Εθνολογικές παρατηρήσεις στη Σύντομη Ιστορία του πατριάρχη Νικηφόρου #2

Μετά την πρώτη εισαγωγική ανάρτηση στο θέμα της Σύντομης Ιστορίας του πατριάρχη Νικηφόρου, στη σημερινή ανάρτηση θα παραθέσω τον εθνολογικό σχολιασμό, τον οποίο θα ολοκληρώσω στην επόμενη ανάρτηση.

Β. Εθνολογικά

1. Ρωμαίοι και Χριστιανοί

Οι κάτοικοι της Ρωμανίας (στο Νικηφόρο Ῥωμαίων Ἀρχή, Ῥωμαίων πολιτεία, Ῥωμαίων χώρα, βλ. παρακάτω) περιγράφονται από το Νικηφόρο ως Ῥωμαῖοι και Χριστιανοί. Ο όρος Ρωμαίοι είναι ο όρος που ο Νικηφόρος χρησιμοποιεί σταθερά όταν πρέπει να αντιπαραβάλλει το λαό του σε αλλόφυλους πολέμιους (βλ. παρακάτω: Οι Ρωμαίοι και οι «άλλοι»), ενώ ο όρος Χριστιανοί απαντά πιο σπάνια, όταν το θέμα του χωρίου είναι θρησκευτικό.

Η ιστορία ξεκινάει (1) με την περιγραφή της διπλής κακώσεως των Χριστιανικών πραγμάτων = της Ρωμαίων αρχής: οι Πέρσες από έξω και ο Φωκάς εκ των έσω. Η κατάσταση αυτή δεν έγινε ανεκτή από τους Ρωμαίους (ταῦτα οὐκ ἀνεκτὰ Ῥωμαίοις ἐγίνετο) και έτσι ο Ηράκλειος αποφάσισε να σφετεριστεί τον θρόνο. Στην ενότητα [7] διαβάζουμε για τους πρεσβευτές των Ρωμαίων που στάλθηκαν στην Περσική αυλή (Ῥωμαίων δὲ τοὺς πρεσβευτάς), ενώ στην ενότητα [10] οι Άβαροι λεηλάτησαν όλη την περιοχή από το Έβδομον μέχρι τη γέφυρα του Βαρβύση, σκοτώνοντας νηλεώς το ρωμαϊκό λαό (καὶ τὸν Ῥωμαίων ὅμιλον ἀφειδῶς ἐκεράϊζον) και άγοντας πίσω στη γη τους πλείστο λαό δορυάλωτο (ο Νικηφόρος εκτιμά τους δορυάλωτους σε 270.000). Παρομοίως, στην ενότητα [12] όταν ο Ηράκλειος έκανε την αντεισβολή στην Περσία, ο Πέρσης βασιλιάς Χοσρόης ανακάλεσε πίσω τον Πέρση στρατηγό Σάρβαρο που τότε λεηλατούσε τη Μικρά Ασία, για ν΄αναχαιτίσει τους αντεισβολείς. Σύμφωνα με τον Νικηφόρο, όμως, η επιστολή του Χοσρόη προς τον Σάρβαρο έπεσε στα χέρια του Ηρακλείου, ο οποίος την αντικατέστησε με μια πλαστή που συμβούλευε τον Σάρβαρο να παραμείνει στη γη των Ρωμαίων και να συνεχίσει να αιχμαλωτίζει Ρωμαίους (μὴ οὖν ἀπάρεις ἐκ τῆς Ῥωμαίων γῆς, ἀλλὰ τῇ Χαλκηδόνι προσέδρευε, Ῥωμαίους αἰχμαλωτεύων). Από τα δύο τελευταία χωρία βλέπουμε ότι, για τον Νικηφόρο, οι επαρχιώτες της ανατολικής Θράκης που αιχμαλώτισαν οι Άβαροι και οι επαρχιώτες της Μικράς Ασίας που αιχμαλώτισαν οι Πέρσες θεωρούνται Ρωμαίοι. Αίσθηση της διαχρονικής ρωμαϊκής ταυτότητας βρίσκουμε στην ενότητα [63] όπου ο σεισμός που έπληξε την Κωνσταντινούπολη και τις τριγύρω περιοχές έριξε κάτω τον ανδριάντα του πάλαι Ρωμαίου αυτοκράτορα Αρκαδίου που βρισκόταν στον λόφο Ξηρόλοφο (μεθ΄ὅν καὶ ὁ Ἀρκαδίου τοῦ πάλαι Ῥωμαίων τὰ σκῆπτρα ἰθύνοντος ἀνδριάς,  ὃς κατὰ τὸν λεγόμενον λόφον Ξηρόλοφον … κατὰ γῆς ἄνωθεν ἔρριπτο).

Επειδή στην επόμενη ενότητα θα ασχοληθώ αναλυτικά με την αντιπαράθεση Ρωμαίων και «άλλων», στο υπόλοιπο αυτής της ενότητας θα παρουσιάσω τα χωρία όπου ο Νικηφόρος κάνει χρήση της συλλογικής ταυτότητας «Χριστιανοί». Ανέφερα ήδη (χωρίο [1]) ότι ο Νικηφόρος ξεκινάει την ιστορία του αναφέροντας την διπλή κάκωση που υφίσταντο τὰ τῶν Χριστιανῶν πράγματα (res Christiana ~ res Romana), δηλαδή η Ῥωμαίων ἀρχή (αυτοκρατορία των Ρωμαίων). Στο χωρίο 26, ο Ηράκλειος κάλεσε στην Κωνσταντινούπολη τον πατριάρχη Αλεξανδρείας Κύρο, τον οποίο αποκάλεσε «ἕλληνα» (δυσσεβή/άθεο) επειδή πρότεινε στον Ηράκλειο να δώσει την κόρη του στον φύλαρχο των Σαρακηνών που ήταν «έλληνας» (άθεος), θεομάχος και πολέμιος των Χριστιανών (ὁ δὲ ἕλληνα τὸν Κῦρον ἀπεκάλη ὡς ἕλληνι καὶ θεομάχῳ καὶ κατὰ Χριστιανῶν φρονοῦντι τῷ Ἄμβρῳ τῷ τῶν Σαρακηνῶν φυλάρχῃ συμβουλεύσαντα τὴν τοῦ βασιλέως κατεγγυηθῆναι θυγατέρα).

Στο χωρίο [40], όταν ο Λεόντιος ολοκλήρωσε το πραξικόπημα κατά του Ιουστινιανού Β΄, έδωσε εντολή να καλέσουν όλους τους Χριστιανούς (ἐκέλευσε πάντας Χριστιανούς) στην Αγιασοφιά, όπου ο πατριάρχης Καλλίνικος ευλόγησε την πράξη του και όπου το πλήθος δυσφήμησε τον καθηρημένο Ιουστινιανό (τὸ δὲ πλῆθος Ἰουστινιανὸν ἐδυσφήμει) και αναγόρευσε αυτοκράτορα τον Λεόντιο (Λεόντιος δὲ ὑπὸ τοῦ πλήθους βασιλεὺς ἀναγορεύεται). Ο Ιουστινιανός υπέστη ρινοτομή και γλωσσοτομή και εξορίστηκε στην Χερσώνα (τεμὼν τὴν γλῶτταν καὶ τὴν ῥῖνα καὶ ἐν Χερσῶνι τῇ πόλει ἐξώρισε).

Στο χωρίο [65], η διαμάχη για την εξουσία (περὶ τῆς ἀρχῆς ἅμιλλα) μεταξύ Κωνσταντίνου Ε΄ και Αρταβάσδου (742 μ.Χ.) περιγράφεται ως «εμφύλιος πόλεμος Χριστιανών» (τὸν ἐμφύλιον Χριστιανοῖς ἀνερρίπισε πόλεμον) και «μέγιστη συμφορά των Ρωμαϊκών πραγμάτων» (ἐν μεγίσταις συμφοραῖς τὰ Ῥωμαίων [i.e. πράγματα] διέκειτο).

Στο χωρίο [80], ο Νικηφόρος περιγράφει τις (ως επί το πλείστον επινοημένες από τη μεταγενέστερη εικονόφιλη προπαγάνδα) απάνθρωπες τιμωρίες που επέβαλε ο «Κοπρώνυμος» Κωνσταντίνος Ε΄ στους ευσεβείς εικονόφιλους, σχολιάζοντας πως η κατάσταση ήταν «σαν να είχε πέσει δεύτερος ελληνισμός στους Χριστιανούς» (καὶ ἅπαν ὡς είπεῖν τὸ εὐσεβὲς διωθεῖτο καὶ ἀπηλαύνετο, καὶ ὣσπερ ἑλληνισμοῦ δευτέρου Χριστιανοῖς ἐπιφύετο πᾶσα μηχανὴ κακουργίας ἐπενοεῖτο). Στο χωρίο [83], ο «Κοπρώνυμος» πάντα Κωνσταντίνος, παρακινούμενος από το μίσος του κατά της ευσέβειας, δεν σεβάστηκε το ιερό ένδυμα («σχῆμα») των «Ναζηραίων» [=Μοναχών] (ἐπὶ δὲ πνέων κατὰ τῆς εὐσεβείας τὸ ἱερὸν τῶν Ναζηραίων σχῆμα καθύβριζεν). Τέλος, στο χωρίο [86] η εικονόφιλη προπαγάνδα μπαίνει σε παρένθεση, γιατί ο Κωνσταντίνος απελευθέρωσε τους 2.500 Χριστιανούς που είχαν αιχμαλωτίσει οι Σκλαβηνοί κατά τις επιδρομές τους σε Ίμβρο, Τένεδο και Σαμοθράκη (παρ΄αὐτοῖς αἰχμαλωτισθέντας Χριστιανοὺς ἀπὸ τε Ἴμβρου καὶ Τενέδου καὶ Σαμοθρᾴκης τῶν νήσων), προσφέροντας στους άρχοντες των Σκλαβηνών ως λύτρα σηρικά ιμάτια (μεταξωτά ενδύματα).

Με την ευκαιρία, επειδή το χωρίο [86] είναι το προτελευταίο, σημείωσα για όποιον ενδιαφέρεται στην τελευταία σελίδα της Σύντομης Ιστορίας και το τελευταίο χωρίο [88] με το οποίο, όπως ανέφερα στην προηγούμενη ανάρτηση, ο Νικηφόρος τελειώνει πολύ απότομα την διήγησή του (769 μ.Χ., η «ἐκ τῆς Ἑλλάδος Εἰρήνη» παντρεύεται τον γιο του Λέοντα και στέφεται Αυγούστα, ΤΕΛΟΣ).

2. Ρωμαίοι και «άλλοι»

Αντιπαράθεση Ρωμαίων και Περσών γίνεται στα χωρία [2] (φήμη Πέρσαι ἐπὶ Ῥωμαίους στρατεύουσιν), [6] (τοὺς Ῥωμαίων τε καὶ Περσῶν βασιλέας, τὰς πολιτείας Ῥωμαίων τε καὶ Περσῶν), [15] (καὶ πλεῖστα καὶ κάκιστα Ῥωμαίοις καὶ Πέρσαις ἐπέδειξεν), και [17] (τὰ ἐκ Ῥωμαίων ὑπὸ Πέρσαις γενόμενα Ῥωμαίοις ἀνασώζεσθαι, Ῥωμαίοις … τοὺς ἐκεῖσε Πέρσας ἐξελών).

Πέρσες και Άβαροι αναφέρονται στο χωρίο [12] να πιέζουν τη Ρωμαϊκή πολιτεία (ἐκ τε Περσῶν καὶ Άβάρων ἅμα καὶ λιμῷ πιεζομένης της Ῥωμαϊκῆς πολιτείας), ενώ αντιπαράθεση Ρωμαίων και Αβάρων γίνεται, μεταξύ άλλων, στο χωρίο [10] (ὁ Ἄβαρος … ὡς φίλος εἴη Ῥωμαίοις).

Αντιπαράθεση Ρωμαίων και Ούννων γίνεται στο χωρίο [10] όπου περιγράφεται ο εκχριστιανισμός των αρχόντων των Ούννων στα χρόνια του Ηρακλείου (οἱ Ῥωμαίων ἄρχοντες τοὺς Οὐννικοὺς ἄρχοντας).

Αντιπαράθεση Ρωμαίων και Τούρκων γίνεται στο χωρίο [12], όπου ο Ηράκλειος εξασφαλίζει συμμαχία με τους Τούρκους κατά την αντεισβολή του στην Περσία, προσφέροντας συν τοις άλλοις στον «Τούρκων κύριον» το χέρι της θυγατέρας του, που ήταν «Ῥωμαίων Αυγούστα».

Αντιπαράθεση Ρωμαίων και Σαρακηνών γίνεται στα χωρία [34] (Ῥωμαίοις ὑπὸ τῶν Σαρακηνῶν), πολλάκις στο χωρίο [41] (η αποτυχημένη ναυτική εκστρατεία ανάκτησης της Καρχηδόνας από τους Σαρακηνούς το 695), [47] (το «Σαρακηνῶν ἔθνος» εισβάλλει στη «Ῥωμαίων χώρα»), [49] (ο «Σαρακηνῶν βασιλεύς» στέλνει το «Σαρακηνῶν ἔθνος» κατά των χωρών και των πόλεων των Ρωμαίων), [50] (ο «Σαρακηνῶν στόλος» αντιπαραβάλλεται στα «Ῥωμαϊκὰ πλόϊμα»), και [53] (ο «Σαρακηνῶν λαός» κυρίεψε πολλά «Ρωμαίων πολίσματα»).

Αντιπαράθεση Ρωμαίων και Χαζάρων γίνεται στο χωρίο [45] (τὸν Χάζαρον … τὸ Ῥωμαϊκὸν πλῆθος).

Αντιπαράθεση Ρωμαίων, Σκλάβων και Σαρακηνών γίνεται στο χωρίο [38] όπου ο «Περιούσιος λαός» των Σλάβων στρατιωτών (με άρχοντα τον Νέβουλο) που ο Ιουστινιανός Β΄ δημιούργησε από τον μετοικισμό Σλάβων στο Οψίκιον, συμμάχησε με τους Σαρακηνούς και επιτέθηκε μαζί με τους τελευταίους τους Ρωμαίους ([ὁ] περιούσιος τῶν Σκλάβων λαὸς τοῖς Σαρακηνοῖς προστίθεται, καὶ σὺν αὐτοῖς Ῥωμαίοις ἀνῄρουν).

Αντιπαράθεση Ρωμαίων, Βούλγαρων, Σκλαβηνών και Αβάρων γίνεται στο χωρίο [36] όπου οι Βούλγαροι, μόλις εγκαταστάθηκαν νοτίως του Δούναβη, καθυπέταξαν τα «ἔθνη Σκλαβηνῶν» που κατοικούσαν εκεί, τα οποία μετατόπισαν άλλα προς το νότο, για τη φύλαξη των τόπων που συνόρευαν με τους Ρωμαίους (τὰ πρὸς Ῥωμαίους), και άλλα προς τη δύση, για τη φύλαξη των τόπων που συνόρευαν με τους Άβαρους.

Αντιπαράθεση Ρωμαίων και Βουλγάρων γίνεται στο χωρίο [77] (Βούλγαρους δὲ οὐκ ἤρεσκε … οἰόμενοι ὡς Ῥωμαίοις αὐτίκα δουλωθησόμενοι).

3. Βάρβαροι

Ο Νικηφόρος δεν χρησιμοποιεί συχνά τον όρο βάρβαρος για τον χαρακτηρισμό των μη Ρωμαίων. Στο χωρίο [3] οι κάτοικοι της Κωνσταντινούπολης χρησιμοποίησαν ένα βαρβαρικό (μη ρωμαϊκό) είδος τιμωρίας (βαρβαρικῳ νόμῳ χρησάμενοι), στο χωρίο [11] ο πατριάρχης Σέργιος ρευστοποίησε μέρος της περιουσίας της εκκλησίας «εἰς ὑπαγωγὴν φόρων τοῖς βαρβάροις» (για την πληρωμή πάκτων σε Πέρσες και Άβαρους), στο χωρίο [13] οι Πέρσες και οι Άβαροι (μαζί με τους Σκλαβηνούς συμμάχους οι δεύτεροι: καὶ Σκλαβηνὰ πλήθη οἱ Ἄβαροι ἐπεφέροντο) πολιορκούν μαζί την Κωνσταντινούπολη (626 μ.Χ.) και αποκαλούνται συνολικά «βάρβαροι» (Πέρσαι μὲν τὰ τῆς Ἀσιάτιδος μοίρας καθῄρουν, Ἄβαροι δὲ τὸν ἐπὶ Θρᾴκης διέφθειρον χῶρον. ἀλλήλοις τε λόγοις οἱ βάρβαροι συνετίθεντο συμφωνήσαντες ἑλεῖν τὸ Βυζάντιον), στο χωρίο [14] ο Ηράκλειος μονομαχεί με τον Πέρση στρατηγό Ραζάτη και ο δεύτερος αποκαλείται ρητά «βάρβαρος» (στρατηγὸν τινα Ῥαζάτην … Ἡράκλειος δὲ … αὐτὸς ἐξῄει κατὰ τοῦ βαρβάρου) και, τέλος, στο χωρίο [28] ο δήμος της Κωνσταντινούπολης απαγόρεψε στην χήρα αυτοκράτειρα Μαρτίνα να ασκεί εξωτερική πολιτική, δεχόμενη μόνη της (ως γυναίκα) επισκέψεις στα βασίλεια «βαρβάρων ή αλλόφυλων» επισήμων («οὐδὲ γὰρ βαρβάρων ἤ ἀλλοφύλων πρὸς τὰ βασίλεια εἰσερχομένων, ὦ δέσποινα», όπως είπε ο δήμος στη Μαρτίνα, προσθέτοντας «μακάρι να φυλάξει ο θεός τη Ρωμαϊκή πολιτεία από τέτοιο ξεπεσμό» = «μηδὲ δοίη θεός ἐν τούτῳ τάξεως τὴν Ῥωμαϊκὴν ἐλθεῖν πολιτείαν», οι Ohnsorge & Speck πιστεύουν πως αυτό το χωρίο είναι υπαινιγμός του Νικηφόρου προς την σύγχρονή του Ειρήνη που ήθελε και εν τέλει κατάφερε να βασιλεύσει μόνη της).

4. Ρωμαίων πολιτεία = respublica Romana

Ο Νικηφόρος χρησιμοποιεί αρκετά συχνά τον όρο «Ῥωμαίων/Ῥωμαϊκή πολιτεία», κατανοώντας πλήρως τη διαφορά μεταξύ του βασιλικού και δημοσίου χρήματος (με άλλα λόγια, κατανοεί ότι ο βασιλιάς έχει τη δική του προσωπική περιουσία στην οποία δεν εντάσσεται το δημόσιο χρήμα [από τη συλλογή των φόρων], του οποίου είναι απλά ο διαχειριστής). Έτσι μπορεί λ.χ. στο χωρίο [85] μπορεί να κατηγορήσει τον Κωνσταντίνο Ε΄ για υπέρμετρη «δαπάνη δημοσίου χρήματος» κατά την επισκευή του υδραγωγού του Βάλεντος (85: πολλὰ τὰ δαπανήματαἐκ τῶν δημοσίων χρημάτων).

Για να καταλάβετε τη σημασία αυτής της διάκρισης, θυμίζω πως οι Αγγλοσάξονες του 10ου αι. κατέληξαν να ζουν σε ένα μονοεθνοτικό βασίλειο (Englaland = «Αγγλία»), το οποίο όμως κατανοούσαν ως προσωπική περιουσία του βασιλιά τους (τα κείμενα της εποχής, όταν δεν χρησιμοποιούν τον παλαιοαγγλικό όρο rīċe = «βασίλειο» [κυριολεκτικά «αυτό που ανήκει στον βασιλιά»], χρησιμοποιούν τον όρο cynewîse = res regia = royal estate = «βασιλική ιδιοκτησίαβασιλικό κτήμα»).

Στο βιβλίο Power and the Nation in European History (επιμ. Len Scales & Oliver Zimmer, Cambridge University Press, 2005), η Sarah Foot έγραψε ένα ενδιαφέρον κεφάλαιο όπου ασκεί κριτική στην εκκεντρική θέση των «παλαιών καραβάνων» James Campbell & Patrick Wormald περί ύπαρξης αγγλοσαξονικού «έθνους» (nation) και αγγλοσαξονικού «έθνους-κράτους» (nation-state) κατά τον 10° αιώνα. Το βασικό βιβλίο όπου εκτίθεται αυτή η εκκεντρική άποψη είναι το The Anglo-Saxon State (Continuum, 2003) του James Campbell.

Ένα από τα βασικότερα επιχειρήματα της Foot είναι ότι δεν μπορούμε να μιλάμε για αγγλοσαξονικό «κράτος» (πόσο μάλλον για «έθνος-κράτος»), γιατί η Παλαιά Αγγλική γλώσσα της εποχής δεν είχε λέξη με τη σημερινή σημασία «κράτος» και, επομένως, οι Αγγλοσάξονες κατανοούσαν το βασίλειο όπου ζούσαν όχι ως κράτος («τους»), αλλά ως «βασιλικό κτήμα» (cynewîse). Εγώ θα προσέθετα σ΄αυτή την κριτική της Foot πως το γεγονός ότι ο λατινικός όρος respublica Romana (= «τα κοινά/δημόσια πράγματα των Ρωμαίων») μεταφράζεται στην Παλαιά Αγγλική ως Romanisce cynewîse (= «το Ρωμαϊκό «βασιλικό κτήμα», res regia), δείχνει ότι ακόμα και οι λατινομαθείς Αγγλοσάξονες λόγιοι μάλλον είχαν πρόβλημα κατανόησης της δημόσιaς διάστασης του λατινικού όρου respublica.

Παραθέτω δυο σελίδες από το κεφάλαιο της Foot με το ζουμί του συμπεράσματός της και, στη συνέχεια, αυτά που πρόσθεσα εγώ για την παραμορφωτική απόδοση του λατινικού όρου respublica ως cynewîse (res regia) στην Παλαιά Αγγλική του 10ου αιώνα.

 

Θα αποσαφηνίσω λεπτομερέστερα αυτά τα θέματα, όταν κάποια στιγμή θα κάνω μια ανάρτηση για το βιβλίο του Chris Wickham The Inheritance of Rome: A History of Europe from 400 to 1000 (Allen Lane, 2009).

Στο χωρίο [1], όταν οι στρατιώτες έφεραν στον Ηράκλειο δεσμώτη τον Φωκά, ο πρώτος ρωτά στον δεύτερο «οὓτως, ἄθλιε, τὴν πολιτείαν διῳκήσας;» Στο χωρίο [2] ο Ηράκλειος λέει στον γαμπρό του Φωκά, Κρίσπο, πως πρέπει να τα βρούνε μεταξύ τους για χάρη της πολιτείας (περὶ τοῦ δεῖ πονεῖν ὑπὲρ ἀλλήλων τῆς πολιτείας χάριν). Στο χωρίο [6] ο Πέρσης στρατηγός Σάϊτος μιλάει για «τὰς πολιτείας Ῥωμαίων τε καὶ Περσῶν». Στο χωρίο [8] «λιμὸς τηνικαῦτα τῇ πολιτεία ἐπεφύη βαρύτατος», στο χωρίο [12] «ὁ οὖν Ἡράκλειος ἐκ τε Περσῶν καὶ Ἀβάρων θορυβούμενος ἅμα τε καὶ λιμῷ πιεζομένης τῆς Ῥωμαϊκῆς πολιτείας καὶ λοιμικῷ θανάτῳ φθειρομένης», ενώ στο χωρίο [15], κατά τη μονομαχία του Ηρακλείου με τον Πέρση Ραζάτη, οι Πέρσες στρατιώτες άρχισαν ν΄αναρωτιούνται γιατί ο δικός τους βασιλιάς Χοσρόης δεν πολεμά αυτοπροσώπως, όπως ο «Ῥωμαίων βασιλεὺς ὑπὲρ τῆς ἑαυτοῦ πολιτείας τῆς οἰκείας ζωής κατεφρόνησε». Παρακάτω στο ίδιο χωρίο, όταν ο Ηράκλειος είχε πια το πάνω χέρι στην Περσία, συμφωνήθηκε «ἑνώσθαι τε ἀλλήλαις τὰς ὑπ΄αυτοὺς πολιτείας». Στο χωρίο [20], η εχθρική στάση των Αράβων/Σαρακηνών μετά το 630, αντιπαραβάλλεται στην παλαιότερη φιλική τους στάση, όταν έχαιραν «ἐμπορικῆς ἀμοιβῆς ἐκ τῆς Ῥωμαϊκῆς πολιτείας». Στο χωρίο [49] οι Σαρακηνοί προετοιμάζονται για «μεγίστην … τῆς Ῥωμαϊκῆς πολιτείας καταδρομήν»,  ενώ στο χωρίο [51], το 717 μ.Χ. που ο Λέων ο Ίσαυρος έγινε αυτοκράτορας, η κατάσταση περιγράφεται με τα λόγια «τοὺς πολεμίους τῆς τῶν Ῥωμαίων κατατρέχειν ἀδεῶς πολιτείας».

Οι εναλλακτικοί όροι «κοινὰ πράγματα» (= respublica) και «Ῥωμαίων/Χριστιανῶν πράγματα» (= res Romana) απαντούν στα παρακάτω χωρία:

[1] Χριστιανοῖςτὰ πράγματα

[2] περὶ τῶν κοινῶν [i.e. πραγμάτων] … τῆς πολιτείας χάριν

[11] Αντιπαραβάλλονται τα «κοινά» [δημόσια] και «οικεία» [του σπιτού του] προβλήματα που αντιμετώπιζε ο Ηράκλειος (καὶτι τῶν κοινῶν αὐτῷ πραγμάτων ἐπὶ τοσοῦτο δυσχερείας καῖ ανωμαλίας ἠκόντων, οὐ μὴν οὐδὲ τὰ οἰκεῖα εὖ θέσθαι φροντίς ἐγεγόνει).

[12] Ο Ηράκλειος ξεκίνησε την αντεισβολή στην Περσία αφήνοντας στον Βώνο «τὰς τῶν [i.e. κοινῶν] πραγμάτων διοικήσεις».

Όσον αφορά την διάκριση μεταξύ βασιλικής και δημόσιας περιουσίας, στο χωρίο [39] ο Πέρσης ευνούχος Στέφανος διορίζεται «ταμίας τῶν βασιλικῶν χρημάτων», ενώ ο μοναχός Θεόδοτος διορίζεται «τῶν δημοσίων λογιστὴν, ὅν τὸ δημῶδες γενικὸν λογοθέτην καλοῦσι». Στο χωρίο [50], η κυβέρνηση διόρισε αρχηγό του ρωμαϊκού στόλου που στάλθηκε για ν΄αναχαιτίσει τους Σαρακηνούς κοντά στη Ρόδο τον «Ἰωάννην διάκονον τὴν μεγάλης ἐκκλησίας καὶ τῶν δημοσίων φόρων λογιστήν» ενώ, στην επιστροφή του από αυτήν την αποτυχημένη εκστρατεία, ο στρατός του Οψικίου αποφάσισε ανακηρύξει αυτοκράτορα «Θεοδόσιον τινα ὄνομα, τῶν δημοσίων φόρων πράκτορα, ἀπράγμονα τινα καὶ ἰδιώτην τυγχάνοντα». Στο χωρίο [83] διαβάζουμε για κάποιον Αντίοχο που ήταν «ὁ τῶν δημοσίων πραγμάτων τὰς ὑπομνήσεις αὐτῷ διακομίζων (λογοθέτην δὲ τοῦ δρόμου τὴν ἀξίαν οἱ περὶ τὰ βασίλεια καλοῦσι), ενώ έχω ήδη αναφέρει ότι στο χωρίο [85] ο Νικηφόρος ασκεί κριτική στον Κωνσταντίνο Ε΄ για «πολλὰ τε δαπανήματαἐκ τῶν δημοσίων χρημάτων» κατά την επισκευή του υδραγωγού του Βάλεντος.

5. Τα γεωγραφικά «ήθη»

Ο πατριάρχης Νικηφόρος χρησιμοποιεί συχνά στη Σύντομη Ιστορία τον αρχαίο όρο «ἤθη» για να δηλώσει τα «οικεία μέρη» ενός λαού. Έχει ενδιαφέρον ότι ο Νικηφόρος αναφέρει τα «ἤθη» Περσών, Ούννων και Σαρακηνών, αλλά όχι αυτά των Ρωμαίων. Ἀπ΄όσο γνωρίζω, ο Βίος του Οσίου Αντωνίου του Νεότερου (γραμμένος κατά την περίοδο 850-900) είναι το πρώτο βυζαντινό κείμενο που περιγράφει ρητά τη Ρωμανία (και, ειδικότερα, την Μικρά Ασία) ως «τὰ Ῥωμαίων ἤθη». Ο Αντώνιος (αρχικό όνομα Ιωάννης) γεννήθηκε στην Παλαιστίνη και μετεγκαταστάθηκε με την οικογένειά του στην Ρωμανία και, ειδικότερα, στην Αττάλεια του θέματος Κιβυραιωτών (9: μέλλεις ἐξέρχεσθαι ἀπὸ τῶν ὁρίων Συρίας καὶ τὴν Ῥωμανίαν κατοικεῖν, 10: καὶ ἐλθόντες εἰς τὸ θέμα τῶν Κιβυρραιωτῶν, κατεσκήνωσαν ἐν πόλει Ἀτταλείᾳ πρὸς θάλασσαν). Αμέσως μετά, μαθαίνουμε πως «ἦν δὲ ὁ Ἰωάννης ἔφηβος, ὅτε τὰ Ῥωμαίων [i.e. ἤθη] κατέλαβεν».

Ο Ζώσιμος (έγραψε γύρω στο 510 μ.Χ.) μιλάει κατά κανόνα για τα «οἰκεῖα ἤθη» των βαρβάρων (βλ. εδώ ενότητα #4), ενώ ο Προκόπιος (περ. 540 μ.Χ.) μιλάει πάντα για τα «πάτρια ἤθη» [= πατρίς] ενός λαού, λ.χ. των Ιβήρων:

[Προκόπιος, Πόλεμοι, 1.22.16] τοῖς τε Ἴβηρσιν ἐδέδοκτο ἐν γνώμῃ εἶναι ἢ μένειν αὐτοῦ ἐν Βυζαντίῳ, ἢ ἐς σφῶν τὴν πατρίδα ἐπανιέναι. ἦσαν δὲ πολλοὶ καὶ οἱ μένοντες καὶ οἱ ἐπανιόντες ἐς τὰ πάτρια ἤθη.

Ο Νικηφόρος συνεχίζει αυτή την παράδοση και χρησιμοποιεί τον όρο «ἤθη» μ΄αυτή τη σημασία στα παρακάτω χωρία:

[7] πρὸς τὰ Περσικὰ ἤθη ἐχώρει

[9] πρὸς Οὐννικὰ ἤθη

[34] ὁ τῶν Σαρακηνῶν στόλος … πρὸς τὰ οἰκεῖα [i.e. ἤθη] … πρὸς τὰ τῶν Σαρακηνῶν γενόμενος ἤθη

[44] [ο στρατός των Σαρακηνών που πολιορκούσε τα Τύανα] ἀποχωρεῖν πρὸς τὰ οἰκεῖα [i.e. ἤθη] … πρὸς τὰ τῶν Σαρακηνῶν ἤθη

Τέλος, ενδιαφέρουσα χρήση του όρου «ἤθη» έχουμε στο χωρίο [50] όπου, μετά την αποτυχημένη εκστρατεία κατά των Σαρακηνών στη Ρόδο, οι διάφοροι ρωμαϊκοί στόλοι που είχαν συναθροιστεί «πρὸς τὰ οἰκεῖα [i.e. ἤθη] ἀπέπλευσαν ἑκαστοι» και, όπως και οι υπόλοιποι, έτσι και οι στρατιώτες του Οψικίου «ἐπὶ τὴν ἑαυτῶν [i.e. χώραν] ἀνιόντες». Ενώ στη Σύντομη Ιστορία δεν απαντούν τα «Ρωμαίων ἤθη», οι επί μέρους ρωμαϊκοί στρατοί έχουν ο καθένας τα δικά του «ἤθη» (= τη δική του χώρα).

6. Οι όροι «χώρα» και «γη»

Ας δούμε τώρα πως χρησιμοποιεί ο Νικηφόρος τους όρους «χώρα» και «γη».

Υπάρχουν τόσο πολλές επί μέρους «Ῥωμαίων χῶραι» όσο και μία συνολική «Ῥωμαίων χώρα/γῆ», όπως υπάρχουν η «Περσῶν χώρα/γῆ», η «Σαρακηνῶν χώρα», η «Γοτθική χώρα» κοντά στην Χερσώνα (η χώρα των Γότθων της Κριμαίας), η «Βουλγάρων χώρα/γῆ» (λέγεται και «Βουλγαρία») και η «Χαζάρων γῆ».

Στο χωρίο [6] ο Πέρσης στρατηγός Σάιτος αναφέρει στον Ηράκλειο τις ζημιές και τον πόνο που προκάλεσε η εισβολή του στη «γη των Ρωμαίων» (εἰς τὴν Ῥωμαίων εἰσβαλὼν γῆν, τὰ δεινότατα εἶδε καὶ πέπονθεν). Στο επόμενο χωρίο [7], Ο Σάιτος επιστρέφει στα «πρὸς τὰ Περσικὰ ἤθη» έχοντας μαζί του Ρωμαίους πρέσβεις. Όσο βρισκόταν στην «γη των Ρωμαίων» (καὶ ἑως μὲν τῆς Ῥωμαίων ἐπενέβαινε γῆς), ο Σάιτος δεν πείραξε τους πρέσβεις. Μόλις όμως εισήλθε στην Περσική [γη] (τῇ Περσικῇ δὲ ἐμβαλών), διέταξε να αλυσοδεθούν οι πρέσβεις, οι οποίοι έφτασαν δεσμώτες στον Χοσρόη.

Στο χωρίο [12] ο Ηράκλειος αποφάσισε «διὰ Λαζικῆς εἰς τὴν Περσικὴν εἰσβαλεῖν» και, λίγο παρακάτω, μόλις ολοκλήρωσε τη συμμαχία του με τους Τούρκους «σὺν αὐτοῖς τι εἰς τὴν Περσικὴν εἰσβαλών». Την ίδια στιγμή, ο Χοσρόης έστειλε επιστολή στην οποία διέτασε τον Σάρβαρο που λεηλατούσε τη Ρωμανία «ἐκ τῆς Ῥωμαϊκῆς ἀναζευγνύναι καὶ Ἡράκλειον ἀμύνεσθαι», η οποία όμως έπεσε στα χέρια του Ηρακλείου, που άλλαξε την επιστολή με μια πλαστή, η οποία διέταζε το Σάρβαρο «μὴ οὖν ἀπάρης ἐκ τῆς Ῥωμαίων γῆς». Στο χωρίο [17], τελικά ο Σάρβαρος «ἐκ τῆς Ῥωμαίων ὑπενόστει χώρας» πληροφορώντας τον Ηράκλειο πως «καὶ χρήματα ἐκ Περσίδος διδόναι ὑπισχνεῖτο, δι΄ὧν πάλιν καινίζοιντο ὅσα ἄν αὐτὸς ἐν χώρᾳ τῇ Ῥωμαίων κατεστρέψατο».

Στο χωρίο [20] οι Σαρακηνοί έραψαν κάποιο Σέργιο μέσα σε δορά καμήλας, επειδή είχε συμβουλέψει τον Ηράκλειο «μὴ συγχωρεῖν Σαρακηνοῖς ἐκ τῆς Ῥωμαίων γῆς ἐμπορεύεσθαι» και, για το λόγο αυτό, «ἐντεῦθεν τε αὐτοὺς ἄρξαι τῇ Ῥωμαίων λυμαίνεσθαι χώρᾳ».

Στο [42], ο Ιουστινιανός δραπέτευσε από τη Χερσώνα και πήγε σε ένα γειτονικό φρούριο «πρὸς τῇ Γοτθικῇ κέιμενον χώρᾳ».

Στο [44], οι Σαρακηνοί «ἀδεῶς τὰς Ῥωμαίων καταληΐζεσθαι χώρας … ἄχρι Χρυσοπόλεως», στο [47] «τὸ τῶν Σαρακηνῶν ἔθνος τὴν Ῥωμαίων κατέθεον χώραν», ενώ στο [49] οι Ρωμαίοι έμαθαν πως ο «βασιλεύς» των Σαρακηνών σκόπευε να εκστρατεύσει «κατὰ τῆς Ῥωμαίων χώρας».

Στο χωρίο [57], ο εξόριστος στη Θεσσαλονίκη Αρτέμιος (= ο καθηρημένος αυτοκράτορας Αναστάσιος Β΄) αποφάσισε να κάνει πραξικόπημα και ενέπλεξε ως συνεργό τον Σισίννιο Ρενδάκιο που «πρὸς τῇ τῶν Βουλγάρων διατρίβοντα χώρᾳ».

Στο χωρίο [67], ο Κωνσταντίνος Ε΄ «κατὰ τῇ χώρᾳ τῶν Σαρακηνῶν ἐκστρατεύει, ὧν εἷλε πόλιν Γερμανίκειαν τῆς Εὐφρατησίας χώρας [= Euphratensis]» (η Γερμανίκεια ήταν η γενέτειρα του πατέρα του Λέοντα Γ΄), ενώ στο χωρίο [68] έστειλε το στόλο των Κιβυραιωτών «κατὰ τῆς τῶν Σαρακηνῶν χώρας».

Στο χωρίο [73], τα στρατεύματα του Κωνσταντίνου Ε΄«καὶ πρὸς τὸν Ἴστρο γενόμενοι ποταμῷ χὠρας τε Βουλγάρων ἐπίμπρασαν».

Στο χωρίο [74], ο Νικηφόρος μιλάει για έναν παγετώνα που ήταν δριμύτερος στο βορρά, όπου βρίσκεται η «γη των Χαζάρων» (τὰ ἐν τοῖς τῶν Χαζάρων γῆς).

Στο χωρίο [79], η «χώρα των Βουλγάρων» αναφέρεται δύο φορές ως «Βουλγαρία» (εἰς Βουλγαρίαν … καὶ Βουλγαρίας ὑπὸ Ῥωμαίων πυρίκαυτα πλεῖστα χωρία), ενώ στο χωρίο [82] ο Κωνσταντίνος Ε΄ βρίσκεται «ἐγγύτατα τῆς Βουλγαρων γῆς … παρὰ τὴν λεγομένην ἐμβολὴν Βεριγαβῶν».

Θα ολοκληρώσω το σχολιασμό στην επόμενη ανάρτηση.

Advertisements

6 Comments

Filed under Βυζαντινολογία, Εθνολογία

6 responses to “Εθνολογικές παρατηρήσεις στη Σύντομη Ιστορία του πατριάρχη Νικηφόρου #2

  1. Ριβαλντίνιο

    δεν σεβάστηκε τις ιερές συνήθειες των «Ναζηραίων» [=Χριστιανών] (ἐπὶ δὲ πνέων κατὰ τῆς εὐσεβείας τὸ ἱερὸν τῶν Ναζηραίων σχῆμα καθύβριζεν).

    Με το “Ναζηραίοι” ίσως εννοεί τους μοναχούς συγκεκριμένα και όχι γενικά τους χριστιανούς. Στο ιντερνέτι βρίσκω πως το χωρίο είναι παράλληλο αυτουνού του χωρίου του Θεοφάνη :

    ἐστηλίτευσε καὶ ἠτίμασε τὸ σχῆμα τῶν μοναχῶν ἐπὶ τοῦ ἱπποδρομίου παρακελευσάμενος ἕνα ἕκαστον ἀββᾶν κρατεῖν γυναῖκα τῇ χειρὶ καὶ οὕτω παρελθεῖν αὐτοὺς

    Ναζίρ ή ναζηραίοι ήταν κάτι ευσεβείς Ιουδαίοι που ήταν αφιερωμένοι στον Θεό. Ναζιραίοι ήταν ο Σαμψών, ο Ιάκωβος ο Αδελφόθεος κ.α. Δεν έπιναν κρασί, δεν κουρεύονταν κ.α. Έτσι ονομάζονταν και κάποιοι Ιουδαιοχριστιανοί αιρετικοί των πρώτων μεταχριστιανιών αιώνων. Βέβαια για χριστιανούς δεν το έχω ξανασυναντήσει , αλλά μπορεί να το έλεγαν κοροϊδευτικά οι εικονομάχοι για τους εικονόφιλους μοναχούς.

    • Γεια σου Ριβαλδίνιο!

      Μπορεί κάλλιστα να εννοούσε τους μοναχούς.

      Κάτσε να ρίξω μια ματιά στα σχόλια του Mango.

    • Ριβαλδίνιο έχεις δίκαιο. Στα σχόλια του χωρίου 83 ο Mango μιλάει για μοναχούς (monks ridiculed … each monk). Υποθέτω ότι παραπέμπει στο ίδιο χωρίο του Θεοφάνη που παρέπεμψες και εσύ. Θα το διορθώσω.

      https://imgur.com/a/pY7xz

    • Ριβαλντίνιο

      Ας βάλουμε και αυτό εδώ να το έχουμε μιάς και έπεσα επάνω του διαβάζοντας Ιωάννη Χρυσόστομο.

      • Γεια σου Ριβαλδίνιο! Είχα δουλειά και δημοσίευσα τα σχόλια χωρίς να απαντήσω.

        Και ο Λαόνικος Χαλκοκονδύλης χρησιμοποιεί τον όρο «Ναζηραίος» με τη σημασία μοναχός.

        Παραδείγμα:

        Ο Ιωάννης Καντακουζηνός άφησε τη βασιλεία και έγινε «Ναζηραίος» με το όνομα Ματθαίος (Ιωάσαφ στην πραγματικότητα, αλλά ο Χαλκοκονδύλης μπερδεύτηκε, όπως κάνει συχνά στην βυζαντινή ιστορία πριν το 1400):

        ὡς δὲ ἐς τὴν βασιλείαν κατέστη, τὸν μέντοι Καντακουζηνὸν Ναζηραῖον ἐποιήσατο, Ματθαῖον τοὔνομα.

        Χρησιμοποιεί τη φράση «ο/η Χ επέλεξε/ωθήθηκε προς το/την Ναζηραίων σχήμα/δίαιτα» πάνω από 10 φορές στην υπόλοιπη ιστορία.

      • Ριβαλντίνιο

        διαβάζοντας Ιωάννη Χρυσόστομο Γρηγόριο Ναζιανζηνό.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.