Οι Θρακο-Ρωμαίοι #4

Έκλεισα την προηγούμενη ανάρτηση στον αυτοκράτορα Λέοντα τον Βέσσο/Θράκα. Στη σημερινή ανάρτηση θα παρουσιάσω τους διάσημους Θρακο-Ρωμαίους του 6ου αιώνα, από το στρατηγό Βιταλιανό ως τον αυτοκράτορα Τιβέριο Β΄.

1. Ο στρατηγός Βιταλιανός και οι γιοι του Κούτζης και Βούζης

Ο στρατηγός Φλάβιος Βιταλιανός (δολοφονήθηκε το 520) είναι μια από τις εμβληματικές ανατολικές ρωμαϊκές μορφές των αρχών του 6ου μ.Χ. αιώνα. Το 513 ήταν Κόμης των Φοιδεράτων στην Μικρά Σκυθία, όταν επαναστάτησε κατά του Αναστασίου, επειδή ο τελευταίος είχε διακόψει τις φοιδερατικές αννώνες (σιτηρέσια, τακτικές προμήθειες). Ο Βιταλιανός, είτε λόγω ειλικρινούς θρησκευτικής πεποιθήσεως, είτε λόγω καιροσκοπισμού, πρόσθεσε και μια θρησκευτική χρειά στην επανάστασή του, προκηρύσσοντας ότι επαναστάτησε όχι κατά της πολιτείας (respublica), αλλά κατά του δυσσεβούς μονοφυσίτη αυτοκράτορα Αναστασίου, με σκοπό να τον πιέσει να λύσει τις διαφορές του με τον πάπα της Ρώμης Ορμίσδα (είναι η εποχή του Ακακιανού Σχίσματος, όπου η Ρώμη αναθεμάτισε την πολιτική και θρησκευτική ηγεσία της Κωνσταντινουπόλεως ως αιρετική, επειδή προσπάθησε να βρει μια μέση οδό μεταξύ του Χαλκηδονικού και Μονοφυσιτικού δόγματος, βλ. Ενωτικόν του Ζήνωνος).

Κατά συνέπεια, ο Βιταλιανός κέρδισε υποστήριξη στους ορθόδοξους/χαλκηδονικούς κύκλους και αντάλλαξε επιστολές με τον πάπα Ορμίσδα. Γρήγορα τάχθηκαν με το μέρους του και τα τακτικά ρωμαϊκά στρατεύματα της Διοίκησης Θράκης και ο Βιταλιανός έφτασε στο Έβδομον με ένα στρατό πενήντα-εξήντα χιλιάδων που περιελάμβανε και στρατιώτες και επαρχιώτες πολίτες. Ο Αναστάσιος αναγκάστηκε να του υποσχεθεί ότι θα πραγματοποιούσε τα αιτήματά του (αννώνες και επίλύση του σχίσματος), τον διόρισε Στρατηλάτη Θράκης (magister militum per Thracias) και ο Βιταλιανός επέστρεψε στη βόρεια Θράκη. Στη συνέχεια, κάθε φορά που συνειδητοποιούσε ότι ο Αναστάσιος δεν είχε σκοπό να κρατήσει το λόγο του, κατέβαζε τα στρατεύματα του έξω από τα τείχη της Κωνσταντινουπόλεως. Ο Αναστάσιος επειχείρησε να τον εξουδετερώσει πολεμικά, στέλνοντας στρατεύματα εναντίον του, αλλά στις περισσότερες από αυτές τις συρράξεις βγήκε νικητής ο Βιταλιανός. Ο Θρακο-Ρωμαίος διάδοχος του Αναστασίου Ιουστίνος Α΄ (518-527, βλ παρακάτω), έλυσε το Ακακιανό Σχίσμα και ανέπτυξε φιλικές σχέσεις με τον Βιταλιανό, τιμώντας τον με το αξίωμα του υπάτου. Σύμφωνα με τον Ευάγριο, ο ανιψιός του Ιουστίνου Ιουστινιανός διέταξε την δολοφονία του Βιταλιανού το 520, προφανώς επειδή η δημοτικότητά του είχε εκτοξευθεί στα ύψη.

Το λήμμα της Προσωπογραφίας για τον Βιταλιανό είναι από τα εκτενέστερα που έχω δει. Θα το παρουσιάσω σπασμένο σε δύο μέρη: ένα πρώτο σύντομο μέρος με τις πληροφορίες για την καταγωγή του και την οικογένειά του, το οποίο θα σχολιάσω περαιτέρω, και ένα εκτενές δεύτερο μέρος με την πολιτικο-στρατιωτική του σταδιοδρομία, το οποίο δεν θα σχολιάσω.

Καταγωγή και Οικογένεια:

Πολιτικο-στρατιωτική σταδιοδρομία:

Ο Βιταλιανός ήταν γιος του Πατρικιόλου και γεννήθηκε στην Ζάλδαβα/Ζάλδαπα της Β΄ Μυσίας (Moesia II, η παλαιότερη Κάτω Μυσία που ανήκε στην Διοίκηση Θράκης). Προσδιορίζεται από τις πηγές ως «Θρᾷξ τὸ γένος» (με το οποίο μάλλον εννοείται ότι είχε γεννηθεί στην Διοίκηση Θράκης), «Γότθος» και «Σκύθης» (Gothus vir, Vitalianus Scytha). Ο Χαρακτηρισμός «Σκύθης» μπορεί να οφείλεται στο ότι ξεκίνησε την επανάστασή του από τη Μικρά Σκυθία (ο Ιορδάνης τον περιγράφει ως «ο Βιταλιανός εκ [Μικράς] Σκυθίας ~ Vitalianum de Scythia, όπως ο Πορφυρογέννητος αποκαλεί τον Ηράκλειο «Λίβυο» επειδή ξεκίνησε την επανάστασή του στην Καρχηδόνα, όπου ο πατέρας του ήταν Έξαρχος Αφρικής), αλλά μπορεί να είναι και κλασικίζουσα περιγραφή της γοτθικής καταγωγής του. Είχε τρεις γιους που ακολούθησαν στρατιωτική καριέρα, οι δύο εκ των οποίων (Κούτζης και Βούζης) είχαν θρακικά ονόματα και ο τρίτος (Βενίλος) είχε ένα όνομα που ορισμένοι έχουν περιγράψει ως Γοτθικό. Όπως ανέφερα ήδη, ο Ιορδάνης γράφει ότι ο Βιταλιανός ξεκαθάρισε ότι η επανάστασή του δεν ήταν κατά της πολιτείας (respublica), αλλά κατά του αυτοκράτορα Αναστασίου (non rei publicae sed regi infestus):

[Ιορδάνης, Romana, 357] Sed et quod plus fuit dolendum, contra ultimum suum famulum Vitalianum de Scythiam per sex annos civile bellum extraxit. Is si quidem Vitalianus cum lx milibus armatorum tertio pene non rei publicae sed regi infestus accedens multa suborbana regiae urbis praedis spoliisque adtrivit.

Ο Μαλάλας και ο Ευάγριος γράφουν για την καταγωγή και οικογένεια του Βιταλιανού:

Ο Προκόπιος αναφέρει τους αδελφούς Κούτζη και Βούζη (έχω παραθέσει το Μαλάλα παραπάνω να γράφει «Κουζτὶς ὁ Βιταλιανοῦ, ἀνὴρ μαχιμώτατος», για τη γραφή ζτ=τζ, βλ. παρακάτω Ζτίτας = Τζίτ(τ)ας = Σίτ(τ)ας) ως νεαρούς και παρορμητικούς Ρωμαίους διοικητές από τη Θράκη:

[Πόλεμοι, 1.13.5] (οὐ γὰρ οἷός τε ἦν Βελισάριος Πέρσας ἐνθένδε τῷ παρόντι στρατῷ ἀποκρούεσθαι), ἄλλην τε στρατιὰν ἐπήγγελλεν αὐτόσε ἰέναι καὶ Κούτζην τε καὶ Βούζην, οἳ τῶν ἐν Λιβάνῳ στρατιωτῶν ἦρχον τότε. τούτω δὲ ἀδελφὼ μὲν ἐκ Θρᾴκης ἤστην, νέω δὲ ἄμφω καὶ οὐ ξὺν τῷ ἀσφαλεῖ τοῖς πολεμίοις εἰς χεῖρας ἰόντε.

Αλλού, ο Προκόπιος αναφέρει τον τρίτο γιο του Βιταλιανού Βενίλο:

[Προκόπιος, Πόλεμοι, 8.9.5] οὗ δὴ καὶ Βενῖλος, ὁ Βούζου ἀδελφὸς, ξὺν στρατῷ ἤδη σταλεὶς ἔτυχε καὶ Ὀδόναχός τε καὶ ὁ Βάβας ἐκ Θρᾴκης καὶ Οὐλίγαγος Ἔρουλος γένος.

Το όνομα Βούζης ~ Βύζης (σε μια λατινική επιγραφή απαντά ως Bizens < Byzent-, λ.χ. το θρακικό όνομα Δούλης ~ Dolens και το λατινικό Οὐάλης ~ Valēns/Valentem) είναι γνωστό θρακικό ανθρωπωνύμιο και σχετίζεται με το (θρακικό) όνομα του μυθικού ιδρυτή του Βυζαντίου Βύζαντα (ὁ Βύζᾱς, τοῦ Βύζαντος). Συνήθως ετυμολογείται εκ του ΙΕ *bhug’os «κερασφόρο αρσενικό» (λ.χ. αγγλικό buck = αρσενικό ελάφι) και, δεδομένης της συσχέτισης του Βυζαντίου με τον ταύρο (ο Κωνσταντίνος ίδρυσε ένα Forum Tauri, οι αρχαίοι ερμήνευαν τον Βόσπορο ως τον «Βοὸς πόρον», ο Κεράτιος κόλπος κλπ), ο θρακικός απόγονος της ρίζας μπορεί να σήμαινε «ταύρος» (και όχι «τράγος» όπως το ετυμολογεί ο Polomé). Στη μορφή Βύζης το όνομα απαντά 3 φορές (Βύζης Μουκατράλεως, Μουκάτραλις Βύζου, Σιδμους Βύζου) στη μακρά λίστα των Θρακών οικιστών της Πίζου (202 μ.Χ., λίστα με πάνω από 300 ονόματα, με πάνω από 275 από αυτά να είναι θρακικά).

Ο Edgar Polomé γράφει για την ετυμολογία του ονόματος Β(ο)ύζης:

Το όνομα Κούτζης/Κουτζίς είναι πιο δύσκολο να ετυμολογηθεί, αλλά είμαι πεπεισμένος ότι συνδέεται με το θρακικό ονόμα Κούτης το οποίο, με τη σειρά του, συνδέεται με τα ονόματα ΚούτιοςΚουτίλαςΚουτιούλης κλπ. Η ουράνωση μπορεί να εξηγηθεί ως *Kut-yο- > *Kutja > *Kutsa (λ.χ. λατ. puteus > ΑΒΡ putju > putsu > αρμανικό puts(u) ~ ρουμανικό puț). Τα ονόματα αυτά μάλλον σχετίζονται με το συχνότατο κλασικό θρακικό όνομα Κότυς, το οποίο σε μια αθηναϊκή επιγραφή απαντά ως Κοῦτυς. Έχει ενδιαφέρον ότι ο Ιορδάνης αποκαλεί Cotziaium (< Cotyaeum) το Κοτύαιον της Φρυγίας.

[Ιορδάνης, Romana, 355] Consertoque proelio iuxta Cotziaium Frygiae civitatem castra metati pene per sex continuos annos rei publicae adversantur;

2. Η Ιουστινιάνεια Δυναστεία

Περισσότερο γνωστοί Θρακο-Ρωμαίοι, σε σχέση με τον προρρηθέντα Βιταλιανό και τους γιους του, είναι οι αυτοκράτορες Ιουστίνος Α΄ (518-527) και ο ανιψιός του Ιουστινιανός Α΄ (527-565), οι ιδρυτές της Ιουστινιάνειας Δυναστείας.

Ο Ιουστίνος (λατ. Iūstīnus, εκ του iūstus = «δίκαιος») γεννήθηκε στο χωριό Βεδεριανή ~ Bederiana της Διοίκησης Δακίας (κάπου κοντά στην Πρώτη Ιουστινιανή που ίδρυσε αργότερα ο ανιψιός του) και ο Ιουστινιανός (γιος της αδελφής του Ιουστίνου που γεννήθηκε ως Πέτρος Σαββάτιος) γεννήθηκε στο γειτονικό Ταυρήσιον ~ Tauresium. Δεν είναι γνωστό αν τα μέρη αυτά ανήκαν στην επαρχία Δαρδανίας ή Μεσογείου Δακίας, αλλά ο Προκόπιος φαίνεται να υπονοεί ότι ήταν στην επαρχία Δαρδανίας:

[Προκόπιος, Κτίσματα, 4.1.17]Ἐν Δαρδάνοις που τοῖς Εὐρωπαίοις, οἳ δὴ μετὰ τοὺς Ἐπιδαμνίων ὅρους ᾤκηνται, τοῦ φρουρίου ἄγχιστα, ὅπερ Βεδερίανα ἐπικαλεῖται, χωρίον Ταυρίσιον ὄνομα ἦν, ἔνθεν Ἰουστινιανὸς βασιλεὺς ὁ τῆς οἰκουμένης οἰκιστὴς ὥρμηταιτοῦτο μὲν οὖν τὸ χωρίον ἐν βραχεῖ τειχισάμενος κατὰ τὸ τετράγωνον σχῆμα καὶ γωνίᾳ ἑκάστῃ πύργον ἐνθέμενος Τετραπυργίαν εἶναί τε καὶ καλεῖσθαι πεποίηκε. παρ’ αὐτὸ δὲ μάλιστα τὸ χωρίον πόλιν ἐπιφανεστάτην ἐδείματο, ἥνπερ Ἰουστινιανὴν ὠνόμασε Πρῖμαν (πρώτη δὲ τοῦτο τῇ Λατίνων φωνῇ δύναται) ταῦτα τῇ θρεψαμένῃ τροφεῖα ἐκτίνων.

Το πρόβλημα με τον εντοπισμό αυτών των οικισμών είναι πως, ενώ τα τοπωνύμια Βεδεριανή και Ταυρήσιον φαίνεται ν΄αντιστοιχούν στα σημερινά Bader και Taor κοντά στα Σκόπια (η πρωτεύουσα της επαρχίας Δαρδανίας), η Πρώτη Ιουστινιανή (που κατά τον Προκόπιο ήταν παραδίπλα από το Ταυρήσιον, «παρ΄αὐτὸ δὲ μάλιστα τὸ χωρίον πόλιν ἐπιφανεστάτην ἐδείματο ἥνπερ Ἰουστινιανὴν ὠνόμασε Πρῖμαν») συνήθως ταυτίζεται με το Caričin Grad της Σερβίας (κοντά στο Lebane). Επομένως, άλλα βιβλία γράφουν ότι η Βεδεριανή και το Ταυρήσιον ήταν στην επαρχία Δαρδανίας και άλλα γράφουν ότι ήταν στην Μεσόγειο Δακία. Έτσι, ενώ στη μετάφραση του Προκοπίου ο Καλδέλλης τοποθετεί τη Βεδεριανή και το Ταυρήσιον στη Μεσόγειο Δακία (όπως κάνει και η Προσωπογραφία), στον χάρτη του ίδιου βιβλίου ο Ian Mladjov τα τοποθετεί νοτίως των Σκούπων/Σκοπίων (Δαρδανία, βλ. παρακάτω). Πέρα από αυτό το γεωγραφικό μπέρδεμα, δεν υπάρχει καμία αμφιβολία για την Θρακο-Ρωμαϊκή καταγωγή του Ιουστίνου και του Ιουστινιανού, όπως θα εξηγήσω παρακάτω.

Ας πάρουμε όμως τα πράγματα με τη σειρά. Παραθέτω τα λήμματα της Προσωπογραφίας για τους Ιουστίνο και Ιουστινιανό. Όπως έκανα και με τον Βιταλιανό, παραθέτω ένα πρώτο σύντομο μέρος με τα βασικά στοιχεία για την καταγωγή του Ιουστίνου, το οποίο θα σχολιάσω περαιτέρω, και ένα δεύτερο εκτενέστερο μέρος με τη σταδιοδρομία του, το οποίο δε θα σχολιάσω.

Καταγωγή:

Σταδιοδρομία:

Ο Προκόπιος μας πληροφορεί ότι ο Ιουστίνος ήταν ο πρώτος αγράμματος Ρωμαίος αυτοκράτορας (δεν είχε ξανατύχει τέτοιο πράγμα στους Ρωμαίους!), ενώ ο Ζωναράς γράφει ότι στα νιάτα του ήταν γελαδάρης και χοιροβοσκός (τὸ πρότερον … βουκόλος τυγχάνων και συφορβός).

[Προκόπιος, Απόκρυφη Ιστορία, 6.11] Τότε μὲν οὖν οὕτως Ἰουστίνῳ περιεῖναι ξυνέβη, προϊόντος δὲ τοῦ χρόνου ἐς μέγα δυνάμεως οὗτος Ἰουστῖνος ἐχώρησεν. ἄρχοντα γὰρ αὐτὸν Ἀναστάσιος βασιλεὺς κατεστήσατο τῶν ἐν Παλατίῳ φυλάκων. ἐπειδή τε ὁ βασιλεὺς ἐξ ἀνθρώπων ἠφάνιστο, αὐτὸς τῇ τῆς ἀρχῆς δυνάμει τὴν βασιλείαν παρέλαβε, τυμβογέρων μὲν γεγονὼς ἤδη, ἀμάθητος δὲ γραμμάτων ἁπάντων καὶ τὸ δὴ λεγόμενον ἀναλφάβητος ὢν, οὐ γεγονὸς ἔν γε Ῥωμαίοις πρότερον τοῦτό γε.

Ο Προκόπιος επίσης εξηγεί πως στα χρόνια που βασίλευε ο Λέων ο Βέσσος/Θραξ, τρεις «Ιλλυριοί το γένος» νεανίες γεωργοί, ο Ζίμαρχος, ο Διτούβιστος και ο Ιουστίνος από την Βεδεριανή, φόρεσαν στους ώμους τις σισύρες τους (σισύρας ἐπὶ τῶν ὤμων φέροντεςσισύρα = τρίχινο χοντρό κάλυμμα από γιδοτόμαρο, αναμφίβολα η χοντρή τρίχινη κάπα των Βλάχων, μπαρούτσα ή ταμπάρε) και τράβηξαν με τα πόδια για την Κωνσταντινούπολη, με σκοπό να κάνουν στρατιωτική καριέρα. Επειδή ήταν γεροδεμένοι (κάλλιστοι γὰρ ἅπαντες τὰ σώματα ἦσαν) επιλέχθηκαν «ἐς τοῦ Παλατίου τὴν φυλακὴν» (εξκουβίτορες = σωματoφύλακες του αυτοκράτορα).

[Προκόπιος, Απόκρυφη Ιστορία, 6.2] Λέοντος ἐν Βυζαντίῳ τὴν αὐτοκράτορα ἀρχὴν ἔχοντος, γεωργοὶ νεανίαι τρεῖς,Ἰλλυριοὶ γένος, Ζίμαρχός τε καὶ Διτύβιστος καὶἸουστῖνος ὁ ἐκ Βεδεριάνης, πράγμασιν ἐνδελεχέστατα τοῖς ἀπὸ τῆς πενίας οἴκοι μαχόμενοι τούτων τε ἀπαλλαξείοντες ἐπὶ τὸ στρατεύεσθαι ὥρμησαν. καὶ πεζῆ βαδίζοντες ἐς Βυζάντιον ᾔεσαν, σισύρας ἐπὶ τῶν ὤμων αὐτοὶ φέροντες, ἐν αἷς δὴ ἄλλο οὐδὲν ὅτι μὴ διπύρους ἄρτους οἴκοθεν ἐμβεβλημένοι ἀφίκοντο, ταχθέντας τε ἐν τοῖς στρατιωτικοῖς καταλόγοις βασιλεὺς αὐτοὺς ἐς τοῦ Παλατίου τὴν φυλακὴν ἐπελέξατο. κάλλιστοι γὰρ ἅπαντες τὰ σώματα ἦσαν.

Η σισύρα που φόρεσαν επί ώμων οι τρεις νεανίες πρέπει να ήταν κάτι σαν την chlamys Dardanica mantuelis (Δαρδανική χλαμύς) και την paenula Illyriciana (Ιλλυρικιανή κάπα = από το Ιλλυρικό) που ο Γαλλιηνός έστειλε ως δώρο στον Κλαύδιο Γοτθικό.

[ΗΑ, Vita Divi Claudii, 17] Item epistula Gallieni, cum nuntiatum esset per frumentarios Claudium irasci, quod ille mollius viveret: “Nihil me gravius accepit quam quod notaria tua intimasti Claudium, parentem amicumque nostrum,[…] ipse ad eum dona misi, […], paragaudem triuncem unam, zanchas de nostris Parthicas paria tria, singiliones Dalmatenses decem, chlamydem Dardanicam mantuelem unam, paenulam Illyricianam unam, bardocucullum unum, cucutia villosa duo, oraria Sarabdena quattuor, aureos Valerianos centum quinquaginta, trientes Saloninianos trecentos.” 

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

Τι εννοεί ο Προκόπιος όταν γράφει πως οι τρεις νεανίες ήταν «Ἰλλυριοὶ γένος»; Νομίζω πως, σε αυτό το σημείο, όσοι παρακολουθείτε τη σειρά έχετε καταλάβει πως η φράση σημαίνει «γεννημένοι στην υπαρχία του Ιλλυρικού» (βλ. στην ανάρτηση #2 τον εκ Θεσσαλονίκης «Ιλλυριό το γένος» Πέτρο τον Πατρίκιο). Όλες οι άλλες πηγές περιγράφουν τον Ιουστίνο και τον Ιουστινιανό ως Θράκες (δηλαδή Θρακο-Ρωμαίους) και τα ονόματα Ζίμαρχος και Διτούβιστος είναι αναμφίβολα Θρακικά/Βεσσικά. Με άλλα λόγια, οι τρεις «Ιλλυριοί» νεανίες ήταν Βεσσικής καταγωγής Ρωμαίοι από το Ιλλυρικό, δηλαδή Θρακο-Ρωμαίοι του Ιλλυρικού.

Στην αγγλική μετάφραση (Secret History with related texts, Hackett Publishing Co, 2010) του παραπάνω χωρίου ο Αντώνης Καλδέλλης εξηγεί την σημασία του όρου «Ἰλλυριοί» στην υποσημείωση 2, σημειώνοντας ότι τα ονόματα Ζίμαρχος και Διτύβιστος είναι θρακικά (his companions have Thracian names), αλλά οι τρεις νεανίες ήταν εκρωμαϊσμένοι (they were all basically Roman, δηλαδή Θρακο-Ρωμαίοι):

Όπως σας είπα παραπάνω, ενώ ο Καλδέλλης τοποθετεί τη Βεδεριανή «στη Μεσόγειο Δακία κοντά στη Ναϊσσό», ο Ian Mladjov, που κάνει τους χάρτες στα βιβλία του Καλδέλλη, τοποθετεί σε εκείνη τη θέση την Πρώτη Ιουστινιανή, ενώ τους οικισμούς Βεδεριανή και Ταυρήσιον τους τοποθετεί νοτίως των Σκοπίων (στα σημερινά Bader και Taor).

Ο Edward Luttwak παρατηρεί και αυτός ότι τα ανθρωπωνύμια Ζίμαρχος και Διτύβιστος είναι θρακικά και προσθέτει ότι οι τρεις νεανίες «μιλούσαν Λατινικά ή, καλύτερα, αυτό που περνούσε για Λατινικά στην Βεδεριανή» (δηλαδή μιλούσαν την επιχώρια sermo vulgaris, που δεν ήταν άλλη από την Ανατολική Βαλκανική Ρωμανική).

Πως ξέρουμε ότι τα ανθρωπωνύμια Διτύβιστος και Ζίμαρχος είναι θρακικά/βεσσικά;

Το Διτύ-βιστος έχει ως πρώτο συνθετικό το αρκετά συχνό θρακικό συνθετικό Διτου- ~ Δυτου- (λ.χ. Διτού-κενθος ~ Δυτού-κενθος, το θρακικό μόρφημα πρέπει να ήταν *dūtu- > dytu- ~ ditu-) και έχει το ίδιο δεύτερο συνθετικό με το δακικό όνομα Βυρε-βίστας και το θηλυκό όνομα από την Κάτω Μυσία Ζουκη-πιστος (interpretatio Graeca του Ζουκηβιστα), το οποίο ο Georgiev ετυμολόγησε πειστικά ως «πιστός/πιστή» εκ του ΙΕ *bhidh-tos > Θρακ. bista. Στη λίστα των Θρακών οικιστών της Πίζου, το μόρφημα Δυτου- απαντά 16 φορές (τις περισσότερες ως Δυτούτραλις).

Όσον αφορά το όνομα Ζίμαρχος ~ Ζήμαρχος, σε μια αιγυπτιακή απόδειξη (πάπυρος) σιτηρεσίων προς βουκελλάριους του 561, δύο βουκελλάριοι που προσδιορίζονται εθνοτικά ως «Βέσσοι», φέρουν τα ονόματα Βοραΐδης και Ζήμαρχος. Όπως θα δείξω κάποια στιγμή σε μελλοντική ανάρτηση, το ζεύγος ονομάτων Ζί-μαρχος ~ Ζια-μάρκη ανήκει σε ομάδα θρακικών ονομάτων που δείχνουν την εναλλαγή Ζῑ- ~ Ζια- στο πρώτο συνθετικό («Ζι-/Ζει-/Ζη-», «Ζια-»). Θα σχολιάσω αναλυτικότερα αυτή την εναλλαγή σε μελλοντική ανάρτηση. Αυτό που έχει σημασία με αυτόν τον πάπυρο είναι ότι άτομα που προσδιορίζονται εθνοτικά ως Βέσσοι, συνεχίζουν να απαντούν στα μέσα του 6ου μ.Χ. αιώνα.

Θέλω να ευχαριστήσω και δημόσια σ΄αυτό το σημείο τον Αντώνη Καλδέλλη που μου υπέδειξε αυτόν τον πολύ ενδιαφέροντα πάπυρο σε μια συζήτηση που είχαμε παλαιότερα για τους Βέσσους κατά την ύστερη αρχαιότητα.

Με την ευκαιρία του ονόματος Ζίμαρχος ~ Ζήμαρχος, παρουσιάζω εδώ πέντε Ανατολικούς Ρωμαίους του 6ου αιώνα που φέρουν το όνομα αυτό (ανάμεσα στους οποίους και ο Ρωμαίος διπλωμάτης που στάλθηκε στους Τούρκους Ζήμαρχος), οι οποίοι λόγω ονόματος μπορούν να θεωρηθούν (απώτερης) Θρακο-Ρωμαϊκής καταγωγής.

Το ελληνικό όνομα Βοραΐδης του άλλου Βέσσου βουκελλάριου στην Αίγυπτο είναι επίσης ενδιαφέρον. Ο Ιουστινιανός είχε έναν ανιψιό Βοραΐδη και ο Βελισάριος (άλλος Θρακο-Ρωμαίος, βλ. παρακάτω) είχε έναν δορυφόρο/υπασπιστή Βοριάδη.

[Προκόπιος, Πόλεμοι, 1.24.53] Βοραΐδης τε καὶ Ἰοῦστος, Ἰουστινιανοῦ βασιλέως ἀνεψιοὶ

[Προκόπιος, Πόλεμοι, 3.16.9]Τοσαῦτα εἰπὼν Βελισάριος … τῶν δορυφόρων ἕνα Βοριάδην ἅμα τῶν ὑπασπιστῶν τισιν ἔστελλεν,

Γιατί οι Θρακο-Ρωμαίοι (εκρωμαϊσμένοι Βέσσοι) χρησιμοποιούν το ελληνικό όνομα Βορ(ρ)αΐδης ~ Βοριάδης (= Βορεάδης);

Εδώ έχουμε μια ενδιαφέρουσα δήλωση θρακικής καταγωγής μέσα από την αρχαιοελληνική μυθολογία. Στην Ιλιάδα, ο άνεμος Βορέας φυσάει «Θρῄκηθεν» («από τη Θράκη») ενώ, σύμφωνα με τον Καλλίμαχο, ο Βορέας ήταν γιος του Στρυμόνα κι είχε τη σπηλιά του στο όρος Αίμος, εκεί που, κατά τον Στράβωνα, ζούσαν οι «λυπρόβιοι καλυβίτες» Βέσσοι!

[Ιλιάδα, 9.5] Βορέης καὶ Ζέφυρος, τώ τε Θρῄκηθεν ἄητον

[Καλλίμαχος, Εις Δήλον, 26 & 64-6]

Στρυμονίου Βορέαο: θεὸς δ᾽ ἀεὶ ἀστυφέλικτος

ἥμενος ὑψηλῆς κορυφῆς ἔπι Θρήικος Αἵμου
θοῦρος Ἄρης ἐφύλασσε σὺν ἔντεσι, τὼ δέ οἱ ἵππω
ἑπτάμυχον Βορέαο παρὰ σπέος ηὐλίζοντο:

[Στράβων, Γεωγραφικά, 7.5.12] Εἶθ᾽ οἱ περὶ τὸ Αἷμον καὶ οἱ ὑπὲρ αὐτοῦ οἰκοῦντες μέχρι τοῦ Πόντου Κόραλλοι καὶ Βέσσοι καὶ Μαίδων τινὲς καὶ Δανθηλητῶν. Πάντα μὲν οὖν ταῦτα ληιστρικώτατα ἔθνη· Βέσσοι δέ, οἵπερ τὸ πλέον τοῦ ὄρους νέμονται τοῦ Αἵμου, καὶ ὑπὸ τῶν ληιστῶν ληισταὶ προσαγορεύονται, καλυβῖταί τινες καὶ λυπρόβιοι, συνάπτοντες τῆι τε Ῥοδόπηι καὶ τοῖς Παίοσι καὶ τῶν Ἰλλυριῶν τοῖς τε Αὐταριάταις καὶ τοῖς Δαρδανίοις.

Αφού, λοιπόν, εξήγησα τα θρακικά ονόματα των «Ιλλυρίων» (Θρακο-Ρωμαίων του Ιλλυρικού) συντρόφων του Ιουστίνου, περνάω στις υπόλοιπες πηγές που προσδιορίζουν τον Ιουστίνο και τον Ιουστινιανό ως Θράκες.

Ο Ευάγριος γράφει «Ἰουστῖνος Θρᾷξ γένος», ο Μαλάλας γράφει «ὁ θειότατος Ἰουστῖνος, ἀπὸΒεδεριάνας ὢν Θρᾷξ» και το Πασχάλιο χρονικό γράφει «ὁ θειότατος Ἰουστῖνος, ὁ Βενδαρίτης, ὁ Θρᾷξ».

Για τον ανιψιό του Ιουστίνου, ο Μαλάλας γράφει «ὁ θειότατος Ἰουστινιανόςκαὶ αὐτὸς δὲ ὢν Θρᾷξ ἀπὸ Βεδεριάνας»:

Παραθέτω μόνο το πρώτο σύντομο μέρος της Προσωπογραφίας για τον Ιουστινιανό, γιατί το υπόλοιπο είναι πολλές σελίδες.

3. Ο Βελισάριος

Άλλος σημαντικός Θρακο-Ρωμαίος του 6ου αιώνα είναι ο στρατηγός Βελισάριος. Δεν θα σχολιάσω την σταδιοδρομία του, γιατί αυτή είναι το μεγαλύτερο μέρος των Πολέμων του Προκοπίου (ήταν ο γραμματέας του Βελισάριου) και είναι τεράστια και στην Προσωπογραφία. Το μόνο που θα πω εδώ είναι ότι, αν πρέπει να συνδέσουμε με ένα πρόσωπο την Ιουστινιάνεια reconquista, το πρόσωπο αυτό είναι αναμφίβολα ο Βελισάριος.

Για την καταγωγή του η Προσωπογραφία γράφει:

Ο Βελισάριος γεννήθηκε γύρω στο 500 στην Γερμανία (σημερινά Σαπάρεβα Μπάνια Βουλγαρίας) της Μεσογείου Δακίας, κοντά στα διοικητικά σύνορα της υπαρχίας Ιλλυρικού και της Διοίκησης Θράκης. Αυτό εννοεί ο Προκόπιος όταν γράφει ότι η Γερμανία βρισκόταν στο μεθόριον «Ιλλυριών» και «Θρακών» (και στις δύο μεριές του συνόρου φυσικά κατοικούσαν οι ίδιοι Θρακο-Ρωμαίοι).

[Προκόπιος, Πόλεμοι, 3.11.21ὥρμητο δὲ ὁ Βελισάριος ἐκ Γερμανίας, ἣ Θρᾳκῶν τε καὶ Ἰλλυριῶν μεταξὺ κεῖται.

Το όνομα Γερμανία είναι θρακικό και ανάγεται στο ΙΕ *gwherm- «θερμός». Η περιοχή είναι γνωστή για τις θερμές πηγές που τροφοδοτούν τα λουτρά (Σαπάρεβα Μπάνια). Το αρχαίο όνομα επιβιώνει στο όνομα Džerman του ποταμού που συλλέγει τα νερά από τα μπάνια και εκβάλλει στον Στρυμόνα. Οι Σλάβοι παρέλαβαν το όνομα ήδη προστριβοποιημένο (Germ- > Džerm-), είτε λόγω της ύστερης Λατινικής ουράνωσης των υπερωικών πριν από e/i (λ.χ. λατ. gener, marginem > βλαχικά dzinere/dziniri, mardzine/mardzini), είτε λόγω Δακο-Θρακικής ουράνωσης των χειλοϋπερωικών (λ.χ. *gwherm- > PAlb *gwjerm- > *jarm > αλβ. zjarm και η δακομυσική εξέλιξη *gwr.H-i- > Giridava > Ziridava). Ο Βούλγαρος Θρακολόγος Ivan Duridanov γράφει για το όνομα Γερμανία και τον ποταμό Džerman:

Το όνομα Βελισάριος παραμένει ανετυμολόγητο. Σε μια παλαιότερη ανάρτηση κατέθεσα την πρόταση ότι πίσω από το όνομα μπορεί να κρύβεται ο δημώδης υστερολατινικός τύπος bellitšarius του λατινικού όρου pelliceārius = «γουναράς» (λ.χ. ιταλ. pellicciaio και το επώνυμο Pellizzaro ~ Pellizzari).

Μια εναλλακτική ετυμολόγηση, πιο κοντά στην πολεμική δραστηριότητα του Βελισαρίου, είναι:

λατ. bellicus = «πολεμικός» > VLat. *belliceus + επίθημα -ārius > Bellice-ārius > Bellikjārius > Belitšarius ~ «Πολεμιστής» (λ.χ. vītreus > vītreārius).

4. Ο Σίτ(τ)ας ~ Τζίτ(τ)ας

Ο στρατηλάτης του πραισέντου (magister militum praesentalis) Σίτ(τ)ας ~ Τζίτ(τ)ας παντρεύτηκε την αδελφή της αυτοκράτειρας Θεοδώρας Κομιτώ. Έχω αφιερώσει μια παλαιότερη ανάρτηση για το μάλλον θρακικό ανθρωπωνύμιο Σίτ(τ)ας ~ Τζίτ(τ)ας. O Σίττας ξεκίνησε ως σωματοφύλακας (δορυφόρος) του Ιουστινιανού, στη συνέχεια έγινε στρατηλάτης Αρμενίας (magister militum per Armeniam) και, τέλος, έγινε στρατηλάτης του πραισέντου.

Όταν ανέφερα ότι ο γιος του Βιταλιανού Κούτζης περιγράφεται από τον Μαλάλα ως «Κούζτις», με παράξενο «ζτ», σας παρέπεμψα εδώ στο Σίτ(τ)α ~ Τζίτ(τ)α, ο οποίος επίσης περιγράφεται ως «Ζτίττας» από το Μαλάλα. Προφανώς, η γραφή «ζτ» = «τζ» ήταν μια ιδιαιτερότητα του Μαλάλα.

5. Ο Τιβέριος Β΄

Ο αυτοκράτορας Τιβέριος Β΄ (574-582) ήταν επίσης Θρακο-Ρωμαίος και, όπως και ο Ιουστίνος Α΄ πριν από αυτόν και ο Μαυρίκιος μετά από αυτόν, πριν ανακηρυχθεί αυτοκράτορας ήταν Κόμης Εξκουβιτόρων. Πάντρεψε την κόρη του Κωνσταντίνα με το Μαυρίκιο, όταν λίγο πριν πεθάνει τον επέλεξε ως διάδοχό του.

Η Προσωπογραφία γράφει για τον Τιβέριο Β΄:

Ο Ευάγριος γράφει ότι ο Τιβέριος Β΄ ήταν από τη Θράκη (Τιβέριος, Θρᾷξ μὲν γένος), πανύψηλος και ευπρεπέστατος (μέγιστος τε τὸ σώμα καὶ ἐς ὑπεροχὴν εὐπρεπέστατος) και, στην προσωπικότητά του, πράος και φιλάνθρωπος (τὴν δὲ ψυχὴν ἤπιος τε καὶ φιλάνθρωπος):

Ο Τιβέριος κατάφερε να αναδιοργανώσει και να εκγυμνάσει το Ρωμαϊκό στρατό (στρατολογήθηκαν εθελοντές από τα Βαλκάνια και γερμανοί Φοιδεράτοι), αλλά ο στρατός που προέκυψε για τον εικοσαετή πόλεμο με την Περσία (572-591) ήταν αποτελεσματικός αλλά και πολυδάπανος, με αποτέλεσμα ο Μαυρίκιος να κληρονομήσει από τον Τιβέριο ένα άδειο δημόσιο ταμείο. Προσπαθώντας να λύσει αυτό το οικονομικό αδιέξοδο, ο Μαυρίκιος υιοθέτησε μέτρα λιτότητος τα οποία του στοίχισαν σε δημοφιλία. Όταν ανακήρυξε την μείωση του στρατιωτικού μισθού, τα στρατεύματα που πολεμούσαν στο ανατολικό μέτωπο αποστάτησαν και με μεγάλη δυσκολία (και την επέμβαση του πατριάρχη Αντιοχείας Γρηγορίου) ο Φιλιππικός κατάφερε να τα ξανακάνει πειθήνια. Έχω περιγράψει αυτά τα γεγονότα στην περιγραφή της Ιστορίας του Θεοφύλακτου Σιμοκάττη.

Αυτό που έχει σημασία για τους λατινόφωνους Θρακο-Ρωμαίους (και τους ομιλτητές της Ανατολικής Βαλκανικής Ρωμανικής) είναι το περίφημο συμβάν «τόρνα τόρνα, φράτρε» σε εκστρατεία του Κομεντίολου στη Θράκη κατά των Αβάρων, όπου οι στρατιώτες μιλάνε ακόμα την «πάτριο των Ρωμαίων φωνή» (δημώδη Λατινική, βλ. εδώ την ενότητα «οι τρεις γλώσσες των Ρωμαίων»). Στο Στρατηγικόν του Μαυρίκιου, το οποίο γράφτηκε γύρω στο 600 (μάλλον από το γαμπρό του Φιλιππικό), οι στερεότυπες διαταγές είναι ακόμα στη Λατινική γλώσσα (βλ. εδώ για τον «βαρβάτο στρατιώτη»: talis est comodum miles barbati = ἀλλ’ ὡς στρατιώτης ἀνδρεῖος). Ωστόσο, οι διοικητές πρέπει να κοινοποιούν στους στρατιώτες τους τα στρατιωτικά επιτίμια (τιμωρίες) και στα Λατινικά και στα Ελληνικά (ἀναγινώσκεται τὰ ἐπιτίμια Ῥωμαϊστὶ καὶ ἑλληνιστὶ οὕτως).

Μισό αιώνα μετά το Στρατηγικόν, ο Βίος του Αναστασίου του Πέρση (γραμμένος γύρω στο 650 μ.Χ.) γράφει ότι μετά τη ρωμαϊκή νίκη στη μάχη της Νινευί το 627, ένας χριστιανός (ἀδελφός) της Περσίας είδε τον Ηράκλειο και τον Ρωμαϊκό στρατό και τους μίλησε «ῥωμαϊστί». Αυτό είναι το πρώτο κείμενο στο οποίο ο όρος «ῥωμαϊστί» φαίνεται να σημαίνει πια «ἑλληνιστί». Η Ρωμαϊκή Αρχή μετέφερε την «τριχοειδή» στρατιωτικοποίηση (όρος του Wickham) των χαμένων πια λατινόφωνων παραδουνάβιων επαρχιών (που για αιώνες αποτελούσαν τον φυσικό ρωμαϊκό στρατώνα) στα νεοϊδρυθέντα θέματα της Μικράς Ασίας (η άπτωτη και σωσίβια περιοχή της Ρωμαϊκής Πολιτείας). Μ΄αυτή τη μεταφορά, η νέα ρωμαϊκή γλώσσα έγινε η Ελληνική. Οι ρωμανόφωνοι απόγονοι των λατινόφωνων Θρακο-Ρωμαίων, όταν ξαναεμφανίζονται στις βυζαντινές πηγές κατά τον 11ο αιώνα είναι πια «Βλάχοι» (το σλαβικό εξωνύμιο για τους λατινόφωνους). Όπως ανέφερα στην πρώτη ανάρτηση της σειράς, το μόνο ρωμαϊκό («χριστιανικό») πράγμα που αναγνώριζε ο Πατριάρχης Αθανάσιος (~1300) στους Ρουμάνους, ήταν το ενδωνύμιο τους («κλῆσις»): Rōmānī > *Rumani > Rumâni.

Η μεν Ρωμαϊκή Πολιτεία (respublica Romana) συνέχισε ελληνόφωνη με ζωτικό κέντρο τη Μικρά Ασία, οι δε λατινόφωνοι Θρακο-Ρωμαίοι, ζώντας πια εκτός πολιτείας στην βαλκανική ενδοχώρα, διατήρησαν μια μετουσιωμένη (denatured) ρωμαϊκή ταυτότητα ως ρωμανόφωνοι ποιμένες.

Advertisements

3 Comments

Filed under Αρχαιότητα, Εθνολογία, Ιστορία, Μεσαίωνας

3 responses to “Οι Θρακο-Ρωμαίοι #4

  1. Μανούσος

    “φέρουν τα ονόματα Βοραΐδης”
    Δεν μπορώ ν’ αποφύγω τον συνειρμό…..

  2. Μανούσος

    Βοραΐδης-Βορίδης :-Ρ

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: