Τα αμφιγενικά ουσιαστικά (ambigenerics)

Το θέμα της σημερινής ανάρτησης είναι τα λεγόμενα αμφιγενικά ουσιαστικά (ambigenerics) της Ιταλο-Βαλκανικής Ρωμανικής και της Αλβανικής. Τα ουσιαστικά αυτά προέκυψαν στις παραπάνω γλώσσες κατά τη διαδικασία απώλειας του ουδετέρου γένους και το «παθογνωμονικό» χαρακτηριστικό τους είναι ότι έχουν αρσενικό γένος στον ενικό και θηλυκό γένος στον πληθυντικό.

Στην Ιταλική, τα περισσότερα λατινικά ουδέτερα έγιναν κανονικά αρσενικά και μόνο ένας μικρός αριθμός ουδετέρων (περίπου τριάντα) εξελίχθηκαν σε αμφιγενικά. Στην Ανατολική Βαλκανική Ρωμανική (ΑΒΡ, ο κοινός πρόγονος της Ρουμανικής, Αρμανικής/Βλαχικής, Μογλενίτικης, και Ιστρορουμανικής), αντίθετα, η αμφιγενική εξέλιξη ήταν η τυπική εξέλιξη όλων των παλαιών λατινικών ουδετέρων, με αποτέλεσμα στη Ρουμανική τα αμφιγενικά ουσιαστικά να αποτελούν περίπου το ένα τρίτο όλων των ουσιαστικών. Τέλος, η Ύστερη Πρωτο-Αλβανική (LPA), υπό την επίδραση της ΑΒΡ, τροποποίησε τα ουδέτερά της σε αμφιγενικά.

Η Κλασική Λατινική είχε τρία γένη:

αρσενικό: λ.χ. lup-us/lup-ī (ο λύκος / οι λύκοι)

θηλυκό: λ.χ. capr-a/capr-ae (η γίδα / οι γίδες)

ουδέτερο: λ.χ. vīn-um/vīn-a (το κρασί / τα κρασιά)

Μια ειδική κατηγορία λατινικών ουδετέρων είναι τα σιγμόληκτα ουδέτερα του τύπου genus/gener-a, tempus/tempor-a, τα οποία είναι τα λατινικά αντίστοιχα των ελληνικών ουδέτερων του τύπου γένος/γένεα>γένη, νέφος/νέφεα>νέφη κλπ.

1. Ιταλική

Όπως ανέφερα παραπάνω, η Ιταλική γλώσσα απέβαλε το ουδέτερο γένος κυρίως με μετατροπή των ουδετέρων σε αρσενικά, δηλαδή τα περισσότερα λατινικά ουδέτερα απέκτησαν κλίση παρόμοια με το αρσενικό (il) lupo / (i) lupi:

λατ. vīnum/vīna > ιταλ. (il) vino / (i) vini

λατ. tempus/tempora > ιταλ. (il) tempo / (i) tempi

λατ. corpus/corpora > ιταλ. (il) corpo / (i) corpi

Αντίθετα, ένας μικρός αριθμός ουδετέρων μετατράπηκαν σε αμφιγενικά, δηλαδή στον ενικό έχουν αρσενική κατάληξη (-o) και αρσενικό γένος και αρθρο (il, l’), ενώ στον πληθυντικό έχουν θηλυκό γένος και άρθρο (le), διατηρώντας όμως τη λατινική ουδέτερη πληθυντική κατάληξη σε -a:

λατ. ōvum/ōva [(το) αβγό / (τα) αβγά] > ιταλ. l’uovo / le uova

λατ. cornum/corna [(το) κερατο / (τα) κέρατα] > ιταλ. il corno / le corna (απαντά και ο πληθυντικός i corni που προέκυψε από αναλογική επίδραση του κανονικού κλιτικού τύπου)

Το λατινικό αρσενικό mūrus = «τοίχος» εξελίχθηκε στο ιταλικό αρσενικό muro, το οποίο έχει αρσενικό πληθυντικό (i muri), όταν σημαίνει «οι τοίχοι (του σπιτιού)», αλλά θηλυκό πληθυντικό αμφιγενικού τύπου (le mura), όταν σημαίνει «τα τείχη (της πόλης)».

2. Ανατολική Βαλκανική Ρωμανική

Στην ΑΒΡ η αμφιγενική εξέλιξη ήταν η τυπική εξέλιξη των λατινικών ουδετέρων, με το επιπλέον χαρακτηριστικό της γενίκευσης της κλίσης των σιγμόληκτων λατινικών ουδετέρων του τύπου tempus/tempora, corpus/corpora σε γενικευμένο ουδέτερο κλιτικό παράδειγμα (λατ. -or-a > *-ur-a > ΑΒΡ -uri):

λατ. pectus/pectora > ΑΒΡ *pjeptu/*pjeptura > pieptu/piepturi 

Οι εναρθροι οριστικοί τύποι του ρουμανικού παραδείγματος (pieptul/piepturile) προδίδουν αμέσως την αμφιγενική εξέλιξη (αρσενικός ενικός pieptul όπως lupul, αλλά θηλυκός πληθυντικός piepturile όπως caprele).

Πολλά λατινικά ουδέτερα της ΑΒΡ απέκτησαν παρόμοια κλίση:

λατ. vīnum/vīna > ΑΒΡ vinu/vinuri > έναρθρο ρουμανικό vinul/vinurile

λατ. tempus/tempora > ΑΒΡ timp/timpuri > έναρθρο ρουμανικό timpul/timpurile

Όπως και στην Ιταλική, στον όρο «αβγό» και η ΑΒΡ διατηρεί το λατινικό επίθημα πληθυντικού -a:

λατ. ōvum/ōva > ΑΒΡ ο(v)u/ova > έναρθρο ρουμανικό oul/ovăle

Αντίστοιχα με το ιταλικό (il) corno / (le) corna, η ΑΒΡ έχει:

λατ. cornum/corna (και cornū/cornua) > ΑΒΡ cornu/coarne > έναρθρο ρουμανικό cornul/coarnele

Θα κλείσω με την παρατήρηση ότι το ελληνικό αρσενικό ουσιαστικό δρόμος εισήλθε στην ΑΒΡ ως ουδέτερο:

ελλ. (ὁ) δρόμος > VLat *dromum > ΑΒΡ drumu/drumuri > έναρθρο ρουμανικό drumul/drumurile (παρομοίως στην αρμανική/βλαχική)

3. Αλβανική

O Vladimir Orel στη σελίδα 223 του βιβλίου του A Concise Historical Grammar of the Albanian Language (Brill, 2000) αναφέρει την επίδραση που είχε η Ανατολική Βαλκανική Ρωμανική (East Balkan Romance) στην μετατροπή των υστεροπρωτοαλβανικών ουδετέρων σε αμφιγενικά.

[p. 223] Under the influence of East Balkan Romance, Late Proto-Albanian developed a new grammatical (syntactic) category – neuter of substantives. These nouns, whose singulars were masculine but plurals feminine, absorbed some of the old Indo-European neuters.

4. Ο όρος αμφιγενικά/ambigenerics

Μπορείτε να διαβάσετε για τα αμφιγενικά/ambigenerics ουσιαστικά της Ιταλο-Βαλκανικής Ρωμανικής στις ενότητες 8.5.3 (σλδ 194, γενικά για την Ιταλική και Ρουμανική) και 10.7.2 (σλδ 282, ειδικότερα για την Ρουμανική) του βιβλίου των Ti Alkire & Carol Rosen Romance Languages: A historical Introduction (Cambridge University Press):

[8.5.3] Ambigeneric nouns

Italian and Romanian have nouns known as ambigenerics which are masculine in the singular but feminine in the plural. Italian has about thirty of them. Only in these Italian nouns does the Latin neuter plural -A survive in Romance with a plural meaning.

[10.7.2] Ambigenerics

Another conspicuous feature of Romanian noun morphology is the class of ambigeneric nouns, masculine when singular feminine when plural. Italian has about thirty, while in Romanian they form about one-third of nouns.

Για τα αμφιγενικά/ambigeneric ουσιαστικά της Αλβανικής μπορείτε να διαβάσετε την υποσημείωση #8 της σελίδας 18 εδώ:

#8: Historically, Albanian had a neuter gender, but it has since been almost entirely replaced by either the masculine or the feminine gender. Typically, formerly neuter nouns are treated as masculine when singular, and feminine when plural. Such nouns are sometimes referred to as “ambigeneric” in the literature (Joseph et al, 2014; Kurani and Muho, 2011).

Advertisements

2 Comments

Filed under Βαλκανικές γλώσσες, Γλωσσολογία

2 responses to “Τα αμφιγενικά ουσιαστικά (ambigenerics)

  1. Η αρμανικη οχι μονο διατήρησε ενσωματωσε πολλα ουδετερα της λατινκής στην κατηγορία των αμφιγεννών αλλα μετέτρεψε και αλλα που δεν ανηκαν σε αυτη την κατηγορια σε αμφιγεννή με την προσθηκη της καταληξης -uri στον πληθυντικο αριθμο η οποια υπαχρει και στην ρουμανικη γλωσσα

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

w

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.