Εθνολογικές παρατηρήσεις στη Νέα Ιστορία του Ζωσίμου #5

Η παρούσα ανάρτηση θα είναι η προτελευταία της σειράς (#1, #2, #3, #4) με θέμα τη Νέα Ιστορία του Ζωσίμου. Κάποια στιγμή θα ακολουθήσει και μια τελευταία ανάρτηση με ό,τι άφησα ασχολίαστο στις πέντε πρώτες αναρτήσεις.

1. Γλώσσα

Ο Ζώσιμος, όπως και οι λοιποί ελληνόφωνοι Ρωμαίοι συγγραφείς, εκφράζουν τη ρωμαϊκότητά τους με τη χρήση του όρου «πάτριος φωνή» (προγονική γλώσσα) για τη Λατινική γλώσσα. Η ιδεά ότι οι «Λατίνοι» Ρωμαίοι και οι «Γραικοί» Ρωμαίοι ήταν αδέλφια απαντά στην τροποποιημένη γενεαλογία του Ιωάννη Λυδού. Ο Λυδός έκανε μια «παραχάραξη» της Ησιόδειας παράδοσης ενώνοντας δύο διαφορετικούς Ησιόδειους στίχους, για να πλάσει την παρακάτω γενεαλογία:

[Ιωάννης Λυδός, Περί των Μηνών ~ De mens., 1.13] … τοσούτων οῡν ἐπιξενωθέντων τῆς Ἰταλίας, ὥσπερ ἐδείχθη, Λατίνους μὲν τοὺς ἐπιχωριάζοντας, Γραικοὺς δὲ τοὺς ἑλληνίζοντας ἐκάλουν, ἀπὸ Λατίνου τοῦ ἄρτι ἡμῖν ῥηθέντος καὶ Γραικοῦ, τῶν ἀδελφῶν, ὡς φησιν Ἡσίοδος ἐν Καταλόγοις […]

Στην πραγματικότητα, όμως, ο Ησίοδος δεν ισχυρίστηκε ποτέ αυτό που ισχυρίζεται ο Λυδός, γιατί ο τελευταίος ένωσε δύο διαφορετικούς Ησιόδειους στίχους (από διαφορετικά έργα) για να παρουσιάσει τον Γραικό ως αδελφό του Λατίνου. Ο Ησίοδος στην Θεογονία (στ. 1011-3) παρουσιάζει τους αδελφούς Άγριο και Λατίνο ως παιδιά του Οδυσσέα και της Κίρκης και, σε άλλο του έργο (Κατάλογος Γυναικών, απόσπασμα 5), παρουσιάζει το μενεχάρμη (= μενέμαχος, μενεπτόλεμος) Γραικό ως ανιψιό του Έλληνος (γιος που η αδελφή του Έλληνος Πανδώρα η Πρεσβυτέρα είχε με τον Δία):

[Ησίοδος, Θεογονία, 1011-3]

Κίρκη δ᾽, Ἠελίου θυγάτηρ Ὑπεριονίδαο,
γείνατ᾽ Ὀδυσσῆος ταλασίφρονος ἐν φιλότητι
Ἄγριον ἠδὲ Λατῖνον ἀμύμονά τε κρατερόν τε:

[Ησίοδος, Κατάλογος γυναικών, fr. 5]

Κούρη δ΄ἐν μεγάροισιν ἀγαυοῦ Δευκαλίωνος

Πανδώρι Διὶ πατρί, θεῶν σημάντορι πάντων

μιχθείσ΄ ἐν φιλοτήτι, τέκε Γραικὸν μενεχάρμην

Σημασία δεν έχει η ανακρίβεια του Λυδού στην διαχείριση της Ησιόδειας παράδοσης, αλλά το γεγονός ότι ο Λυδός προσπαθεί να παρουσιάσει τους «Γραικούς» και τους «Λατίνους» ως «αδελφούς» Ρωμαίους. Όταν ο Λυδός γράφει «Γραικοὺς δὲ τοὺς ἑλληνίζοντας», αυτοί οι «ἑλληνίζοντες» αδελφοί των Λατίνων είναι φυσικά οι «ἑλληνίζοντες Ῥωμαῖοι» του Προκοπίου που λένε την clausūra κλεισούρα και τον rationālis λογοθέτη:

[Προκόπιος, Πόλεμοι, 2.29.25] στενωποὺς ἐπὶ μακρότατον ἐνταῦθα ποιοῦνται· κλεισούρας ἑλληνίζοντες τὰς τοιαύτας ὁδοὺς Ῥωμαῖοι καλοῦσιν.

[Προκόπιος, Πόλεμοι, 7.1.28] λογοθέτην τὴν τιμὴν ταύτην ἑλληνίζοντες καλοῦσι Ῥωμαῖοι.

Οι λόγιοι ελληνόφωνοι ως «ἑλληνίζοντες Ῥωμαῖοι» περιγράφουν τη Λατινική ως «πάτριο φωνή» και, όπως ανέφερα ήδη, ο Ζώσιμος δεν αποτελεί εξαίρεση (βλ. την ενότητα «Οι τρεις γλώσσες των Ρωμαίων» εδώ στο σχολιασμό του Σιμοκάττη).

Όταν ο Ζώσιμος περιγράφει το Στιλίχωνα να προσπαθεί να πείσει τη Σύγκλητο της Ρώμης πως έπρεπε να πληρώσει την ποσότητα χρυσού που απαιτούσε ο Αλάριχος, περιγράφει στη συνέχεια το συγκλητικό Λαμπάδιο να λέει «τῇ πατρίῳ φωνῇ»: non est ista pax sed pactio servitutis” (αυτό δεν είναι ειρήνη, αλλά πάκτα υποτέλειας). Σ΄αυτή τη φράση βλέπουμε τον λατινικό όρο pactiō ~ pactum = «σύμφωνο, συμφωνία», από τον οποίο προέκυψαν οι βυζαντινοί όροι «πάκτα» και «πακτιῶται».

[Ζώσιμος, 5.29] Λαμπάδιος γένους καὶ ἀξιώματος εὖ ἔχων, τῇ πατρίῳ φωνῇ τοῦτο ὑποφθεγξάμενος non est ista pax sed pactio servitutis

Στη Νέα Ιστορία απαντούν δύο άλλες λατινικές φράσεις (5.38: misero regi servantur και 6.11: pretium pone carni humanae):

Ο Ζώσιμος αναφέρεται συχνά στην λατινική ορολογία προσθέτοντας τη φράση «έτσι λένε οι Ρωμαίοι»:

[2.1] σέκουλα γὰρ τὸν αἰῶνα Ῥωμαῖοι καλοῦσι (saeculum = αἰών)

[2.3] τοὺς τε γὰρ χθονίους θεοὺς μάνης καλοῦσι Ῥωμαῖοι, καὶ τὸ ὑγιαίνειν οὐαλῆρε (mānēs, valēre)

Πάρα πολλές λατινικές επιγραφές αρχίζουν με την αφιέρωση dīs mānibus = «στους υποχθόνιους θεούς» και τελειώνουν με την ευχή valēte viātōrēs = «χαίρετε/ὑγιαίνετε παροδῖται» (εναλλακτικά avete viātōrēs).

[2.25] ἡγεμόνα τῶν ἐν τῇ αὐλῇ τάξεων ὄντα, μάγιστρον τούτον τῶν ὀφφικίων καλοῦσι Ῥωμαῖοι (magister officiōrum)

[5.41] καὶ τὸ τῆς ἀνδρίας, ἣν καλοῦσι Ῥωμαῖοι οὐιρτούτεμ (virtūs/virtūtem)

Ωστόσο, ως «ἑλληνίζων Ῥωμαῖος», ο Ζώσιμος δεν ξεχνάει ότι η Ελληνική είναι μία εξ «αμφοτέρων των γλωσσών μας» (Σουητώνιος, Κλαύδιος, 42.1: ο αυτοκράτορας Κλαύδιος συνεχάρη έναν βάρβαρο που έμαθε να μιλάει αμφότερες τις γλώσσες μας, Ελληνικά και Λατινικά, cuidam barbaro Graece ac Latine disserenti: ‘cum utroque,’ inquit, ‘sermone nostro sis paratus’). Στην παραδοσιακή ρωμαϊκή γιορτή των Σεκουλαρίων (ludi saeculares) οι συμμετέχοντες, σύμφωνα με τον Ζώσιμο, «ὕμνους ᾄδουσι τῇ τε Ἑλλήνων καὶ Ῥωμαίων φωνῇ καὶ παιᾶνας, δι΄ὧν αἱ ὑπὸ Ῥωμαίων σώζονται πόλεις» (2.5), αν και ο Σιβυλλικός χρησμός που παραθέτει παρακάτω αναφέρει μόνο Λατίνους παιάνες (2.6).

Παρουσιάζω πρώτα το σχολιασμό του ελληνιστή γλωσσολόγου Geoffrey Horrocks για το χωρίο του Σουητωνίου για «αμφότερες τις γλώσσες μας» και μετά τις σελίδες του Ζωσίμου με τα παραπάνω χωρία.

Σε ένα άλλο σημείο, ο Ζώσιμος προσπαθεί να ερμηνεύσει το λατινικό θρησκευτικό τίτλο pontifex («γεφυροποιός», pōns/pontem, faciō, ο Ρωμαίος αυτοκράτορας έφερε τον τίτλο pontifex maximus = ἀρχιερεὺς μέγιστος) ως ελληνικό πολιτισμικό δάνειο με καταγωγή από την αρχαία Θεσσαλία, και μεταφράζει το λατινικό τίτλο «πρὸς τὴν Ἑλλάδα φωνήν» ως Γεφυραίοι. Αυτή η αναγωγή στην αρχαία Θεσσαλία επαναλαμβάνεται και σε άλλο χωρίο, όπου ο Ζώσιμος παρουσιάζει την δυτική ρωμαϊκή πρωτεύουσα (μετά το 402) Ραβέννα («Ῥάβεννα») ως «Θεσσαλική αποικία», αντικρούοντας την άποψη του Ολυμπιόδωρου ότι η πόλη είχε ιδρυθεί από τον αδελφό του Ρωμύλου Ρώμο.

[4.36] ἐν τοῖς κατὰ τὴν Ῥώμην ἱερατικοῖς τέλεσιν ἔφερον οἱ ποντίφικες τὰ πρῶτα. τούτους γεφυραίους ἀν τις καλέσειεν, εἰς πρὸς τὴν Ἑλλάδα φωνὴν ἡ προσηγορία μετενεχθείη. […] ἐν Θεσσαλίᾳ πρῶτον ἐδημιουργήθει θεῶν δείκηλα […] τῇ κατὰ τὸν Πηνειὸν γέφυρᾳ […] γεφυραίους ἐξονομάσαντες. τοῦτο παραλαβόντες ἀφ΄Ἑλλήνων Ῥωμαῖοι τοὺς πρώτην τὴν παρ΄αὐτοῖς ἱερατικὴν ἔχοντας τάξιν ποντίφικας προσηγόρευσαν.

[4.27] Ἑν δὲ τῇ Ῥαβέννῃ (μητρόπολις δὲ Φλαμινίας, πόλις ἀρχαία, Θεσσαλῶν ἀποικία, […]

Πέρα από τις δύο γλώσσες των Ρωμαίων, ο Ζώσιμος επισημαίνει ως αλλόγλωσσους τους υπερδουνάβιους Γροθίγγους Γότθους, όταν βάζει τον Πρόμωτο να στείλει προς αυτούς άνδρες που γνώριζαν να μιλάνε την γλώσσα τους, για να μάθουν τα σχέδιά τους προσποιούμενοι τους προδότες.

[4.38] Γροθίγγους […] Πρόμωτος […] συγκαλέσας τῶν αἰσθανομένων τῆς ἐκείνων διαλέκτου τινάς […]

2. Το σχέδιο του Στιλίχωνα για το Ιλλυρικό

Ένας τυπικός χάρτης που υπάρχει στα περισσότερα βιβλία ιστορίας είναι αυτός του 395 (έτος θανάτου του Θεοδοσίου) που δείχνει την διαίρεση της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας σε ανατολικό και δυτικό μισό. Στον χάρτη αυτό, η Υπαρχία του Ιλλυρικού μοιράζεται στα δύο μισά, με το ΒΔ Ιλλυρικό να ανήκει στο δυτικό μισό και το ΝΑ Ιλλυρικό στο ανατολικό (το σύνορο της διαίρεσης είναι μια γραμμή που ακολουθεί τον ποταμό Δρείνο που σήμερα χωρίζει την Σερβία από την Βοσνία [τότε χώριζε την Δαλματία από την Άνω Μυσία] και διέρχεται από το σημερινό Μαυροβούνιο).

Παραθέτω έναν χάρτη από την ιστοσελίδα του Ian Mladjov.

THDS1

Μόλις, όμως, εντρυφήσετε στην ιστορία της περιόδου, θα μάθετε ότι αυτή η διαίρεση δεν ήταν αυτή που ίσχυε το 395, όταν πέθανε ο Θεοδόσιος, αλλά αυτή που προέκυψε σταδιακά κατά τα επόμενα χρόνια, ως συνέπεια των διαπραγματεύσεων του Στιλίχωνα και του Ευτροπίου. Όταν πέθανε ο Θεοδόσιος το 395, η Κωνσταντινούπολη φαίνεται να έλεγχε όλο το Ιλλυρικό μέχρι την Ήμωνα (σημερινή Λουμπλιάνα). Το 407, ο Στιλίχων διόρισε τον δικό του άνθρωπο (Ιόβιος) ως ύπαρχο στο (βόρειο; ) Ιλλυρικό και χρησιμοποίησε τον Αλάριχο ως μέρος του σχεδίου του για το Ιλλυρικό. Ο Ζώσιμος τοποθετεί χρονικά τη συνεργασία Ιοβίου-Αλαρίχου στον καιρό που ο δεύτερος βρισκόταν στις δύο Ηπείρους (Παλαιά και Νέα). Το 409 ο Ιόβιος έγινε ύπαρχος Ιταλίας και ο βασικότερος παραδυναστεύων της δυτικής κυβέρνησης. Αν και αρχικά πίστευε στη συνεργασία με τον Αλάριχο, τελικά ήταν αυτός που έβαλε όλη την δυτική κυβερνήση να πάρει όρκο μη συμβιβασμού με τον Αλάριχο.

Η σημασία του Ιλλυρικού έγκειται στο ότι περιείχε την Παννονία και την Άνω Μυσία (~ Διοίκηση Δακίας) που, μαζί με την παραρρήνια Γαλατία, συνιστούσαν τον φυσικό στρατώνα της ύστερης Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας. Η τελική μοιρασιά έδωσε την Διοίκηση Παννονίας στη δύση και την Διοίκηση Δακίας στην ανατολή.

Παραθέτω το λήμμα της Προσωπογραφίας της Ύστερης Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας (PLRE) για τον Ιόβιο, γιατί είναι το μόνο μικρό που περιέχει όλα τα βασικά σημεία που πρέπει να γνωρίζετε για το τρίγωνο Στιλίχων-Ιόβιος-Αλάριχος.

Ο Ζώσιμος αναφέρει σε πολλά σημεία (5.26, 5.27, 5.29, 5.48) το σχέδιο του Στιλίχωνα για την αρπαγή του Ιλλυρικού και τη συνεργασία του με τον Αλάριχο γι΄αυτό το σκοπό. Παραθέτω όλα τα χωρία για όποιον επιθυμεί να τα διαβάσει, αλλά εγώ θα σχολιάσω μόνο το [5.29] όπου ο Αλάριχος, έχοντας μετακινηθεί από τις Ηπείρους στο Νωρικό, έστειλε πρέσβεις στον Στιλίχωνα απαιτώντας πληρωμή για τις υπηρεσίες που του προσέφερε στις Ηπείρους. Ο δε Στελίχων πληροφόρησε τον Ονώριο και τη Σύγκλητο στη Ρώμη πως έπρεπε αν πληρώσουν τον Αλάριχο γιατί τόσο καιρό βρισκόταν στις Ηπείρους προάγοντας το συμφέρον του Ονωρίου, ώστε να αποσπαστεί το Ιλλυρικόν από τον Αρκάδιο και να περιέλθει υπό τον έλεγχο του Ονωρίου.

[5.29] ὁ Ἀλάριχος ἐκ τοῦ Νωρικοῦ πρὸς Στελίχωνα πρεσβείαν ἐκπέμπει, χρήματα αἰτῶν ὑπὲρ τε τῆς ἐν ταῖς Ἠπείρους τριβῆς, ἣν ἔλεγεν αὐτῷ Στελίχωνι πεισθέντι γενέσθαι, […] Στελίχωνα λέγειν [τῷ βασιλεῖ καὶ τῇ γερουσίᾳ] «διὰ γὰρ τὸ τῷ βασιλεῖ σύνοισον», ἔφη, «τοσοῦτον ἐν ταῖς Ἠπείρους διέτριψε χρόνον», ὡς ἄν ἅμα οἱ τῷ τῆς ἑῴας βασιλεύοντι πολεμήσας  Ἰλλυριοὺς ἐκείνης παρέληται τῆς ἀρχῆς καὶ τῇ Ὀνωρίου προσθείη.

3. Οι όροι «Ελλάς» και «Έλληνες» στο Ζώσιμο

Στη Νέα Ιστορία του Ζωσίμου το Ελληνικό έθνος υφίσταται ως διακριτή ιστορική μονάδα μέχρι την κατάκτησή του από τους Ρωμαίους. Μέχρι εκείνο το σημείο της διήγησης, οι Έλληνες απαντούν ως διακριτός λαός που κατοικεί εκατέρωθεν του Αιγαίου (1.2: καὶ τοὺς τὴν Ἀσίαν οἰκοῦντας Ἕλληνας) και αντιπαραβάλλονται στους Ρωμαίους και τους Πέρσες. Στα λίγα χωρία που ο Ζώσιμος αναφέρει τους Μακεδόνες, τους αντιπαραβάλλει στους Έλληνες. Μετά την Ρωμαϊκή κατάκτηση, ο όρος «Ἑλλάς» χρησιμοποιείται για να περιγράψει τη ρωμαϊκή επαρχία Αχαΐας (με όρια τον Σπερχειό ποταμό στο βορρά και τον Αχελώο ποταμό στη δύση), ενώ ο όρος «Ἕλλην/Ἕλληνες» απαντά μόνο τέσσερεις φορές με τρεις διαφορετικές σημασίες: «Ελλαδίτης» (κάτοικος της επαρχίας Αχαΐας), «πολυθεϊστής» και «πολιτισμένος, μορφωμένοςφρόνιμος».

3.1 Οι Έλληνες πριν τη ρωμαϊκή κατάκτηση

Ο Ζώσιμος ξεκινάει την ιστορία του σχολιάζοντας το χωρίο του Πολύβιου (1.5) ότι οι Ρωμαίοι κατέκτησαν όλη σχεδόν την μεσογειακή οικουμένη μέσα σε 53 χρόνια. Κατ΄αυτή τη σειρά κατακτήσεων, οι Ρωμαίοι περαιώθηκαν το Ιόνιο, κατέκτησαν τους Έλληνες, και κατέλυσαν την αυτοκρατορία των Μακεδόνων.

[1.1] οἱ Ῥωμαῖοι … ἐπεὶ δὲ τοῦ πλείονος ἐφιέμενοι τὸν Ἰόνιον ἐπεραιώθησαν κόλπον, Ἑλλήνων τε ἐκράτησαν καὶ Μακεδόνας παρέλυσαν τῆς ἀρχῆς,

Στη συνέχεια, ο Ζώσιμος θέτει ως σημείο αφετηρίας της ιστορίας του τον Τρωικό πόλεμο, αλλά αμέσως κάνει fast forward μέχρι τη μάχη του Μαραθώνα, με τη δικαιολογία ότι, μεταξύ του Τρωικού πολέμου και της μάχης του Μαραθώνα, οι Έλληνες δεν έπραξαν κάτι το αξιομνημόνευτο (ἐλλόγιμον).

[1.2] Μετὰ τὴν ἐν Τροίαν στρατείαν ἄχρι τῆς ἐν Μαραθῶνι μάχης ἐλλόγιμον οὐδὲν οἱ Ἕλληνες φαίνονται πεπραχότες οὔτε πρὸς ἑαυτοὺς οὔτε πρὸς ἕτερον.

Η μάχη του Μαραθώνα έκανε περιφανέστερα τα πράγματα των Ελλήνων και, στη συνέχεια, ο Ξέρξης έφερε όλη την Ασία εναντίον των Ελλήνων.

[1.2] αὐτὴ πεποίηκεν ἡ μάχη περιφανέστερα τῶν Ἑλλήνων τὰ πράγματα. Ξέρξου … καὶ πᾶσαν τοῖς Ἕλλησι τὴν Ἀσίαν ἐπαγαγόντος,

Παρακάτω είναι «ἡ Ἑλλάς» αυτή που πέτυχε λαμπρότερη από αυτήν του Μαραθώνα νίκη στις ναυμαχίες του Αρτεμισίου και της  Σαλαμίνας, ενώ η νίκη στη μάχη των Πλαταιών  απέφερε στους Έλληνες μεγάλη δόξα και τους επέτρεψε να επέμβουν στην Ασία και να ελευθερώσουν τους Έλληνες που κατοικούσαν στην Ασία.

[1.2] ἡ Ἑλλὰς … ναυμαχίας τε ἐν Ἀρτεμισίῳ καὶ πάλιν ἐν Σαλαμῖνι γενομένης τοσοῦτο λαμπροτέρᾳ τῆς προτέρας εχρήσατο νίκῃ … ἐν Πλαταιαῖς … μεγάλην τοῖς Ἕλλησι δόξαν καταλιπεῖν, δι΄ ἧς καὶ τοὺς τὴν Ἀσίαν οἰκοῦντας Ἕλληνας ἠλευθέρωσαν.

Εδώ τελειώνουν τα κατορθώματα των Ελλήνων. Στη συνέχεια, η σύγκρουση Αθηναίων και Λακεδαιμονίων για την ηγεμονία των Ελλήνων κατά τον Πελοποννησιακό πόλεμο εξασθένισε τους Έλληνες και επέτρεψε σε άλλους (ἕτεροι) να γίνουν κύριοι της Ελλάδος. Εδώ ο Ζώσιμος αναφέρει ότι η εξασθένιση των Ελλήνων επέτρεψε στον Φίλιππο της Μακεδονίας να αυξήσει τη βασιλεία του.

[1.3] καὶ μὴ διέστησαν Ἀθηναῖοι τε καὶ Λακεδαιμόνιοι περὶ τῆς τῶν Ἑλλήνων ἡγεμονίας ἀλλήλοις φιλονεικοῦντες, οὐκ ἄν ἕτεροι τῆς Ἑλλάδος ἐγένοντο κύριοι. τοῦ δὲ Πελοποννησιακοῦ πολέμου τὰς δυνάμεις τοῖς Ἕλλησι ἐλαττώσαντος … γέγονε χώρα Φιλίππῳ τὴν βασιλείαναὐξῆσαι·

Στη συνέχεια, ο Μέγας Αλέξανδρος παρέλαβε την βασιλεία της Μακεδονίας και, αφού πρώτα διευθέτησε τα πράγματα των Ελλήνων, πραγματοποίησε την εκστρατεία στην Ασία κατά των Περσών.

[1.4] Ἀλέξανδρος δὲ παραλαβὼν τὴν βασιλείαν, καὶ πραχρῆμα τὰ κατὰ τοὺς Ἕλληνας διαθείς, τρίτῷ τῆς βσιλείας ἕτει μετὰ δυνάμεως ἀρκούσης ἐπὶ τὴν Ἀσίαν ἐστέλλετο.

Απ΄αυτό το σημείο και έπειτα, η συλλογικότητα των Ελλήνων παύει να υφίσταται ως διακριτή ιστορική μονάδα. Μετά την εκστρατεία του Αλεξάνδρου, ο Ζώσιμος γράφει ότι η διαίρεση της Μακεδονικής αυτοκρατορίας και οι συνεχείς  πόλεμοι των διαδόχων, έδωσαν στους Ρωμαίους την ευκαιρία να κατακτήσουν την υπόλοιπη Ευρώπη. Από αυτό το σημείο και μετά, η ιστορική μονάδα της οποίας την ιστορία διηγείται ο Ζώσιμος μέχρι το τέλος της ιστορίας του γίνονται πια οι Ρωμαίοι.

[1.5] τότε δὴ τῆς Μακεδόνων ἀρχῆς εἰς σατραπείας διαιρεθείσης, οὕτω τε τοῖς πρὸς τοῖς ἀλλήλους συνεχέσι πολέμοις ἐλαττωθείσης, ἡ τύχη Ῥωμαίοις τὰ λειπόμενα τῆς Εὐρώπης πεποίηκεν ὑποχείρια.

Μόνον όταν ο Ζώσιμος κάνει rewind στην εποχή πριν την ρωμαϊκή κατάκτηση της Ελλάδος, οι Έλληνες επανεμφανίζονται ως ιστορική μονάδα διακριτή από τους Ρωμαίους, όπως λ.χ. όταν παραθέτει τη μυθική εκδοχή ότι οι Ρωμαίοι δανείστηκαν από τους Έλληνες τον τίτλο των Γεφυραίων και τον απέδωσαν στη γλώσσα τους ως pontifex (βλ . παραπάνω ενότητα «Γλώσσα», 4.36: τοῦτο παραλαβόντες ἀφ΄Ἑλλήνων Ῥωμαῖοι).

3.2 Ο όρος «Ελλάς» κατά τη ρωμαϊκή περίοδο

Ο όρος «Ἑλλάς» απαντά πολλάκις στη Νέα Ιστορία του Ζωσίμου ως εναλλακτική ονομασία (στην ελληνική γλώσσα) της ρωμαϊκής επαρχίας Αχαΐας (provincia Achaea). Η ισοδυναμία των δύο όρων φαίνεται στο χωρίο [5.7] όπου τα νέα της επιδρομής του Αλαρίχου στην Ελλάδα (Αττική, Βοιωτία και Πελοπόννησος) έφτασαν στον μεν Ρουφίνο στην Κωνσταντινούπολη ως «Ἑλλάδος πάθος», στον δε Στιλίχωνα στη δύση ως «Ἀχαΐας δυστύχημα».

[5.7] Ῥουφῖνος μὲν οὖν, ἀγγελθέντος αὐτῷ τοῦ περὶ τὴν Ἑλλάδα πάθουςΣτελίχων δὲ ναυσὶ στρατιώτας ἐμβιβάσας τοῖς κατὰ τὴν Ἀχαΐαν δυστυχήμασιν ὥρμητο βοηθεῖν.

Ο Ζώσιμος αναφέρει τα όρια της επαρχίας Αχαΐας-Ελλάδος στο Σπερχειό και τον Αχελώο (~Θερμοπύλες). Στο [1.43] μια «Σκυθών» μοίρα «Θεσσαλίαν και τὴν Ἑλλάδα περιπλεύσασα», ενώ στο [2.33] ο Ζώσιμος περιγράφει τις τέσσερις Υπαρχίες στις οποίες διαίρεσε την Ρωμαϊκή αυτοκρατορία ο Κωνσταντίνος και η «Ἑλλάς» είναι μία από τις επαρχίες που ανήκαν στην Υπαρχία του Ιλλυρικού (οι άλλες επαρχίες του Ιλλυρικού είναι η Μακεδονία, η Θεσσαλία, η Κρήτη, τα περιελλαδικά νησιά, οι δύο Ήπειροι, η Δαλματία [«Ιλλυριοί»], η Αυρηλιανική Δακία [«Δάκες και Τριβαλοί» της Άνω Μυσίας], και η Παννονία [«Παιονία»]). Στο [4.34] το σχέδιο της μοίρας των Γότθων που βρίσκονταν στην Παννονία (με αρχηγούς τους Φριτίγερνο, Άλλοθο και Σάφρακα) ήταν να κατέβουν στις Ηπείρους, να διαβούν τον Αχελώο, και να επιτεθούν στις Ελληνικές πόλεις (διὰ Παιονίας ἐπὶ τὴν Ἤπειρον διαβῆναι, περαιωθῆναι δὲ τὸν Ἀχελῷον καὶ ταῖς Ἑλληνικαῖς πόλεσι ἐπιθέσθαι). Ο Αλάριχος, όταν βρήκε τις Θερμοπύλες αφύλακτες (ο αρχηγός της φυλακής των Θερμοπυλών Γερόντιος αποφάσισε να εγκαταλείψει τη θέση του), εισήλθε ακώλυτα στην Ελλάδα (5.5: γενόμενος δὲ Θερμοπυλών πλησίονἐλευθέραν καὶ ἀκώλυτον τὴν ἐπὶ τὴν Ἑλλάδα πάροδον) και επέδραμε στη Βοιωτία και στα άλλα «Ἑλληνικὰ ἔθνη» (= περιοχές της Ελλάδος, βλ. την εσωτερική σημασία του όρου «ἔθνος» = «επαρχία, περιοχή» στο 2.1 της ανάρτησης #2, στο  [5.6] ο Ζώσιμος αναφέρει τα «ἐν μέσῳ χωρία» που βρίσκονταν μεταξύ Άργους και Σπάρτης).

Η επαρχία Αχαΐας με τα προρρηθέντα γεωγραφικά όρια είναι η «Ἑλλάς» που απαντά και στα υπόλοιπα χωρία του Ζωσίμου: 1.29, 1.30, 1.39, 1.43, 1.71, 2.22, 2.33, 3.10-1, 4.3, 4.18, 4.34 [Ἑλληνικαῖς πόλεσιν], 5.5 [σ΄αυτό το χωρίο, ο όρος «Ἑλλάς» απαντά πολλάκις και άπαξ ο προρρηθείς όρος «Ἑλληνικὰ ἔθνη»], 5.6, 5.7.

3.3. Ο όρος «Έλλην» κατά την ρωμαϊκή περίοδο

Στα γεγονότα της περιόδου 200-410 που περιγράφει ο Ζώσιμος, ο όρος «Ἕλλην/Ἕλληνες» απαντά μόνο τέσσερις φορές με τρεις διαφορετικές σημασίες. Ο Ζώσιμος δεν δείχνει το παραμικρό ενδιαφέρον να διακρίνει εθνοτικά τους ελληνόφωνους από τους υπόλοιπους Ρωμαίους.

Στο [5.7] ο Στιλίχων αποβιβάστηκε με στράτευμα στην Πελοπόννησο για ν΄αντιμετωπίσει τον επιδράμοντα στρατό του Αλαρίχου, αλλά εκτός από το ότι τον άφησε σχετικά εύκολα να διαφύγει και να διαπεραιωθεί στην Ήπειρο (αφού τον περιόρισε για λίγο στην Φολόη), οι στρατιώτες του Στιλίχωνα έπραξαν «μείζονα καὶ χαλεπώτερα τοῖς Ἕλλησι κακὰ», επειδή άρπαξαν από τους γηγενείς για τον ανεφοδιασμό τους τα λίγα αγαθά και τρόφιμα που τους είχε αφήσει ο Αλάριχος. Εδώ οι «Ἕλληνες» που υπέστησαν τα κακά είναι οι κάτοικοι της επαρχίας Αχαΐας/Ελλάδος, στην οποία συνέδραμε για βοήθεια ο Αλάριχος. Όπως οι [Ρωμαίοι] κάτοικοι της Γαλατίας, της Ιβηρίας (Ισπανία), της Παννονίας, της Μυσίας και της Αιγύπτου χαρακτηρίζονται «Κελτοί» (λ.χ. στο [3.3] ο Ιουλιανός βρήκε «τὰ μὲν ἐν Κελτοῖς στρατιωτικὰ διεφθαρμένα», ενώ στο [4.51] ο Γαλλο-Ρωμαίος Ρουφίνος χαρακτηρίζεται «Κελτὸς τὸ γένος»), «Ἴβηρες» (ο Ισπανο-Ρωμαίος σφετεριστής Μάγνος Μάξιμος στο [4.35] χαρακτηρίζεται «Ἴβηρ τὸ γένος»), «Παίονες», «Μυσοί» (λ.χ. 1.20: τὰ δὲ Μυσῶν τάγματα καὶ Παιόνων) και «Αἰγύπτιοι» (λ.χ. 1.44: Τιμαγένους ἀνδρὸς Αἰγυπτίου) αντίστοιχα, έτσι και οι κάτοικοι της επαρχίας Ελλάδος σ΄αυτό το χωρίο χαρακτηρίζονται «Ἕλληνες».

Στο [4.3] ο ανθύπατος Ελλάδος Πραιτεξτάτος παραπονέθηκε στον Βαλεντινιανό Α΄ πως ο αντιπαγανιστικός του νόμος (απαγόρεψε τις νυχτερινές θυσίες των πολυθεϊστικών τελετών) «ἀβιωτον τοῖς Ἕλλησι κατέστησεν τὸν βίον». Εδώ οι «Ἕλληνες» είναι οι πολυθεϊστές της επαρχίας Ελλάδος (δηλαδή πολυθεϊστές που έτυχε να ήταν και γεωδιοικητικά «Ἕλληνες», αλλά οι χριστιανοί της Ελλάδος προφανώς δεν είχαν πρόβλημα με το νόμο). Ο Πραιτεξτάτος σίγουρα επικοινώνησε με τον Βαλεντινιανό στη Λατινική και, συνεπώς, θα χρησιμοποίησε το λατινικό όρο pāgānī (θυμίζω το μεταφραστικό πρόβλημα που δήλωνε η φράση Graecus id est paganus = «Ἕλλην» με τη σημασία πολυθεϊστής).

Στο [5.5] ο Ζώσιμος παρουσιάζει το Μουσώνιο ως «Ἕλλην ἀνὴρ καὶ παιδείας ἥκων εἰς ἄκρον». Τι εννοεί με τη φράση «Ἕλλην ἀνήρ»; Αυτός ο Μουσώνιος είχε γεννηθεί στην Παμφυλία και εγκαταστάθηκε στην Αθήνα, όπου διηύθηνε μια φιλοσοφική σχολή. Ήταν σχεδόν σίγουρα πολυθεϊστής. Δεν είναι εύκολη η διαλεύκανση της σημασίας του όρου «Ἕλλην» εδώ, γιατί ο Μουσώνιος συνδύαζε όλες τις σημασίες του όρου (ήταν πεπαιδευμένος φιλόσοφος που κατοικούσε στην επαρχία Ελλάδος και, σχεδόν σίγουρα, ήταν πολυθεϊστής).

Τέλος, στο [5.20] ο Ζώσιμος παρουσιάζει το Γότθο Φραβίττο που επιλέχθηκε από τον Αρκάδιο και την σύγκλητο της Κωνσταντινούπολης να αντιμετωπίσει την εξέγερση του ομοφύλου του Γαΐνη ως «Φραουῖτον, ἄνδρα βάρβαρον μὲν τὸ γένος, Ἕλληνα δὲ ἄλλως οὐ τρόπῳ μόνον ἀλλὰ καὶ τῇ προαιρέσει καὶ τῆ περὶ τὰ θεῖα θρησκείᾳ». Σ΄αυτό το χωρίο, λοιπον, ο Φραβίττος κατά τον Ζώσιμο ήταν βάρβαρος μόνο στο γένος (καταγωγή) και σ΄όλα τα άλλα ήταν «Έλληνας» (τρόπο, χαρακτήρα, θρησκεία). Εδώ το δίπολο Ἕλλην-βάρβαρος χρησιμοποιείται για να δείξει ότι ο Φραβίττος αν και βαρβαρικής καταγωγής ήταν «πολιτισμένος, φρόνιμος» (και, φυσικά, πολυθεϊστής). Είναι το μόνο σημείο της Νέας Ιστορίας όπου η έννοια του βαρβάρου αντιπαραβάλλεται στον όρο «Ἕλλην». Σ΄όλα τ΄ άλλα πάμπολλα σημεία της ιστορίας του, ο Ζώσιμος συνεχώς αντιπαραβάλλει τους βάρβαρους στους Ρωμαίους (βλ. την ενότητα 1.3. «Η αντιπαράθεση Ρωμαίων και βαρβάρων» στην ανάρτηση #3).

Παραθέτω τις σελίδες με τις τέσσερις αυτές απαντήσεις του όρου «Ἕλλην» στο Ζώσιμο.

Εδώ θα κλείσω την σημερινή ανάρτηση και σε μια μελλοντική και τελευταία ανάρτηση θα παραθέσω με ό,τι έχει μείνει μέχρι στιγμής ασχολίαστο.

Advertisements

5 Comments

Filed under Αρχαιότητα, Βυζαντινολογία, Εθνολογία, Ιστορία

5 responses to “Εθνολογικές παρατηρήσεις στη Νέα Ιστορία του Ζωσίμου #5

  1. Γιάννης

    Σμερδαλέε,μπορώ να σας κάνω μια ερώτηση άσχετη με την ανάρτηση (σχετική με την γλωσσολογία) σε προσωπικό μήνυμα (το οποίο δν γνωρίζω πως γίνεται;)

    • Γειά σου Γιάννη.

      Κατά την κρίση σου, είναι «τόσο προσωπική» η γλωσσολογική ερώτηση που θέλεις να μου κάνεις και δεν γίνεται να τεθεί δημοσίως στα σχόλια κάποιας γλωσσολογικής ανάρτησης;

      Θέσε το ερώτημά σου με σχόλιο (δεν θα δημοσιευτεί). Και αν δω ότι πρέπει να σου απαντήσω ιδιωτικά, θα σου στείλω ημέιλ.

  2. Γιαννης

    Απλα,είμαι φοιτητής φιλολογίας(κατεύθυνση γλωσσολογίας )και μου αρέσει ιδιαίτερα η ινδοευρωπαική γλωσσολογία αλλα το μαθημα ειναι πολυ εισαγωγικό.Εχω ενθουσιαστεί απο την δουλειά σας και θα ήθελα να σας ρωτήσω ,αν οι γνώσεις σας είναι προιον μονο προσωπικού διαβασματος η αν έχετε σπουδάσει το αντικείμενο.

    • Γειά σου Γιάννη,

      Ό,τι ξέρω από γλωσσολογία είναι προϊόν προσωπικού διαβάσματος. Μπορώ αν θέλεις να σου πω τα βιβλία που έχω διαβάσει.

  3. Γιαννης

    Θα σας ήμουν ευγνώμων

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.