εια (Λυκίας) > Ποδαλ-εώτης κατά το Ηράκλεια > Ηρακλεώτης και το Ρουσυμβλαδ-εώτης του Κάνδιδου του Ίσαυρου που συζητάμε.

      • Μάλιστα. Οπότε αναλόγως Ρουσυμλάδεια.
        Βέβαια τίποτε ευρηματικότερο από τον Ελληνομαθή μεταγλωττιστή. Opodanda > Ποδυανδός.

  2. Καπίτων Λύκιος, έγραψε Ισαυρικά: Εκ του Λαλίσανδα > Δαλίσανδα > Δαλισανδεώτες. Οπότε μπορεί Ρουσύμβλαδα < Rusymblanda

    Fragmenta historicorum graecorum, Volume 4, p. 133

  3. Βασιλ'Μάκος

    Καλησπερα Σμερδαλέε, υπάρχει περίπτωση το τουρκικό επίθυμα -li το οποίο δείχνει κάποια ίδιότητα ένος ατόμου ή τοπικό προσδιορισμό π.χ. ελληνοτουρκιστί: σοϊλής, σεβνταλής, ντερτιλής και Προύσσαλης, Σμυρλής, Μανήσαλης να έχει Ανατολιάκη υποστρωματική προέλευση, δηλαδή να σχετίζεται με τα χεττιτικά βασιλικά ονόματα Muwatalli, Mursili, Hattusili (αυτό το τελευταίο μοιάζει να προσδίδει κάποια σύνδεση με την πρωτεύουσα Χατούσσα) ;

    • Γεια σου Βασίλη!

      Αυτό το θέμα με έχει απασχολήσει και εμένα και δεν έχει τύχει να βρω ακόμα απάντηση για την καταγωγή του τουρκικού συσχετιστικού επιθήματος -li.

      Το πρώτο πράγμα που πρέπει να κάνουμε είναι να δούμε αν απαντά σε άλλες τουρκικές (ή γενικότερα αλταϊκές) γλώσσες.

      Τώρα για τα ανατολιακά παραδείγματα που ανέφερες, πρέπει να πω ότι το πρώτο όνομα Muwa-talli = «τρανός, πανίσχυρος» περιέχει το χεττιτικό επίθημα -talli, ενώ το Hattuši-li σημαίνει όντως «από την Hattuša».

      Το ανατολιακό επίθημα -li απαντά και στην Λυδική ως «-λ» = /-lʲ/, λ.χ. bakillλ = Βάκχ-ιος (δες τις τελευταίες υπογραμμισμένες γραμμές παρακάτω)

      • Βασιλ'Μάκος

        Ευχαριστώ Σμερδαλέε, η παρουσία του επιθήματος και στην Λυδική αυξάνει τις πιθανότητες, αλλά όπως πολύ σωστά είπες θέλει ψάξιμο και στις Αλταϊκές γλώσσες. Καλό βράδυ!

      • Λοιπόν, Βασίλη, από ένα γρήγορο ψάξιμο που έκανα, μου φαίνεται ότι το τουρκικό -li έχει πρωτοτουρκική καταγωγή (παλαιό τουρκικό -lϊg).

        Δες εδώ (σλδ 63, δεξιά στήλη):

        bodun = «έθνος» > bodun-lϊg = «εθν-ικός»

        Στην Τουβική (τουρκική γλώσσα): daγ-lϊ(γ) = «βουν-ίσιος», ακριβώς σαν το τουρκικό dağ-lı = «βουν-ίσιος»

  4. Βασιλ'Μάκος

    Ωραίος!
    [The suffix –lï(γ) in some modern Turkic languages exist in –
    lïγ; –lïq; –lï forms, from the historical phonology of Turkic
    languages we know the last consonants as γ, g, q, k are
    dropped out in some modern Turkic languages ….]
    [ Phonological description: The adnominal adj. suffix –lïq
    allomorphs –lïγ; –lïq; –luγ; –lüg; ….. ]
    απ’ότι φαινεται και το παρόμοιο Τουρκικό επίθημα -lu έχει την ίδια προέλευση
    Ευχαριστώ!

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.