Η μάχη του Λαλακάοντος ποταμού: τα Ρωμαίων ήθη εν δράσει

Τις προάλλες έτυχε να αναφέρω στα σχόλια τη μάχη του Λαλακάοντος ποταμού (863 μ.Χ.) μεταξύ των Ρωμαίων και των Αράβων και θυμήθηκα ένα θέμα για το οποίο ήθελα να γράψω.

Το βιβλίο Nationalizing Empires (επιμ. Alexei Miller & Stefan Berger, Central European University Press, 2014) έχει ως θέμα τη σχέση αυτοκρατορίας και έθνους (η εθνολογική αναλυτική κατηγορία nation) και την ιστορική μετάβαση της νεωτερικής Ευρώπης από την αυτοκρατορία στο έθνος-κράτος.

Οι επιμελητές έχουν ένα ενδιαφέρον εισαγωγικό κεφάλαιο στο οποίο ορίζουν το θέμα και ορίζουν την έννοια του αυτοκρατορικού έθνους (imperial nation) για την μεταβατική περίοδο που εξετάζουν ως εξής:

[σλδ 4-5] By contrast, we would like to use the term “imperial nation” to refer to the nation-building program which was conceived and implemented in the imperial core. These projects never aimed all the subjects/citizens of an empire into a nation. They equally never aimed at including all the territorial possessions of an empire into the concept of national territory, but they unlike separatist peripheral projects, saw empire as a political and economic asset of its own. Instead of being anti-imperial, the proponents of these projects were pro-imperial in terms of their support for the preservation and further extension of the existing empire or its reorganization in order to make it more effective.

Το αυτοκρατορικό έθνος, έτσι όπως ορίζεται παραπάνω, δεν μπορεί να περιγραφεί από την θεωρία εθνικισμού του Ernest Gellner (ο εθνικισμός ως ιδεολογία που βασίζεται στην εξίσωση πολιτικών και εθνικών ορίων), η οποία κατά κανόνα περιγράφει τα περιφερειακά αποσχιστικά εθνικά κινήματα (separatist peripheral projects), τα οποία βλέπουν την αυτοκρατορία ως τον «ξένο» δυνάστη, από τον οποίο προσπαθούν να αποσχιστούν και να αποκτήσουν την πολιτική τους αυτονομία. Τα αυτοκρατορικά έθνη καλλιεργούν την εθνική ταυτότητα κατά κανόνα σε μια περιοχή μικρότερη αυτής που ελέγχει το πολιτικό τους κέντρο: η εθνική ταυτότητα καλλιεργείται (τουλάχιστον) στο λειτουργικό αυτοκρατορικό πυρήνα (functional imperial core) και τα αυτοκρατορικά εθνικά προγράμματα ούτε έχουν ως στόχο την εθνικοποίηση όλων των υπηκόων της αυτοκρατορίας, ούτε ορίζουν ως εθνική χώρα όλες τις εδαφικές κτήσεις της αυτοκρατορίας. Αντίθετα με τους περιφερειακούς/αποσχιστικούς εθνικισμούς που είναι αντι-ιμπεριαλιστικοί, ο αυτοκρατορικός εθνικισμός είναι ιμπεριαλιστικός, δηλαδή η φαντασιακή κοινότητα του αυτοκρατορικού έθνους είναι συνδεδεμένη με την διατήρηση, επέκταση και θεσμική βελτίωση της αυτοκρατορίας που θεωρεί ως «δική του».

Η φράση imperial core = «αυτοκρατορικός (γεωγραφικός) πυρήνας», σε μερικά σημεία του βιβλίου περιγράφεται αναλυτικότερα ως functional imperial core = «λειτουργικός αυτοκρατορικός (γεωγραφικός) πυρήνας» (λ.χ. σλδ 25 the functional core of empires).

Αν και η αναλυτική κατηγορία του «αυτοκρατορικού έθνους» του παραπάνω βιβλίου δημιουργήθηκε για να εφαρμοστεί στην περιγραφή της μετάβασης από την αυτοκρατορία στο έθνος-κράτος στην πρώιμη νεωτερική Ευρώπη, πιστεύω πως ταιριάζει και στην περίπτωση της Ρωμανίας («Βυζάντιο») κατά την ιμπεριαλιστική της περίοδο, δηλαδή όταν εγκαινιάζεται η επέκταση των πολιτικών συνόρων πέρα από τα «Ῥωμαίων ἤθη» (αργά και δειλά μετά το 800, πιο δραστικά και απότομα μετά το 950).

Έγραψα «κατά την ιμπεριαλιστική περίοδο της Ρωμανίας» γιατί, αντιθέτως με την ακρίτως αναπαραγόμενη θεώρηση του «Βυζαντίου» ως «πολυεθνικής αυτοκρατορίας», κατά την περίοδο 650-800 η Ρωμανία δεν ήταν ούτε «[εκτενής] αυτοκρατορία» ούτε «πολυεθνική», αλλά ήταν ένα επαρκώς μονοεθνοτικό μοναρχικό κράτος, το κυρίως γεωγραφικό σώμα του οποίου βρισκόταν στην Μικρά Ασία.

Όταν κατά τον 10ο αιώνα αρχίζει να εμφανίζεται στις πηγές ο όρος «Ῥωμαίων ἤθη», τα «ήθη» αυτά (συνήθεις, πατροπαράδοτοι τόποι) περιλαμβάνουν τη Μικρά Ασία και την Ανατολική Θράκη (θέματα Μακεδονίας και Θράκης).

Η περιγραφή της μάχης του Λαλακάοντος ποταμού (863 μ.Χ.) από τους Συνεχιστές του Θεοφάνη είναι ένα θαυμάσιο παράδειγμα για να εξετάσουμε κατά πόσο λειτουργούσαν ως συνηρμοσμένη λειτουργική μονάδα (functional imperial core) τα «Ῥωμαίων ἤθη».

Μπορείτε να διαβάσετε εδώ την περιγραφή της μάχης από τους Συνεχιστές του Θεοφάνη (η περιγραφή γίνεται στην παράγραφο 25 της βασιλείας του Μιχαήλ Γ’, η οποία ξεκινάει στη σελίδα 179 [= το δισέλιδο 193/989 της κάτω μπάρας] και τελειώνει στη σελίδα  184 [= το δισέλιδο 197/989 της κάτω μπάρας]).

Σύμφωνα με τους Συνεχιστές, ο εμίρης της Μελιτηνής Ούμαρ Αλ-Ακτά (στο κείμενο «Ἄμερ») εισέβαλε στο θέμα των Αρμενιακών με στρατό 40.000 ανδρών, φτάνοντας μέχρι την παρευξείνια Αμισό (Σαμψούντα), την οποία εκπόρθησε υποδουλώνοντας τον πληθυσμό της.

[σλδ 179, 25] Δεύτερος οὖν μόλις που παρῆλθε χρόνος, καὶ αὖθις ἐκστρατεύσας ὁ Ἄμερ σὺν τεσσαράκοντα χιλιάσι στρατοῦ ὁμοῦ μὲν τὴν Ἀρμενιακὴν ὁμοῦ δὲ καὶ τὴν πρὸς θάλασσαν Ἀμισὸν ἐξεπόρθει τε καὶ κατεδουλαγώγει τῇ τοῦ κωλύοντος ἐρημίᾳ·

Οι Συνεχιστές προσθέτουν και λίγη κλασικίζουσα σάλτσα βάζοντας τον Άμερ να βαράει με ραβδιά την θάλασσα όπως είχε κάνει και ο Ξέρξης, επειδή του είχε διακόψει την εισβολή:

ὅτε δὴ καὶ ταὐτὸν ἐκείνῳ τῷ ἄφρονι Ξέρξῃ λέγεται παθεῖν, καὶ κελεύσαι ῥάβδοις τύπτειν τὴν θάλασσαν, ὅτι μὴ πορρωτέρω προκατεστόρεστο ἀλλ´ἐγγὺς αὐτὸν λεηλατοῦντα καταλαμβανομένη κεκώλυκεν.

Ο αυτοκράτορας Μιχαήλ Γ΄ανέθεσε στον θείο του Πετρωνά (που τότε ήταν στρατηγός του θέματος Θρακησίων στη Μικρά Ασία = τῶν Θρᾳκησίων τὴν στρατηγίδα διέποντα) την ηγεμονία όλων των ρωμαϊκών δυνάμεων (παντὶ σθένει συμπαραλαβόντα τὰς τῶν Ῥωμαίων δυνάμεις) για να αναχαιτίσει τον στρατό του Άμερ που λεηλατούσε την γη των Ρωμαίων (ἐπὶ πολὺ τὴν τῶν Ῥωμαίων καταληϊζόμενον γῆν).

Το σχέδιο του Πετρωνά ήταν να παγιδεύσει τον αραβικό στρατό στην περιοχή που λεγόταν Πό(ρ)σων, σε ένα λιβάδι περιβαλλόμενο από κρημνούς και βράχια, που στην αγροικική φωνή (δημώδης γλώσσα = ἰδιῶτις φωνή = ανεπιτήδευτη/άκομψη, το αντίστοιχο του λατινικού sermo vulgaris = δημώδης Λατινική) λεγόταν Γύρι(ν) (< [τὸ] *Γύριον), στο οποίο έρρεε ο ποταμός Λαλακάων, και να θέσει τον αραβικό στρατό σε αδιεξόδευτη και άφυκτη κατάσταση.

[σλδ 181] κατά τινα τόπον οὓτω λεγόμενον Πόσοντα, φυσικὴν τινα ἀσφάλειαν διὰ πετρῶν ἔχοντα καὶ κρημνόν, τὸν Ἄμερ καταλαμβάνει πανστρατιᾷ. τοῦτῳ καὶ ποταμὸς παραρρεῖ ἀπὸ τὸ ἀρκτῶον πρὸς τὸ μεσημβρινὸν ἐλαυνόμενος, Λαλακάων ὀνομαζόμενος, καὶ λιβάδιον παράκειται Γῦριν ἀγροικικ φων καλούμενον. ἔγνω γοῦν ὁ Πετρωνᾶς ἐκεῖσε τοῦτον ἐναυλιζόμενον, καὶ πάντῃ ἔσπευδεν ἀδιεξόδευτον καταστῆσαι καὶ ἄφυκτον.

Ο Πετρωνάς περικύκλωσε το αραβικό στράτευμα από τρεις διαφορετικές κατευθύνσεις.

Στα βόρεια των Αράβων συγκεντρώθηκαν τα θεματικά στρατεύματα Αρμενιακών, Βουκελλαρίων, Κολωνείας και Παφλαγονίας:

καὶ δὴ τοὺς μὲν τὸ ἀρκτῷον μέρος καθέξοντας στρατηγοὺς τῶν Ἀρμενιακῶν καὶ Βουκελλαρίων καῖ Κολωνείας καὶ Παφλαγονίας ἐπέστελλεν αὐθωρόν,

Στα νότια των Αράβων συγκεντρώθηκαν τα θεματικά στρατεύματα των Ανατολικών, του Οψικίου, και της Καππαδοκίας, καθώς και οι κλεισουραρχίες Σελευκείας και Χαρσιανού:

τὸ δὲ μεσημβρινὸν τὸν Ἀνατολικῶν τὸν Ὀψικίου καὶ Καππαδοκίας στρατηγοὺς σὺν τοῖς Σελευκείας καὶ τοῦ Χαρσιανοῦ κλεισουράρχαις·

Ο ίδιος ο Πετρωνάς κατέλαβε τα δυτικό πλευρό των Αράβων, έχοντας μαζί του το θέμα Θρακησίων (του οποίου ήταν ο στρατηγός, όπως ήδη ανέφερα), τέσσερα βασιλικά τάγματα, και τα θέματα Μακεδονίας και Θράκης, για τα οποία οι Συνεχιστές του Θεοφάνη μας παρέχουν την ενδιαφέρουσα πληροφορία πως, όταν υπήρχε ειρήνη μεταξύ Ρωμαίων και Βουλγάρων, είχαν τη συνήθεια («νόμος») να συγκινδυνεύουν και να συνεκστρατεύουν με το θέμα των Ανατολικών.

αὐτὸς δὲ μετὰ τῶν βασιλικῶν τεσσάρων ταγμάτων καὶ τῶν Θρᾴκης καὶ Μακεδονίας στρατηγῶν (καὶ γὰρ εἰρηνευόντων τῶν Βουλγάρων νόμος ἤν αὐτοῖς μετὰ τῶν Ἀνατολικῶν συγκινδυνεύειν καὶ συστρατεύειν) τὸ δυτικὸν μέρος κατείληφεν, ἔχων καὶ τὸ θέμα τῶν Θρᾳκησίων  μεθ᾽ἑαυτοῦ.

Όταν ο Άμερ/Ούμαρ συνειδητοποίησε ότι είχε περικυκλωθεί από τους Ρωμαίους σαν (κυνηγημένο) αγρίμι (ὡς γοῦν οὓτω πάντοθεν περιφρουρεῖσθαι καὶ ὡς θηρίον ἐναποκεκλεῖσθαι παρὰ Ῥωμαίων ὁ Ἄμερ ἀκήκοεν) φρόντισε να οιωνιστεί, ρωτώντας έναν [Ρωμαίο] αιχμάλωτο πως λέγεται ο τόπος που βρισκόταν. Όταν ο αιχμάλωτος είπε ότι ο ποταμός λεγόταν Πτώσων (παραφράζοντας ελαφρώς το πραγματικό όνομα Πόσων), ο Άμερ κατάλαβε ότι το όνομα του τόπου (πτῶσις) σήμαινε «λαοῦ τε κάκωσιν» (καταστροφή στρατού). Την επόμενη ημέρα επεχείρησε να διασπάσει το τείχος των βόρειων στρατευμάτων, αλλά απέτυχε εξαιτίας της «κακίας» του τόπου και της ευανδρίας των στρατηγών. Στη συνέχεια, επεχείρησε να διασπάσει το νότιο τείχος στρατευμάτων, αλλά και εκεί αναχαιτίστηκε παρομοίως. Έτσι του έμεινε η δυτική μεριά που έφρασσαν τα στρατεύματα του Πετρωνά. Όταν οι Άραβες επιτέθηκαν το δυτικό μέρος, ο Πετρωνάς ειδοποίησε τα άλλα δύο μέρη να επιτεθούν στους Άραβες από πίσω. Στη μάχη που ακολούθησε, ο εμίρης Άμερ/Ούμαρ και το μεγαλύτερο μέρος του στρατού του σκοτώθηκαν και μόνο ένα μικρό μέρος του εκστρατευτικού σώματος υπό την ηγεσία του γιου του εμίρη κατάφερε να γλιτώσει και να επιστρέψει οίκαδε.

Η ρωμαϊκή νίκη στη μάχη του Λαλακάοντος σηματοδότησε το τέλος της περιόδου ισχύος του εμιράτου της Μελιτηνής, το οποίο ήταν ο κύριος σύμμαχος των αυτονομηθέντων Παυλικιανών. Η αποδυνάμωση του εμιράτου της Μελιτηνής επέτρεψε λίγο αργότερα τον Βασίλειο Α’ να κατακτήσει τα κάστρα των Παυλικιανών.

Η συνεργασία των διαφόρων θεματικών στρατευμάτων στη μάχη του Λαλακάοντος ποταμού και η σημαντική πληροφορία ότι τα θέματα Μακεδονίας και Θράκης, όταν δεν υπήρχε πόλεμος με την Βουλγαρία, είχαν τη συνήθεια («νόμος») να συγκινδυνεύουν και να συστρατεύουν μαζί με το θέμα των Ανατολικών (καὶ τῶν Θρᾴκης καὶ Μακεδονίας στρατηγῶν [καὶ γὰρ εἰρηνευόντων τῶν Βουλγάρων νόμος ἤν αὐτοῖς μετὰ τῶν Ἀνατολικῶν συγκινδυνεύειν καὶ συστρατεύειν]) δείχνουν ότι η στρατιωτική υποχρέωση των θεματικών στρατευμάτων δεν ήταν μόνο η υπεράσπιση της γενέθλιας πατρίδας τους, αλλά η υπεράσπιση της ρωμαϊκής πολιτείας in toto.

Φυσικά αυτό δεν ήταν κάτι καινούριο στη ρωμαϊκή ιστορία. Ήδη ο Κικέρων είχε επισημάνει ότι η respublica/πολιτεία ήταν ή άλλη σημαντικότερη πατρίδα (πέρα από τη γενέθλια πατρίδα κάθε Ρωμαίου), για την οποία έπρεπε να θυσιάσουν και τη ζωή τους οι Ρωμαίοι και η ίδια ιδεολογία  περιέχεται στα λόγια του στρατιωτικού όρκου που διέσωσε ο Βεγέτιος. O Αμμιανός Μαρκελλίνος διηγείται ως επί το πλείστον γεγονότα στα οποία ήταν παρών ως στρατιώτης. Γνώριζε καλά τη στρατιωτική ζωή της εποχής του. Στην ιστορία του Αμμιανού, ο Κωνστάντιος Β’ και ο Βαλεντινιανός Α’ στους λόγους τους προς τους Ρωμαίους στρατιώτες, χαρακτηρίζουν τους τελευταίους ως άριστους αμύντορες της πολιτείας (optimi rei publica defensores), εμπιστότατους αμύντορες των ρωμαϊκών πραγμάτων (Romanae rei fidissimi defensores), και αλκιμότατους αμύντορες των επαρχιών (provinciarum fortissimi defensores).

[Αμμιανός Μαρκελλίνος, RG, 15.8.4] Adsistimus apud vos—optimi rei publicae defensores—causae communi uno paene omnium spiritu vindicandae, quam acturus tamquam apud aequos iudices succinctius edocebo.

[Αμμιανός Μαρκελλίνος, RG, 17.13.26] Hortatur recordatio rerum gloriose gestarum, omni iucunditate viris fortibus gratior, ea ad modum verecundiae replicare, quae divinitus delata sorte vincendi, et ante proelia et in ipso correximus fervore pugnarum, Romanae rei fidissimi defensores

[Αμμιανός Μαρκελλίνος, RG, 26.2.6] Exulto—provinciarum fortissimi defensores,—et prae me fero semperque laturus sum, nec speranti nec appetenti moderamina orbis Romani, mihi ut potissimo omnium, vestras detulisse virtutes.

Advertisements

Leave a comment

Filed under Βυζαντινολογία

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s