Εθνολογικές παρατηρήσεις στη λαογραφική συλλογή των αδελφών Μιλαντίνοφ #2

Μετά την πρώτη εισαγωγική ανάρτηση στο θέμα, στη σημερινή ανάρτηση θα ασχοληθώ με το πρώτο μέρος της εθνολογικής περιγραφής των «βουλγαρικών δημοτικών τραγουδιών» (Bəlgarski Narodni Pesni) της συλλογής των αδελφών Μιλαντίνοφ (1861). Το υπόλοιπο θα το ολοκληρώσω στην επόμενη ανάρτηση.

Όπως συνήθως συμβαίνει με τα δημοτικά τραγούδια, η πλοκή τους εξελίσσεται σε ένα μη ιστορικό χρόνο και περιλαμβάνει πρόσωπα και πράξεις του καθημερινού τοπικού βίου. Ενίοτε, η αναφορά κάποιου ιστορικού προσώπου μας επιτρέπει να χρονολογήσουμε την πλοκή του τραγουδιού, όπως λ.χ. στο τραγούδι 125 από τον Πρίλαπο με τίτλο «Ο (Κράλης) Μάρκος κι ο Μουράτ-μπέης», όπου αναφέρονται ιστορικά πρόσωπα του δευτέρου μισού του 14ου αιώνα (Κράλης Μάρκος, Μουράτ Α΄). Στο τραγούδι 57 από τη Στρούγκα αναφέρεται ένας «Κράλης Σίσμαν» (kral Šišman, από την βουλγαρική Δυναστεία των Σισμανιδών), ενώ στο τραγούδι 58 από το Σάμοκοφ αναφέρεται ειδικά ο Ιβάν Σίσμαν. Το τραγούδι 190 από τον Πρίλαπο έχει ως θέμα τον Σκεντέρμπεη (Skender Beg). Αυτές οι αναφορές σε ιστορικά πρόσωπα της περιόδου 1350-1450 αποτελούν τις αρχαιότερες μνήμες της συλλογής. Η πλειοψηφία των υπόλοιπων τραγουδιών έχει πλοκή που εξελίσσεται στο οθωμανικό πλαίσιο της περιόδου 1500-1800.

Θυμίζω πως από εδώ μπορείτε να διαβάσετε/κατεβάσετε ως pdf τη συλλογή στην πρωτότυπη γραφή, ενώ από εδώ μπορείτε να διαβάσετε όλα τα τραγούδια της συλλογής σε σύγχρονη βουλγαρική ορθογραφία. Σε περίπτωση που θέλετε να χρησιμοποιήσετε μεταφραστή, να ξέρετε ότι κάποιοι διαλεκτικοί τύποι δεν μεταφράζονται καλά.

Μια γλωσσλογική παρατήρηση. Όταν δεν μπορώ να βρω στο βικιλεξικό το πρώτο πρόσωπο ενεστώτα ενός ρήματος, θα το παραθέτω σε απαρεμφατική μορφή (λ.χ. poturčiti = «τουρκεύειν»), η οποία φυσικά δεν υπάρχει ως γραμματική κατηγορία ούτε στην Βουλγαρική ούτε στη Σλαβομακεδονική. Όποιος αναγνώστης γνωρίζει το πρώτο πρόσωπο ενεστώτα του ρήματος, ας μου το πει για να το παραθέσω.

1. Θρησκευτικές ταυτότητες

Κατά την οθωμανική περίοδο, «Τούρκοι» (Turci) ήταν οι μουσουλμάνοι και «Γκιαούρηδες» (kauri) οι χριστιανοί. Σε δύο τραγούδια, το σύνολο της κοινότητας του χωριού περιγράφεται με τον μερισμό «ακούστε Τούρκοι [και] Γκιαούρηδες = «ακούστε όλοι!» (slušajte Turci, Kaure!).

Τραγούδι 380 από τη Στρούγκα: «ακούστε, μικροί και μεγάλοι, ακούστε Τούρκοι και Γκιαούρηδες

– Слушайте, малко, големо,
слушайте, турци, кауре!

Τραγούδι 615 από το Κιλκίς (Kukuš): εδώ ο πρώτος στίχος περιέχει το ρήμα slušati = «ακούω» (ΙΕ *k’lew-s-, λ.χ. ελλην. κλύω) και ο δεύτερος το čuvam = «ακούω».

– Слушайте, малко, големо,
чуете, турци, каури,

Τραγούδι 409 από τη Στρούγκα: ξαναγίνεται διάκριση «Τούρκου» (Turčin) και «Γκιαούρη» (kaurin)

Мерудо, Мерудо, йесна месечино!
Не стой спроти мене, изгореф за тебе
како лен за вода, босильок за сенка,
турчин за кокошка, каурин за винце,
каурин за винце и люта ракиа.

Οι Γκιαούρηδες ανήκουν στο «Χριστιανικό γένος» (χristjanski rod), τραγ. 30 από τη Στρούμιτσα):

Дали ви се от рода христянска.
Магда крие, Мариа не крие:
– Брату мили, стар свети Илиа!
От бога ни е свако-яко добро;
мъка ни е от рода христянска.

Στο τραγούδι 58 από το Σάμοκοφ, γίνεται αναφορά στον «χριστώνυμο λαό» (χristovo ime) που έχει «χριστιανική πίστη» (χristijanska věra [vera/vjara]):

ръв ще леим, мила моя майко ле, за Христово име,
ще прославим, мила моя майко ле, християнска вяра.

Αντίθετα, στο τραγούδι 73 από τη Στρούγκα, οι «Τούρκοι» έχουν «τουρκική πίστη» (turska vera) και «τουρκικά τζαμιά» (dzamia), ενώ απαντά και το ρήμα poturčiti = «τουρκεύω» (γίνομαι μουσουλμάνος).

си окарал турска вера,
турска и джамиа.

[…]

така джевап да ви да’ам;
али да ме потурчите,
али да ме обесите,

Με την ευκαιρία του ρήματος «τουρκεύω», παραθέτω ένα περιστατικό από την Σλαβονία της σημερινής Κροατίας που βρήκα στο ενδιαφέρον βιβλίο του ιστορικού John V.A Fine για τις προνεωτερικές ταυτότητες των ομιλητών της Σερβο-Κροατικής γλώσσας (When Ethnicity did not Matter in the Balkans: A Study of Identity in Pre-Nationalist Croatia, Dalmatia, and Slavonia in the Medieval and Early-Modern Periods, University of Michigan Press, 2010).

Οι γηγενείς καθολικοί/«Κροάτες» της Σλαβονίας αποκαλούσαν τους ορθόδοξους/«Σέρβους» εποίκους Rascani (= από τη Raška) και το ιδίωμά τους Racki, ενώ οι δεύτεροι αποκαλούσαν τους πρώτους Šokci και το ιδίωμά τους Šokacki. Ένας καθολικός συγγραφέας (Kanižlić) της εποχής γράφει ότι οι ορθόδοξοι Rascani συνήθιζαν να λένε «κάλλιο να τουρκέψω (poturčiti) παρά να γίνω καθολικός/Šokac (pošokčiti)».

Αλλά ας γυρίσουμε στα τραγούδια των Μιλαντίνοφ. Το τραγούδι 191 από τον Πρίλαπο αναφέρει τον σουλτάνο Σελίμ και «Τούρκους Γενίτσαρους» (Turci janičari):

И йе велит турци яничари:
– Не допущил цара Султан Селим,
да грабиме млада Тодорица
[…]
Що ми дошло чудо и големо,
во керали турци яничари;
що допущил цара Султан Селим,
‘и допущил мене да грабеет.
Кога слегоф вино да наточам,
тога найдоф турци яничари,

2. Εθνοτικές ταυτότητες

Οι Γκιαούρηδες δεν είναι απλά χριστιανοί, αλλά φέρουν και παραδοσιακές (προνεωτερικές) εθνοτικές ταυτότητες. Στα τραγούδια οι ελληνόφωνοι (εθνοτικοί Ρωμιοί και, σε μικρότερο βαθμό, Γραικοί) είναι Gərci, οι Βλάχοι είναι Vlasi, οι σλαβομακεδόνες Bugari και οι ανατολικοί τους γείτονες Bəlgari, οι αλβανόφωνοι είναι Arbanasi/Arnauti, ενώ ένα τραγούδι είναι αφιερωμένο σε μια Σερβίδα (Sərbinka). Αναφέρονται επίσης Εβραίοι, Ούγγροι (Madzari), Γερμανοί (Nemci), Αρμένιοι, Αράπηδες, Τάταροι, Τσιγγάνοι, Λατίνοι [Φράγκοι;] και, τέλος, οι Budinci από την περιοχή Budin. Παρακάτω στην ενότητα «Γλώσσες» θα αναφέρω και ένα παράδειγμα όπου κάποιος μιλάει σε έναν Τούρκο «στα τούρκικα», κάτι που δείχνει ότι, ειδικά σ΄αυτήν την περίπτωση, ο Τούρκος δεν είναι απλά «μουσουλμάνος», αλλά ομιλητής της τουρκικής γλώσσας.

Σε μια εθνολογική μελέτη πρέπει πάντοτε να αποδείξουμε ότι τα εθνώνυμα που βρίσκουμε σε γραπτές πηγές του παρελθόντος έχουν όντως εθνοτική σημασία, κάτι που δεν ισχύει πάντοτε. Ξέρουμε λ.χ. ότι στην ελληνική γλώσσα οι όροι Ρωμιός και Βλάχος είχαν διπλή σημασία: Όταν είχε θρησκευτική σημασία, ο όρος Ρωμιός δήλωνε εν γένει το μέλος του Ορθόδοξου μιλλετιού των Ρουμ, ενώ, αντίθετα, όταν ο όρος είχε εθνοτική σημασία, δήλωνε μόνο τον ελληνόφωνο ορθόδοξο. Αντίστοιχα, ο όρος «Βλάχος» με την επαγγελματική σημασία δήλωνε εν γένει τον «ποιμένα/τσομπάνο», ενώ με την εθνοτική σημασία δήλωνε ειδικά τον Αρμάνο.

Ο ευκολότερος τρόπος για να δείξουμε ότι ένα εθνώνυμο έχει εθνοτική σημασία είναι να το συναντήσουμε σε ένα χωρίο μαζί με άλλα εθνώνυμα, όπου καθίσταται σαφές ότι τα εθνώνυμα αυτά αντιστοιχούν σε αλληλοαποκλειόμενες κατηγορίες (mutually exclusive categories), κάτι που πιστοποιεί την ύπαρξη εθνοτικών τοιχίων (ethnic boundaries) και εθνοτικών δεικτών (ethnic markers) που δρουν ως κριτήρια ταξινόμησης (λ.χ. γλώσσα, θρησκεία, τόπος καταγωγής, ενδυμασία κλπ).

2.1. Αλληλοαποκλειόμενα εθνώνυμα

Στα τραγούδια 431 και 465 από τη Στρούγκα αναφέρονται «τρία όμορφα κορίτσια» (tri devojki ubavi): μια είναι Βλάχα/Αρμάνα (Vla’ina ~ La’ina), μια Ρωμιά/«Γραική» (Gərkina), και μια Βουλγάρα/Σλαβομακεδόνισσα (Bugarka). Στο  τραγούδι 150 από τον Πρίλαπο αναφέρονται Βλάχοι (Vlasi), Αλβανοί (Arbanasi), και (αν έχω καταλάβει καλά τα λόγια) o Βούλγαρος έμπορος Γκιούρο (Гюро тарго’ец … ой бугарину!). Στο τραγούδι 87 από το Παναγκιούριστε, αναφέρονται «άγριοι/μανιώδεις Τούρκοι» (ljuti Turci), «απαίσιοι Ούγγροι» (strašni Madzari) και «νεαροί Βούλγαροι» (mladi Bəlgari). Αυτά τα τραγούδια νομίζω πως αρκούν για να δείξουν την εθνοτική σημασία των εθνωνύμων αυτών, αλλά θα παραθέσω και μερικά άλλα μετά απ΄αυτά.

Τραγούδι 431:

Скарале се, скарале
три девойки ‘убави
на еднего юнака,
на сирака Стояна.
Една беше вла’ина,
друга беше гъркина,
трекя беше бугарка.

Τραγούδι 465:

Скарале се, скарале
три девойки ‘уба’и
на добрего юнака.
Първата беше ‘ла’ина,
втора беше гъркина,
трекя беше бугарка;

Τραγούδι 150:(για τον όρο Vlaška zemja = «Βλαχική χώρα», βλ. παρακάτω ενότητα «Χώρες»)

Бог да убиет клетине валси,
клетине власи, ‘се арбанаси,
що ми дойдо’а, за да ми купат,
за да купат бела пчеинца;
не ми купи’а бела пчеинца,
туку плени’а ‘уба’а Яна.
Кога си дойде Гюро тарговче,
Гюро тарговче от тарго’ище:
– Камо ти, велит, на своя майка,
камо ти, майко, ‘уба’а Яна?
– Де гиди синко, Гюро тарговче!
що ми дойдо’а клетине власи,
да купеет бела пчеинца;
не ми купи’е бела пчеинца,
туку плени’а ‘уба’а Яна.
Назад се врати Гюро тарговче
и ми отиде во Влашка земя,
и се погоди на ден Великден,
и ми ‘и найде, ке’ ми играет;
И ми се впущи Гюро тарго’ец,
д’ ‘уба’а Яна, за да ми играт.
И му велеше ‘уба’а Яна:
– Кротко ми играй, ой бугарину!

Τραγούδι 87: (για τους όρους Vlaška & Bogdanska zemja = Μολδοβλαχία, βλ. παρακάτω «χώρες»):

Разбегала съ е Влашката земя,
Влашката земя и Богданска,
Богданската, сичката Доброжа,
кой горе ходи, кой долу бега
от люти турци, страшни маджари.
Стари сечаха, млади робеха,

[…]

Драгана му жално отговаря:
– Кога дойдоха в Влашката земя,
турци избиха млади българи;
и брат ми беше во тая войска;

Τραγούδι 70 από το Παναγκιούριστε: η «όμορφη και λευκή» Βλάχα Ράντα (běla Rada Vlaχinja) συναντά τον «μαύρο» Τάταρο (čərni Tatar), βλ. επίσης παρακάτω «Λευκοί και Μαύροι» και «Γλώσσες».

Хубава Рада влахиньо,
през село идат татаре,
всичкото село излезе
черни татаре да гледа
и бяла Рада излезе
черни татаре да гледа.

Τραγούδι 107 από το Παναγκιούριστε: αναφέρεται η Κωνσταντινούπολη (Carigrad) και τα εθνώνυμα «Γραικοί»/Ρωμιοί (Gərci), Τούρκοι (Turci), και ένας Τάταρος πασάς (Tatar paša) με τους Τατάρους του.

Мари Радо, бяла Радо!
Цар царува в Цариграда,
бяла Рада в Буден града.
Биха турци, биха гърци,
биха млади йеничаре,
не можаха да разбият
нови града Буденова,
дур’ не доде Татар паша,
Татар паша сос татари.

Τραγούδι 125 από τον Πρίλαπο («ο Κράλης μάρκος κι ο Μουράτ-μπεης»): Αναφέρονται «Γραικοί»/Ρωμαίοι (Gərci) και Αρμένιοι (Armenii) (στην Κωνσταντινούπολη/Stambola), Τούρκοι (Turci), και «μαύροι Αράπηδες»:

Личба личит цара Мурат бега
кой йе турчин, вино да не пиет,
а каурин зелено да не носит.
‘Сите ми го цара послушале,
не послуша Марко Кралевике;
тук ми носит зелена долама
и со сила турци натерало
да пийет вино во рамазан.
Ми дочуло цара Мурат бега,
що ми кладе три млади теляли.
Личба личит низ града Стамбола:
– Кой йе юнак от юнака роден,
да го фатит Марка Кралевике,
ке му да’ам голема пещежа:
Скопье града по край ти’ок Вардар
и Едрене широки калдарми.
Никой ми се юнак не наймило
да го фатит Марка Кралевике;
наймала се църна арапина
да го фатит Марка Кралевике,
али Марка живо да донесит,
али Марка, али Маркоа гла’а.
И си явна на коня бързего,
и ми шета низ града Стамбола,
ми затерал гърци армении,
да го барат Марко Кралевике.
Марко седит на ладна ме’ана,
ядит, пиет, баре гайле немат.
Ми дочуло голема потера
и си стана на нога юначка,
си го найде църна арапина!

2.2. Μεμονωμένα εθνώνυμα

Εδώ θα παραθέσω τα τραγούδια τα οποία περιέχουν απαντήσεις μεμονωμένων εθνωνύμων. Εδώ ενδεχομένως κάποια εθνώνυμα μπορεί να έχουν μη εθνοτική σημασία (στην μεμονωμένη απάντηση η σημασία δεν μπορεί να ελεγχθεί), αλλά το θεωρώ απίθανο να έχουν διαφορετική σημασία από τα παραπάνω αλληλοαποκλειόμενα παραδείγματα.

Βούλγαροι

Τραγούδι 79 από τη Στρούγκα: στον τελευταίο στίχο αναφέρεται μια «λευκή Βουλγάρα» (bela Bugarka).

Текраф йе честет мила Мариа,
по зияфети за три години,
що йе държале мила Милинка,
н’ йе извади’е на йесно слънце,
дур йе стори’е бела бугарка.

Τραγούδι 95 από Παναγκιουρίστε: ο Στόγιαν μιλάει στην «νεαρή Βουλγαροπούλα Γκίνα» (κλητική πτώση: Гино, премладо българче).

Стоян си Гину говори:
Гино, премладо българче,
я съ разслаби, Гино ле,

Τραγούδι 356 από Στρούγκα: στον πρώτο στίχο αναφέρεται η «Βουλγάρα Βελίκα» σε κλητική πτώση (Veliko … Bugarko!).

Велико дульбер бугарко,
Велико, една на мама!

Τραγούδι 415 από Στρούγκα: αναφέρεται σε κλητική πτώση η «λευκή Βουλγάρα Λιούμπικα» (Ljubiko, bela Bugarko!).

оти йе платно даровно.
Любико, бела бугарко!
Аль сакаш вино, ракиа?

Τραγούδι 474 από Στρούγκα: αναφέρονται «Βουλγάρες κοπέλες» (Bugarski-te Momi) με μάγουλα κατακόκκινα σαν το μήλο της Αχρίδας (Ohricko jabolko).

Мошне ми се мили бугарските моми,
везден ми жниает на жесконо сънце,
от утро до вечер на нодзе ми стоат;
полодзи кревает, снопо’и ми вързват,
ставици ми пра’ет, како славей пеат,
како ласто’ици тънко зборувает.
Айде пак на вечер дома се вращает,
како еребици ситно ми бързает,
бели ми се бели, како бела книга,
с цървени образи, охритско яболко.

Τραγούδι 504 από Στρούγκα: αναφέρονται «τρεις Βουλγάρες κοπέλες» (tri devojki Bugarki).

Три девойки бугарки;
едната ми везеше,
втората ми предеше,

«Γραικοί»/Ρωμιοί

Θα ξεκινήσω με το τραγούδι 81 από το Παναγκιούριστε που μιλάει για τους «πανούργους/επιτήδειους «Γραικούς»/Ρωμαίους» (Gərci lukavi), έναν κλασικό χαρακτηριστικό που τόσο οι Ρώσοι όσο και οι Φράγκοι συχνά αναγνωρίζουν στους «Βυζαντινούς»/Ρωμαίους (εξού και η αρνητική σημασία του επιθέτου byzantine =  «ύπουλος, δολοπλόκος, ραδιούργος» στην αγγλική γλώσσα σήμερα).

и от никого си не бои,
само от гърци лукави,
лукави, уще издатци,
щото и баща ти тю издадоха,
в Едрене града голема

Ένα ρωσικό χρονικό που αναφέρει την παραβίαση του όρκου ενός επισκόπου Αντωνίου (1164) με τους Ρώσους, σχολιάζει «έδωσε δόλιο όρκο, όντας «Γραικός»/Ρωμαίος στο γένος

 

Στην Αλεξιάδα, όταν η Άννα Κομνηνή παρουσιάζει τον Βοημούνδο να προσπαθεί σε μια συνομιλία να ξεγελάσει τον πατέρα της Αλέξιο, σχολιάζει πως ο Βοημούνδος μάταια επιχείρησε να κάνει στην πουτάνα πουτανιές (πρὸς Κρῆτα κρητίζων = «κρητικίζω σε Κρητικό», οι Κρητικοί είχαν τη φήμη τρανών ψευταράδων).

[Αλεξιάδα, 10.11.7] Ὁ δὲ αὐτοκράτωρ τὸ δύσνουν καὶ κακόηθες αὐτοῦ ἐπιστάμενος ἔσπευδε τὰ συναιρόμενα πρὸς τοὺς ὑποτυφομένους αὐτῷ λογισμοὺς εὐφυῶς περιαιρεῖν. Διὸ καὶ τὸ δομεστικάτον αἰτούμενος τῆς ἀνατολῆς οὐκ ἔτυχε τῆς αἰτήσεως πρὸς Κρῆτα κρητίζων.

Ας γυρίσουμε όμως στην απάντηση του όρου Gərk/Gərkinja στη συλλογή των Μιλαντίνοφ.

Τραγούδι 116 από Παναγκιούριστε: αναφέρεται μια «λευκή «Γραική»/Ρωμιά Μίλκα» (Milka bjala Gərkinja):

– Олеле варай, дъщерко Милко!
Ако ми бъдеш клета робиня,
а ти ми прати черна марама,
за тебе майкя черно да носи,
ако ми бъдеш бяла гъркиня,
а ти ми прати бяла марама,
за тебе майкя бяло да носи.
– Назад са върни, Милкина мале,
не ти е Милка клета робиня,
на ти е Милкабяла гъркиня.

Τραγούδι 158 από Οχρίδα: ο τίτλος είναι «ο βοεβόδας Μπαλιούρ και η «λευκή «Γραική»/Ρωμιά δούλα» (bela Gərkina robina):

От войска идет Балюр войвода,
от войска носит млада робина;
кондисал ми йе широко поле,
курдисал ми йе зелени чадар;
под чадар седит Балюр войвода,
млада робина простум му стоит,
диван му чинит, слуга му служит,
солдзи му ронит како градо’и.
Балюр войвода ми я опитвит:
– Ай ти, робино, бела гъркино!
Що слуга служиш и солдзи рониш?
– Как да не плачам, как да не жалям?
Сум осто’ила мъшкото дете
во темен керал с ръце опущени;
му дошло време да се прекренит.
– Ай ти, робино, бела гъркино,
хайде ти оди, хай крени си го,
азат те чинам да си го крениш.

Τραγούδι 164 από Αχρίδα: αναφέρεται η ««Γραική»/Ρωμιά Βίσα» (Više Gərkina).

Личба личила више гъркина:
– Кой ми йе кадар, кой ми йе вреден
да ми напра’ит нат море таван,
нат таван лозье, по брегой дуни;
да ‘и работа за три години,
дури да родет дуните дуни,
дуните дуни лозьето грозье.
Собрале ми се, набрале ми се,
набрале ми се триста юнаци,
никого око не му го фати –
да ми напра’ит нат море таван,
нат таван лозье, по брегой дуни.
Ми се наемна жълто еврейче
да ми напра’ит нат море таван,
нат таван лозье, по брегой дуни;
да ‘и работа за три години,
дури роди’а дуните дуни,
дуните дуни лозьето грозье.
та ‘и однесе Више гъркине.
Личба личила Више гъркина:
– Кой ми йе кадар, кой ми йе вреден
да ми се фърлит во стреде море,
да ми иста’ит риба моруна.
Собрале ми се, набрале ми се,
набрале ми се триста юнаци,
никого око не му го фати –
Що ми се найме жълто еврейче,
да ми се фърлит во стреде море,
и ми се фърли во стреде море,
да ми извади риба моруна,
та ‘и однесе Више гъркине.
Личба личила Више гъркина:
– Кой ми йе кадар, кой ми йе вреден
да ми устрелят дзвезда Деница,
дзвезда Деница низ стребрен пърстен.
Собрале ми се, набрале ми се,
набрале* ми се триста юнаци,
никому око не му го фати.
Що ми се найде жълто еврейче,
да ми устрелят дзвезда Деница,
дзвезда Деница низ златен пърстен;
та я устреля дзвезда Деница,
дзвезда Деница низ златен пърстен,
Више гъркина по църни очи.

Τραγούδι 179 από Πρίλαπο: αναφέρονται «δυο «Γραικές»/Ρωμιές» (dve Gərčina)

тои Делибаша Марко,
старосвата Волкашина,
а девери две гърчина.
Дойде време, дойде кова,
да си одат по невеста.

Τραγούδι 197 από τον Πρίλαπο: αναφέρεται μια ««Γραικοπούλα»/Ρωμιοπούλα υπηρέτρια» (sluga Gərče).

Крал, кралица руйно вино пийет,
кралю слуга гърче азнатарче,
а кралице Ружица девойка.

Τραγούδι 210 από Στρούγκα: αναφέρεται «ένα «Γραικόπουλο»/Ρωμιόπουλο» (edno Gərče)

Що имаше едно гърче,
ни се мирит, ни се токмит,
туку шетат крос Владово;

Τραγούδι 310 από Παναγκιούριστε: «Γραικοί»/Ρωμιοί αντιπαραβάλλονται σε Τούρκους:

че тамо кажат
многу съ турци,
повече гърци,
мен’ щат погуби,

Τραγούδι 322 από Καστοριά: αναφέρεται η Viša Gərkinja (βλ. παραπάνω τραγούδι 164 από Οχρίδα για Više Gərkina).

Трака трука на Вишина порта
да излезе Виша гъркиня;
не излезе Виша гъркиня,
ток’ излезе Вишината майка:
– Та що сакаш тука, море лудо,
море лудо, младо неженено?
– Помина по тува Виша да вида,
зборок да и реча, вино да донесе,
яска ке и дада пари неброени,
тая да ми даде вино немерено.

Βλάχοι

Πολύ συχνός ο θηλυκός όρος *Volχyni > Vlahinka > Vlajnka = «Βλάχα» και το υποοριστικό του Vlajnče = «Βλαχοπούλα».

Τραγούδι 300 από Στρούγκα: αναφέρεται μια «όμορφη κι ωραία Βλαχοπούλα» (κλητική πτώση: Vla’inče, lepo, χubavo!)

Вла’инче дворье метеше
и со Сондефче зборвеше:
– Сондефче мило, хубаво!
Да не го виде момчето!
– Вла’инче лепо, хубаво!
Иди го питай вуйка ти,
снощи си дошол от пазар.
– Вуче ле, мило вуйче ле!
Да не го виде момчето?
– Вла’инче лепо, хубаво!
Момчето беше на пазар,
с момчиня камен фърляше,
с невести збор си чинеше.

Τραγούδι 472 από Στρούγκα: αναφέρεται μια «Βλαχοπούλα κοπέλα» (κλητική: mome Vla’inče)

Прошета моме, моме вла’инче
низ рамни дворье, дворье братови,
поли си сучит дури до погяс,
ръце си прегнит дур’ до рамена;
Груйо я гледат от бачилото.
– Гледай ме, Груйо, нагледай ми се,
па нечаш, Груйо, що да ми чиниш,
бракя си имам баш арамии,
татко си имам лют кеседжиа.

Αλβανοί

Τραγούδι 68 από Στρούγκα: αναφέρεται «ο Γιώργος ο Αλβανάκος/το Αλβανόπουλο» (Gjorgi Arnauče)

Седнале ми две ятарви млади,
седнале ми на високи диван,
подфарле’ет златоно яболко;
една фърлят, друга го дочеквит.
‘И догледал Гьорги Арнауче,
как’ догледал ‘убави невести,
ишкил нему му йе останало.
Приятелство що ми не знаело,
бог го убил Гьорги Арнауче!

Τραγούδι 91 από Στρούγκα: αναφέρεται «ο Γκίνος ο Αλβανάκος/το Αλβανόπουλο» (Gino Arnauče)

Посвършил се Гино Арнауче,
се посвършил за Петра ‘уба’a,
не ми седе ни ден, ни неделя,
ми отиде на бело бачило.

Τραγούδι 102 από Πρίλαπο: αναφέρεται o Κράλης Μάρκος και ξανά «ο Γκίνος ο Αλβανάκος/το Αλβανόπουλο» (Gino Arnauče)

Колку пойде во гора зелена,
го сустрети Гино Арнауче.
И му рече Марко Кралевике:
– Добро утро, Гино Арнауче!
– Дал бог добро, незнаена дельо!
– Къде вака, Гино Арнауче,
къде вака коня си потерал?
Тога зборвит Гино Арнауче:
– Ай те тебе, незнаена дельо!

Σέρβοι

Τραγούδι 251 από τη Στρούγκα: αφιερωμένο στην «Σερβίδα Στόινα» (Stojna Sərbinka)

Платно ткаит Стойна Сърбинка,
платно ми ткаит, бърдо ковчено,
бърдо ковчено, ниски восокни,
платно ми ткаит и люто кълнит:
– Де гиди платно, а бело платно!
Да те искаам, да те избелям,
да те покроям девет покро’и,
девет покро’и на мой девери!
И ми дочула мила свекърва,
тога йе рече мила свекърва:
– Егиди мори Стойно Сърбинке!
Що лошо виде от твой девери,
що олку люто ми ‘и прокълни?
Да не ми кроиш девет покро’и,
девет покро’и за твой девери,
да си ‘и кроиш за девет бракя,
за девет бракя девет покро’и!
Тога йе рече Стойна Сърбинка:
– Егиди майко, а мила майко!

Εβραίοι

Τραγούδι 105 από τη Στρούγκα: αναφέρεται μια «Εβραία κοπέλα από τη Θεσσαλονίκη» (Evrejka Devojka)

Яс си одам у Солуна града,
тамо любам еврейка девойка.
От там одам у град Белограда,

Ούγγροι

Τραγούδι 157 από τη Στρούμιτσα: αναφέρεται κάποιος «Πέτρος ο Ουγγαράκος/το Ουγγαρόπουλο» (Petre Madzarče)

Алай бег войска береше,
не можит да я соберит;
дур’ дойде Петре Маджарче,
дробна ми войска пособра,
Камбер кадъна поплена
со дванадесет алайки,
со тринадесет робинки.
Робинки кладе в кочиа,
Камбер кадъна пред коня,
боса по дробни каменя
и гологлава по сънце.
Кадъна му се молеше:
– Де гиди Петре Маджарче!

Budinci

Το Βιλαέτι της Βούδας είναι γνωστό στη συλλογή ως Budin και οι κάτοικοί του είναι γνωστοί ως Budinci. Όπως θα εξηγήσω στην επόμενη ανάρτηση, η συνομιλία μαζί τους γίνεται na Budinci govori = «στην γλώσσα των Budinci».

Τραγούδι 64 από τη Σόφια:

Заиграла се донанма
у Будин града голема;
и Мария е отишла.
Излезли са будинци,
будинци стари кметове,
Изнели царче на ръце.
Мария царче познала,
познала и го възела,
па на будинци говори:
Будинци, стари кметове!
Дали на цара да кажем?
И будинци и говорят:
– Недей на цара да кажеш!*
Ето ти тяшко иманье,
веке що можеш да дигнеш.

Τσιγγάνοι

Τραγούδι 71 από το Παναγκιούριστε: Η Ράδα (η Βλάχα) μιλάει με το «μαύρο τσιγγανάκι το κατουνιάρικο» (κλητική: ciganče, černo katunče!) στην τσιγγάνικη γλώσσα (na ciganče govori).

katunče = κατουνιάρικο = «που ζει ανίδρυτα σε περιπλανώμενες κατούνες» (ενδιαφέρουσες πληροφορίες για τους όρους κατούνα/κατουνεύω παραθέτει εδώ ο Φάνης Δασούλας, σλδ 19-20)

Ка виде Рада хубава,
че на циганче говори:
Циганче, черно катунче!

Θα συνεχίζω στην επόμενη ανάρτηση.

Advertisements

6 Comments

Filed under Εθνολογία

6 responses to “Εθνολογικές παρατηρήσεις στη λαογραφική συλλογή των αδελφών Μιλαντίνοφ #2

  1. Δημήτρης

    Στα περισσότερα πανηγύρια, στους γάμους και σε άλλες εκδηλώσεις τόσο των Σκοπιανών, όσο και των εγχώριων σλαβοφώνων κανέναν από αυτά τα τραγούδια (ή παραλλαγές αυτών των τραγουδιών) δεν ακούγονται. Φαντάζομαι επί σκοπού, διότι αυτό θα έκανε ακόμα πιο τρωτό τον Μακεδονικό εθνικό μύθο.

    • Πως να επιβιώσουν βρε Δημήτρη αυτά τα τραγούδια σε πληθυσμούς οι οποίοι υπέστησαν ταυτοτικές αλλαγές και έντονη κρατική λογοκρισία;

      • Δημήτρης

        Αυτό ακριβώς λέω και εγώ Σμερδ. Στη μεν Ελλάδα, είχαμε την απαγόρευση της ίδιας της γλώσσας, άρα και των τραγουδιών, στη δε ΠΓΔΜ, η ύπαρξη τραγουδιών που αναφέρονται στους εαυτούς ως Βούλγαρους, θα χαλούσε τον εκεί εθνικό μύθο.

      • Μα μιλούσα και για τις δύο χώρες.

        Για την κατάσταση στην γειτονική χώρα, ενδεικτικά είναι τα παρακάτω βίντεο:

        Μιλάει κάποιος από το Golo Brdo:

        [4:23-4:57] «Έρχονται από τη Μακεδονία [RoM] και μας λένε «εσείς είστε Μακεδόνες!» … Μ΄αρέσουν τα τραγούδια [της Βουλγαρίας] όταν τ΄ακούω στο ραδιόφωνο. Μοιάζουν με τα δικά μας εδώ στο Golo Brdo. Τα Μακεδονικά πάλι όχι (δεν μοιάζουν)».

        Το γιατί δε μοιάζουν τα τραγούδια από τη RoM με αυτά του Golo Brdo το εξηγεί ο Ljubčo Georgievski στο παρακάτω βίντεο (19:14-19:26):

  2. Δημήτρης

    Πολύ ενδιαφέροντα στοιχεία Σμερδ! Ευχαριστούμε!

    • Καλά, μην δεις αυτά τα βίντεο ως «στοιχεία» σαν να ήταν από κάποιο σοβαρό βιβλίο ιστορίας. Θεωρητικά σ΄αυτά τα βίντεο μπορεί να μιλάει και ο τρελός του χωριού που λέει ο λόγος (δεν ξέρουμε).

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.