Εθνολογικές παρατηρήσεις στη Σύντομη Ιστορία του πατριάρχη Νικηφόρου #3

Αυτή θα είναι η τρίτη και τελευταία ανάρτηση της σειράς με θέμα τη Σύντομη Ιστορία του πατριάρχη Νικηφόρου. Μπορείτε να διαβάσετε τις προηγούμενες δύο εδώ: #1, #2.

1. Γλώσσα

Ο Νικηφόρος κατανοεί τους διάφορους λαούς που περιγράφει ως διακριτές γλωσσικές ομάδες ή, καλύτερα, ως λαούς που ο καθένας συνηθίζει να χρησιμοποιεί μια συγκεκριμένη ορολογία.

Ρωμαίοι:

Οι Ρωμαίοι του Νικηφόρου χαρακτηρίζονται από μια κατάσταση διγλωσσίας: από τη μια υπάρχει η επίσημη Λατινική ορολογία (ἡ τῶν Ἰταλῶν φωνή) που λέγεται και ορολογία του παλατιού (οἱ περὶ τὰ βασίλεια καλεῖν εἰώθασιν) και, από την άλλη, υπάρχει η ελληνική ορολογία που χαρακτηρίζεται ως δημώδης (τὸ δημῶδες, λ.χ. rationalis > λογοθέτης, ratio = λόγος).

[2] κουροπαλάτην δὲ αὐτὸν οἱ περὶ τὰ βασίλεια καλεῖν εἰὠθασιν

[4] κανδιδάτον Ῥωμαίοις κικλήσκειν ἔθος

[32] ἀξἰᾳ … ἣν Ῥωμαῖοι καλοῦσι κόμητα ἐξκουβιτόρων

[41] ὃν δρουγγάριον Ῥωμαίοις καλεῖν ἔθος

[48] Ἀρτέμιον Φιλιππικοῦ γραμματέα … οὓς τῇ Ἰταλῶν φωνῇ καλοῦσιν ἀσηκρῆτις

[86] οὓς Ῥωμαῖοι σεκρέτα καλοῦσι

Ο ελληνικός τίτλος λογοθέτης του γενικού περιγράφεται ως δημώδης συνήθεια:

[39] τῶν δημοσίων [i.e. φόρων] λογιστήν, ὃν τὸ δημῶδες γενικὸν λογοθέτην καλοῦσι

[50] καὶ τῶν δημοσίων φόρων λογιστὴν, ὃν λογοθέτην γενικὸν οἶδε καλεῖν ἡ συνήθεια

Στο χωρίο [65] γίνεται αναφορά σε επιχώρια ονομασία ενός χωριού, όταν ο Κωνσταντίνος Ε΄ συγκρούεται με τον Αρτάβασδο «πρὸς χωρίον τι … Μωδρινὴ τῇ ἐπιχωρίῳ φωνῇ προσαγορευόμενον» (το σημερινό Mudurnu στα ανατολικά της Νίκαιας).

Στο χωρίο [63], ο Νικηφόρος αναφέρει το τοπωνύμιο Ξηρόλοφος στην Κωνσταντινούπολη (κατὰ τὸν λεγόμενον λόφον Ξηρόλοφον). Αυτά τα σύνθετα τοπωνύμια είναι μια νεοελληνική καινοτομία ως προς την αρχαία Ελληνική και απαντούν ήδη από τον 6ο μ.Χ. αιώνα. Ενώ στην αρχαία Ελληνική συνήθως βρίσκουμε περιφραστικά τοπωνύμια όπως Κυνὸς Κεφαλαί (= «Σκυλοκέφαλα»), Αἰγὸς Ποταμοί (= «Γιδοπόταμοι»), Γλυκὺς Λιμήν (= «Γλυκολίμανο», λ.χ. Τουρκολίμανο) κλπ, στη Νέα Ελληνική προτιμάται η σύνθεση του τύπου Ασπροπόταμος, Μαυρονέρι, ξεροπόταμος κλπ.

Ο Προκόπιος στο Περί Κτισμάτων (συγγράφηκε περ. το 550 μ.Χ.) αναφέρει έναν Ξηροπόταμο στην Παλαιά Ήπειρο και ο Θεοφύλακτος Σιμοκάττης (έγραψε περ. 630 μ.Χ. για γεγονότα των τελών του 6ου μ.Χ. αιώνα) αναφέρει έναν ποταμό Ξηρόγυψο στην ανατολική Θράκη (μεταξύ Αδριανούπολης και Ηράκλειας):

[Προκόπιος, Περί Κτισμάτων]

Ἐν δὲ Ἠπείρῳ παλαιᾷ, νέα μὲν φρούρια ἐγένοντο τάδε· Παρμός. Ὄλβος. Κιόνιν. Μαρκιανά. Ἄλγος. Κείμενος. Ξηροπόταμος. Εὐρώπη. Χίμαιραι. Ἡλέγα. Ὁμόνοια. Ἄδανον.

[Θεοφύλακτος Σιμοκάττης, 6.3.2] ὑπῆσαν δὲ πλησίον πηγαὶ ποταμοῦ ὃν Ξηρόγυψον προσκαλοῦσιν οἱ πλησιόχωροι.

Ένα άλλο ενδιαφέρον γλωσσολογικό θέμα είναι η απόδοση της λατινικής κατάληξης -ēnsis (αιτιατ. εν. -ēnsem, ονομ. πληθ. -ēnsēs) ως -ήσιος (< PGrk *-ā-tios) στην Ελληνική (λ.χ. Ἰθάκη > Ἰθακήσιος, ἧμαρ > ἡμέρᾱ > ἡμερήσιος). Στην αντιστοίχιση των δύο επιθημάτων συνέβαλε η απλοποίηση -ns- > -s- που συνέβη στην δημώδη λατινική (λ.χ. λατ. insula > ιταλ. isola), η οποία έτρεψε το επίθημα –ēnsem σε -ēse > -ese (λ.χ. λατ. Bonōniēnsem > Ιταλ. Bolognese).

Η δημώδης λατινική ποικιλία χωρίς το /n/ απαντά στις λατινικές επιγραφές των Βαλκανίων ήδη από τον 3° μ.Χ. αι., λ.χ. Divitiensium > Divitesium, Capidavensium > Capidabesium (ēnsium είναι η γενική πληθυντικού του -ēnsis).

Στη Σύντομη Ιστορία παρατήρησα τα παρακάτω παραδείγματα αντιστοίχισης –ēnsis > -ήσιος:

[64] Thracēnsēs > Θρᾳκήσιοι

[67] Euphratēnsis > Εὐφρατησία χώρα

[35] Ravenna > Ravennatēnsis > VLat. Ravennese > Ῥαβεννησία Πεντάπολις

Πάμε τώρα στις γλώσσες/ορολογίες των άλλων λαών.

Άραβες/Σαρακηνοί:

[34] Σαρακηνῶνκατὰ τὴν αὐτῶν διάλεκτον Χαλέβ ὀνομαζόμενον

[44] Μασαλμᾶν καὶ Σολυμᾶν κατὰ τῆν αὐτῶν διάλεκτον καλουμένους

[51] ἡγεμόνα … Μασαλμᾶν τῇ σφῶν διαλέκτῳ καλούμενον

[54] ὁ τῶν Σαρακηνῶν στόλος … Σολιμᾶν ὀνόματι Ἀράβων φωνῇ καλούμενος

Βούλγαροι:

[35] Ἀσπαρούχ … περὶ τὸν Ἴστρον … τόπον … Ὄγγλον τῇ σφῶν καλούμενον φωνῇ

Χάζαροι:

[42] τὸν τῶν Χαζάρων ἡγεμόνα (χαγάνους δὲ τούτους αὐτοὶ καλοῦσιν)

2. Η στρατιωτικοποίηση της Μικράς Ασίας

Ασχέτως με το πότε ακριβώς προέκυψαν τα θέματα (βλ. ενότητα #4 στην πρώτη ανάρτηση της σειράς), τα μέρη της Μικράς Ασίας στα οποία εγκαταστάθηκαν οι επιβιώσαντες στρατοί (exercitus) υπέστησαν «τριχοειδή στρατιωτικοποίηση» (capillary militarization, για να δανειστώ τον όρο του Chris Wickham), δηλαδή ένα σημαντικό μέρος του πληθυσμού προσεθίστηκε στη ζωή του στρατιώτη. Οι απαρχές του φαινομένου ίσως διαφαίνονται στα χωρία [44] και [45] όπου ο Νικηφόρος αναφέρει τον Ιουστινιανό Β΄ να στρατολογεί και άμαχο πληθυσμό γεωργών (γεωργικόν) και τεχνιτών (οἱ τῶν βαναυσικῶν τεχνῶν).

Στο χωρίο [44], οι Σαρακηνοί πολιορκούν τα Τύανα και ο Ιουστινιανός Β΄ -προφανώς λόγω λειψανδρίας- έστειλε άοπλους γεωργούς προς βοήθεια των πολιορκημένων (πλεῖστον λαὸν ἄγροικον τε καὶ γεωργικόν τούτους ἀόπλους Σαρακηνοὶ θεασάμενοι), οι οποίοι φυσικά δεν κατάφεραν να αντιμετωπίσουν τους οπλισμένους Σαρακηνούς.

Στο χωρίο [45], ο Ιουστινιανός έστειλε ένα εκστρατευτικό σώμα εκατό χιλιάδων ανδρών εναντίον της Χερσώνας, για να τιμωρήσει την πόλη που δεν τον υποστήριξε στο παρελθόν. Το σώμα αυτό αποτελούνταν τόσο από στρατιώτες ([εἰδότας] ἐκ τῶν στρατιωτικῶν καταλόγων) όσο και από πολίτες (επαρχιώτες γεωργοί και τεχνίτες μαζί με Κωνσταντινοπολίτες τόσο του δήμου όσο και της Συγκλήτου):

[45] Ἰουστινιανὸς δὲ ἐν μνήμῃ περὶ τῆς γενομένης αὐτῷ πρὸς Ἀψίμαρον παρὰ τῶν ἐν Χερσῶνι διαβολῆς, ναῦς πολὺ πλείστας καὶδιαφόρους συναγείρας, ἐμβιβάσας παρ΄αὐτοῦ ἄχρι εἰς ἑκατὸν χιλιάδας ἀριθμὸν ἀνδρῶν, [εἰδότας] ἐκ τε τῶν στρατιωτικῶν καταλόγων, ἔτι δὲ καὶ τοῦ γεωργικοῦ καὶ τῶν βαναυσικῶν τεχνῶν τῶν τε ἐκ τῆς συγκλήτου βουλῆς καὶ τοῦ τῆς πόλεως δήμου

Τα χωρία αυτά δείχνουν πως γύρω στο 700, ένα ευρύτερο κλάσμα του άμαχου πληθυσμού αρχίζει σιγά σιγά να προσεθίζεται στη στρατιωτική ζωή και τις εκστρατείες.

3. έθνος, γένος, φύλο

Ας δούμε τώρα πως χρησιμοποιεί ο Νικηφόρος στη Σύντομη Ιστορία τους όρους «ἔθνος», «γένος», «φῦλον» και τους ομόρριζους του τύπου ὁμόφυλος, ἀλλόφυλος κλπ.

ἔθνος

Ο όρος ἔθνος χρησιμοποιείται πάντα για να περιγράψει βάρβαρους και άπιστους λαούς.

[9] ὁ τῶν Οὔννων τοῦ ἔθνους κύριος

[10] ὁ τῶν Ἀβάρων τοῦ ἔθνους ἡγεμών

[34] Ἀβάρων … καὶ … παρακειμένων ἐθνῶν

[35] τῷ ἐγχωρίῳ ἔθνει (ο Άβαροι στην Παννονία), τοῦ ἔθνους διαιρεθέντος καὶ σκεδασθέντος (οι διασπορά των Βουλγάρων από τη Μεγάλη Βουλγαρία),

[36] Οι Βούλγαροι χαρακτηρίζονται πολλάκις ἔθνος και γίνεται αναφορά στα έθνη των Σκλαβηνών (Σκλαβηνῶν έθνῶν).

[38] Ο «Περιούσιος λαός» των Σλάβων που ο Ιουστινιανός μετεγκατέστησε στο Οψίκιον (οι οποίοι αργότερα πρόδωσαν τους Ρωμαίους και πήγαν στους Άραβες) περιγράφεται ως «ἔθνος».

[41] Οι Σαρακηνοί χαρακτηρίζονται «ἔθνος»

[47] τὸ τῶν Σαρακηνῶν ἔθνος τὴν Ῥωμαίων κατέθεον χώραν

[49] Σαρακηνοί = ἔθνος

[52] ο στρατός των Σαρακηνών αποτελείται «ἐκ διαφόρων ἐθνῶν»

[63] Στέλνεται πρεσβεία προς «τὸν τοῦ ἔθνους τῶν Χαζάρων ἡγούμενον»

[69] Μια ημίονος που μίλησε με «ἀνθρώπεια φωνῇ» ήταν οιωνός που προφήτευσε την καταστροφή των Σαρακηνών από κάποιο «ἐρήμου ἔθνος».

[74] Γύρω από τη γη των Χαζάρων ζουν άλλα «πλησιόχωρα Σκυθικά έθνη» (τοῖς πλησιοχώροις Σκυθικοῖς ἔθνεσι)

φῦλον

[35] Ούννοι, Βούλγαροι και Κότραγοι είναι «φῦλα» στα οποία έγινε ηγεμών ο Κοβράτος (κύριος γενόμενος τῶν φύλων τούτων), ενώ λίγο παρακάτω οι Χάζαροι επίσης περιγράφονται ως «φῦλον» (τὸ τῶν Χαζάρων φῦλον).

γένος

Ο όρος «γένος» χρησιμοποιείται για να δηλώσει τόσο την καταγωγή ενός ατόμου (από κάποιο τόπο ή εθνοτική ομάδα) όσο και τους διάφορους λαούς.

[38] Ο Ιουστινιανός Β΄ εκστρατεύει εναντίον των γενών των Σκλαβηνών (Σκλαβηνῶν γένη) μέχρι την Θεσσαλονίκη και μετάφερε κάποια από αυτά στο Οψίκιον, από τα οποία συνέστησε τον «περιούσιο λαό» (σώμα 30.000 στρατιωτών, οι οποίοι στην πρώτη ευκαιρία πρόδωσαν τους Ρωμαίους και πήγαν με τους Άραβες).

[40] Αναφέρεται κάποιος Γρηγόριος «Καππαδόκης τὸ γένος» (με καταγωγή από τη Καππαδοκία).

[45] Ο Ιουστινιανός Β΄ πάντρεψε με το ζόρι την γυναίκα κάποιου Ηλία με τον κακάσχημο μάγειρά της που ήταν Ινδικής καταγωγής (Ἰνδῷ τῷ γένει καὶ ὁλῳ δυσειδῇ τυγχάνοντι).

[45] Ο Βαρδάνης-Φιλιππικός περιγράφεται ως Αρμενικής καταγωγής (καὶ Βαρδάνην Ἀρμένιον τῷ γένει).

[67] Ο λοιμός κατέστρεψε «ἅπαν ἀνθρώπων γένος».

[75] Κάποια στιγμή μετά το 760 επιτράπηκε στα «Σκλαβηνῶν γένη» (208.000 σύμφωνα με τον Νικηφόρο) που έφυγαν από τη Βουλγαρία να εγκατασταθούν γύρω από τον ποταμό Αρτάνα της Βιθυνίας (είναι οι πρόγονοι των Σκλαβησιάνων/Σθλαβησιάνων). Η περιοχή όπου εγκαταστάθηκαν ονομάστηκε «Σκλαβησία» (~ regio Sclavensis) και από αυτήν ήταν ο παραλίγο αυτοκράτορας Βασιλίτζης (Συνεχιστές Θεοφάνη, Βασιλεία Αλεξάνδρου, 4: καὶ Βασιλίτζην τὸν ἀπὸ Σκλαβισίαν).

ὁμόφυλος, ἀλλόφυλος κλπ

[28] Ο δήμος απαγόρεψε την χήρα αυτοκράτειρα Μαρτίνα ν΄ασκεί εξωτερική πολιτική δεχόμενη επισκέψεις «βαρβάρων ἤ ἀλλοφύλων» στο παλάτι.

[35] Ούννοι, Βούλγαροι και Κότραγοι περιγράφονται ως «ὁμόφυλοι» (Οὔννων καὶ Βουλγάρων … καὶ Κότραγοι ὁμόφυλοι αὐτῶν)

[42] Οι Ρωμαίοι είναι «ὁμόφυλοι» του Ιουστινιανού Β΄ και οι Χάζαροι είναι «ὁμοεθνεῖς» του Χαζάρου άρχοντα με τον οποίο συζητά ο Ιουστινιανός.

[65] Η διαμάχη Κωνσταντίνου Ε΄ και Αρτάβασδου περιγράφεται ως «ἐμφύλιος» πόλεμος Χριστιανών (τὸν ἐμφύλιον Χριστιανοῖς ἀνερρίπιζε πόλεμον)

4. Εθνώνυμα – αναφορές σε λαούς

Εδώ θα παραθέσω μερικές άπαξ (λ.χ. Λογγοβάρδοι) ή ενδιαφέρουσες/παράξενες αναφορές σε κάποιους λαούς.

[12] Αναφέρονται οι Τούρκοι με τους οποίους συμμάχισε ο Ηράκλειος κατά την αντεισβολή στην Περσία (Τούρκων κύριονπλῆθος Τούρκων)

[13] Στην περιγραφή της Αβαρο-Περσικής πολιορκίας της Κων/πολης (626) αναφέρονται και «γυναῖκες Σκλαβηναί», κάτι που δείχνει ότι οι Σλάβοι πλέον έφερναν και γυναικόπαιδα στα Βαλκάνια (ενώ πριν το 600 έκαναν απλώς ληστρικές επιδρομές στα Βαλκάνια και επέστρεφαν πάντα οίκαδε βορείως του Δούναβη, μετά το 600 πλέον φέρνουν μαζί τους και γυναικόπαιδα και αρχίζουν να επιτελούν μόνιμες εγκαταστάσεις στην περιοχή).

[38] Οι Μαρδαΐτες αναφέρονται περιφραστικά ως «τοὺς ἐν τῷ ὄρει τοῦ Λιβάνου λοχοῦνταςὁπλίτας»

[39] Κάποιος Στέφανος «εὐνοῦχος Πέρσης» διορίστηκε ταμίας των βασιλικών χρημάτων.

[55] κάποιος Σέργιος που ήταν στρατηγός Σικελίας έγινε «φυγὰς πρὸς Λογγοβάρδους».

[73] Ο Κωνσταντίνος Ε΄ μετοικίζει στη Θράκη «Σύρους καὶ Ἀρμενίους» από τη Μελιτηνή και τη Θεοδοσιούπολη αντίστοιχα.

[76] Οι Βούλγαροι χαρακτηρίζονται «Ούννοι Βούλγαροι» (κατὰ τοῦς Οὔννους Βουλγάρους)

[79] Ο Κωνσταντίνος Ε΄ έχει το πάνω χέρι εξαιτίας των νικών του εναντίον των Βουλγάρων και μπορεί να επιβάλει σ΄αυτούς ως άρχοντά «Τόκτον ἄνδρα Βούλγαρον»

Έχει μείνει η περιγραφή των «δυσσεβών εικονομάχων» μέσα από το πρίσμα της εικονόφιλης προπαγάνδας. Αυτό το θέμα το αφήνω για μελλοντική ανάρτηση, όπου θα σχολιάσω και τις αναφορές του Θεοφάνη.

Advertisements

2 Comments

Filed under Βυζαντινολογία, Εθνολογία

2 responses to “Εθνολογικές παρατηρήσεις στη Σύντομη Ιστορία του πατριάρχη Νικηφόρου #3

  1. Ριβαλντίνιο

    [45] Ο Ιουστινιανός Β΄ πάντρεψε με το ζόρι την γυναίκα κάποιου Ηλία με τον κακάσχημο μάγειρά της που ήταν Ινδικής καταγωγής (Ἰνδῷ τῷ γένει καὶ ὁλῳ δυσειδῇ τυγχάνοντι).

    Πρόκειται για τον σπαθάριο Ηλία που είχε επαναστατήσει μαζί με τον Βαρδάνη κατά του Ιουστινιανού Β΄ . Ο Ιουστινιανός Β΄ εκδικήθηκε τον σπαθάριο Ηλία σφάζοντας τα παιδιά του στην Κων/πολη και ατιμάζοντας την γυναίκα του παντρεύοντάς την με τον Ινδό. Ο Ηλίας λοιπόν μισούσε τον Ιουστινιανό Β΄και τον αποκεφάλισε ιδιοχείρως.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

w

Connecting to %s