Η πρόθεση sC- » isC- στη μικρασιατική Κοινή

Στη σημερινή ανάρτηση θα περιγράψω την απάντηση στην ελληνιστική Κοινή της Μικράς Ασίας ενός διαχρονικότατου επιχώριου φαινόμενου των γλωσσών της Μικράς Ασίας που απαντά ήδη στην Χεττιτική (16ος π.Χ. αι.) και παραμένει ενεργό στη σύγχρονη Τουρκική. Πρόκειται για την πρόθεση sC- > isC-, δηλαδή την πρόθεση ενός προτακτικού i- στο αρκτικό σύμπλεγμα sC- (C= κλειστό σύμφωνο, λ.χ. /t,k,p/).

Σε παλαιότερη ανάρτηση περιέγραψα το ίδιο φαινόμενο στην Δυτική (Γαλλοϊβηρική) Ρωμανική (λ.χ. σχολή > λατ. schola > *iscola > *escola > ισπ. escuela, γαλλ. école κλπ).

Α. Γενικά

Η απάντηση του φαινουμένου στην Χεττιτική (št-> išt-, šp- > išp- κλπ) δείχνει την αρχαιότητα του φαινομένου, το οποίο συνέχισε ως υποστρωματικό φαινόμενο στην ελληνιστική και ρωμαϊκή ελληνική Κοινή της Μικράς Ασίας (βλ. παρακάτω στρατιώτης > ἰστρατιώτης, στήλη > ἰστήλη κλπ), όταν οι γηγενείς πληθυσμοί της μικρασιατικής ενδοχώρας άρχισαν να μιλάνε ελληνικά και, προφανώς, συνέχισε να είναι ενεργό στην βυζαντινή ελληνική της Μικράς Ασίας, από την οποία εισήλθε εκ νέου ως υποστρωματικό φαινόμενο στην Τουρκική γλώσσα, την οποία εισήγαγαν στην περιοχή στα τέλη του 11ου αιώνα τα τουρκικά φύλα (λ.χ. Σπάρτη (στην Μικρά Ασία) > τουρκ. Isparta, αλβ. Shkodra > τουρκ.  İșkodra), και στην οποία το φαινομενο παραμένει ενεργό μέχρι σήμερα (λ.χ. ιταλ. Scozia > τουρκ. İskoçya, γαλλ. squelette > τουρκ. iskelet, γαλλ. statistique > τουρκ. istatistik).

Απ΄όσο γνωρίζω το φαινόμενο απαντά και στην Ποντιακή (λ.χ. σκιά > ισκιά), αλλά δεν κατάφερα να βρω μέχρι στιγμής κάποιο έγκυρο ποντιακό λεξικό και, συνεπώς, θα παρακαλέσω όσους αναγνώστες γνωρίζουν ποντιακά να παραθέσουν στα σχόλια τα παραδείγματα που γνωρίζουν.

Η Αρμενική και Μηδική εμφανίζουν μια ανάλογη πρόθεση, αλλά το προτακτικό φωνήεν είναι κατά κανόνα /a/ ~ /ə/ και όχι /i/ (λ.χ. πρωτοϊρανικό *ĉwaHdaH-patiš > μηδ. *aspāδapat(i) > παλ. αρμεν. asparapet) και, συνεπώς, δεν θεωρώ αυτή την πρόθεση ίδιο φαινόμενο με την πρόθεση sC- > isC- που περιγράφω εδώ.

Για την διαχρονικότητα της πρόθεσης sC- > isC- στις γλώσσες της Μικράς Ασίας (Χεττιτική (και λοιπές Ανατολιακές γλώσσες), μικρασιατική Ελληνική και Τουρκική) παραθέτω την παρακάτω περιγραφή του Robert Beekes.

Για την απάντηση του φαινομένου ήδη στην αρχαιότερη Χεττιτική, παραθέτω τα παρακάτω αποσπάσματα του IEστή-Ανατολιακολόγου Craig Melchert:

ΙΕ *kwsp-ent- > PAnat. *špant > Hitt. išpant- (išpanza) = «νύχτα»

ΙΕ *spend- «σπένδω» (λ.χ. σπονδή) > špānti > Hitt išpānti = «σπένδω»

IE *(s)ker- «κόβω» > *šgar- > Hitt. gar- «φτιάχνω, συναρμόζω»

Β. Το προτακτικό ι- στην ελληνιστική Κοινή της Μικράς Ασίας

Οι ελληνικές επιγραφές της Μικράς Ασίας κατά τη ρωμαϊκή περίοδο βρίθουν με παραδείγματα προτακτικού ι- (sC- > isC-). Το επίκεντρο όπου το φαινόμενο ήταν συχνότερο είναι η Φρυγία και η Γαλατία, αλλά υπάρχουν πάμπολλα επιγραφικά παραδείγματα και από τις υπόλοιπες περιοχές της Μικράς Ασίας (λ.χ. Βιθυνία, Παφλαγονία, Πισιδία, Παμφυλία κλπ), ώστε να θεωρηθεί γενικευμένο φαινόμενο όλης της περιοχής.

1. στρατός > ἰστρατός

Παραθέτω τα παρακάτω παραδείγματα:

στρατιώτης > ἰστρατιώτης

Στράτων > Ἰστράτων

Στρατονίκη > Ἰστρατονείκη (το «ει» δηλώνει το μακρό /ῑ/)

Στρατηγίς > Ἰστρατηγίς

Από τον διαλεκτικό τύπος ἰστρατιώτης προέκυψε ο εβραϊκός όρος istratiot = «αξιωματικός» που απαντά στο Ιεροσολυμίτικο Ταλμούδ (Yerushalmi, πήρε την τελική του μορφή γύρω στο 400 μ.Χ., βλ. σλδ 63 εδώ και σλδ 25 εδώ).

Ένα από τα λίγα πράγματα που γνωρίζουμε για την Σιδητική γλώσσα (συγγενής της Λουβικής και της Ισαυρικής) είναι η απόδοση (σε δίγλωσση επιγραφή) του γειτονικού παμφυλιακού ελληνικού όρου στρατᾱγός ως istratag.

2. στήλη > ἰστήλη

Πάρα πολύ συχνή η επιγραφική απάντηση του διαλεκτικού τύπου ἰστήλη:

3. Στέφανος > Ἰστέφανος

Όπως στην Δυτική Ρωμανική το ελληνικό όνομα Στέφανος έγινε Stephanus > Istepano > Estebano > ισπ. Esteban ~ γαλλ. Étienne, έτσι και στη Μικρά Ασία απαντά ο τύπος Στέφανος > Ἰστέφανος. Παραθέτω και μια επιγραφή από την Έφεσσο με το ουσιαστικό στέφανος > ἰστέφανος. Η πρώτη επιγραφή από τη Νικομήδεια της Βιθυνίας χρονολογείται γύρω στο 500 μ.Χ., δλδ σχεδόν μισή χιλιετία από την παλαιότερη (~60 μ.Χ.) παμφυλιακή επιγραφή με τον τύπο ἱστρατιώτης που παρέθεσα παραπάνω.

4. σπάταλος > ἱσπάταλος

Σε μια επιγραφή από την Αδριανούπολη της Παφλαγονίας απαντά ο τύπος σπαταλήσας > ἰσπαταλήσας, ενώ σε μια επιγραφή της Πισιδίας απαντά το ανθρωπωνύμιο Σπάταλος > Ἰσπάταλος (Ἰσπάταλος Μήνιδος).

5. Σκύμνος > Ἰσκύμνος

Το ανθρωπωνύμιο Σκύμνος ενίοτε απαντά ως Ισκύμνος.

6. σπουδή > ἰσπουδή

Σε μια επιγραφή της Γαλατίας απαντά η δοτική σπουδῇ > ἰσπουδῇ (ἰσπουδῆ).

7. Σμύρνη > Ἰσμύρνη

Όπως το τουρκικό όνομα της Σμύρνης είναι İzmir (και, απ΄τα τέλη του 16ου αιώνα και έπειτα, Giaur/Gavur İzmir, επειδή εγκαταστάθηκε στην πόλη μεγάλος αριθμός Φράγκων εμπόρων), έτσι και το αρχαίο γυναικείο όνομα Σμύρνη απαντά ως Ἰσμύρνη σε μια επιγραφή της Νακώλειας της Φρυγίας.

8. Σμάραγδος > Ἰσμάραγδος

Σε μια επιγραφή από την Τερμησσό της Πισιδίας απαντά το όνομα Σμάραγδος > Ἰσμάραγδος.

Advertisements

Leave a comment

Filed under Γλωσσολογία

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

w

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.