Για την καταγωγή των Βλάχων (ξανά)

Προχθές παρατήρησα ότι κάποιος έδωσε σύνδεσμο σε μια ανάρτησή μου σε μια διαδικτυακή συζήτηση για την καταγωγή των Βλάχων. Αυτό που συνειδητοποίησα διαβάζοντας στα γρήγορα τη συζήτηση είναι ότι η ανικανότητα του Νεοέλληνα να κατανοήσει πως προέκυψε το ιστορικό φαινόμενο των ομιλητών της Ανατολικής Βαλκανικής Ρωμανικής (Αρμάνοι/Βλάχοι, Μογλενόβλαχοι, Ρουμάνοι και Ιστρορουμάνοι) οφείλεται στην εσκεμμένη αμνησία 2000 ετών της εθνικής παιδείας που δημιουργεί στο μέσο Νεοέλληνα μια αλματική (saltatory) αντίληψη του ιστορικού χρόνου, ο οποίος περιλαμβάνει την κλασική και ελληνιστική αρχαιότητα (~500-200 π.Χ., το επινοημένο παρελθόν «μας») και μετά κάνει ένα τεράστιο άλμα αμνησίας 2000 ετών (θα ταίριαζε ο ιατρικός όρος λακκοειδής αμνησία (lacunar amnesia), αλλά στην περίπτωση του νεοελληνικού ιστορικού χρόνου ο «λάκκος» είναι ωκεανός ολόκληρος) και συνεχίζει με το Ρήγα Φεραίο να καλεί σε επανάσταση τους ραγιάδες.

Η καταγωγή των Βλάχων δεν είναι ένα αντικειμενικά δύσκολο ιστορικό θέμα. Μόλις ψάξετε στη σοβαρή διεθνή βιβιλιογραφία θα δείτε ότι η Θρακο-Ρωμαϊκή καταγωγή των ομιλητών της ΑΒΡ θεωρείται λίγο πολύ δεδομένη. Αυτό που την κάνει δυσκατάληπτη στην κοινωνία μας είναι η ανικανότητα του Νεοέλληνα να συνειδητοποιήσει ιστορικές εξελίξεις που συνέβησαν κατά το διάστημα της εσκεμμένης αμνησίας του.

Έγραψα αυτή την εισαγωγική ανάρτηση για να σας πληροφορήσω ότι μέχρι αύριο το βράδυ πιστεύω ότι θα έχω τελειώσει την βασική ανάρτηση με θέμα τους Θρακο-Ρωμαίους κατά την Ύστερη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία (~ 200-600 μ.Χ.).

Κλείνω την παρούσα ανάρτηση με μερικές απόψεις για την καταγωγή των Βλάχων και των Ρουμάνων.

Ο John Wilkes (The Illyrians, 1992) θεωρεί ως κοιτίδα των Βλάχων και των Ρουμάνων την διοίκηση Δακίας (χονδρικά η περιοχή του τριγώνου ΣίρμιονΣκούποιΣερδική):

 

Thede Kahl προσδιορίζει την ίδια ακριβώς περιοχή, μόνο που την περιγράφει με σύγχρονους όρους (νότια Σερβία και δυτική Βουλγαρία).

István Vásáry (Cumans and Tatars: Oriental Military in the Pre-Ottoman Balkans, 1185-1365, 2009) γράφει: The basic ethnic substratum of this Vlakh population of the Balkans was undoubtedly Thracian (η βασική εθνοτική καταβολή του Βλαχικού πληθυσμού των Βαλκανίων ήταν αναμφίβολα Θρακική).

Τέλος, ο ρωμανιστής γλωσσολόγος Carlo Tagliavini (με ειδικότητα στην Ρουμανική γλώσσα) σε βιβλίο του 1969 (Le Origini delle lingue neolatine: Introduzione alla filologia romanza, σλδ. 373-4) γράφει πως «η πλειοψηφία των ξένων (μη Ρουμάνων) γλωσσολόγων πλέον πιστεύει ότι η περιοχή όπου σχηματίστηκε η Ρουμανική γλώσσα πρέπει να ήταν πάνω κάτω η ιστορική Σερβία»:

Philological arguments indicate than Ancient Rumanian developed on the southern shore of the Danube. To this conclusion leads us the study of facts such as the concordances with Albanian which cannot exclusively be ascribed to a common substratum but must have developed during a period of symbiosis; the Bulgarian character (and only to a lesser degree, Serbian) of the old Slavic elements of Rumanian (all the northern Slavic elements, for instance, Ruthenian are more recent), the absence of Old Germanic elements, etc.

Without denying the possibility of rests of Roman population north of the Danube, the majority of foreign linguists now consider that the territory of formation of the Rumanian language must have been approximately in historical Serbia.

Η επόμενη ανάρτηση, λοιπόν, θα είναι η παρουσίαση της ιστορίας των Θρακο-Ρωμαίων, δηλαδή του λατινόφωνου πληθυσμού που προέκυψε από τον εκλατινισμό των παλαιοβαλκανικών κατοίκων της ΝΑ Παννονίας, της Μυσίας/Δακίας και Θράκης.

 

Advertisements

17 Comments

Filed under Αρχαιότητα, Εθνολογία, Ιστορία

17 responses to “Για την καταγωγή των Βλάχων (ξανά)

  1. Εγώ έδωσα το λινκ, καθώς παρακολουθώ το μπλογκ σου εδώ και καιρό, και πρόκειται περί εξαιρετικής προσπάθειας.

    • Γεια σου Λουκά και καλώσήρθες!

      Πολύ καλά έκανες, γιατί με τον σύνδεσμό σου μου υπενθύμισες ότι πρέπει να κάνω μια ανάρτηση για τους Θρακο-Ρωμαίους. Ελπίζω να την τελειώσω μέχρι το βράδυ και να σε/σας ικανοποιήσει.

      • Σχετικά με τους Βλάχους, είχα θέσει παλαιότερα ερώτημα και στο askHistorians του Reddit, και η μόνη απάντηση που είχα δεχθεί ήταν αυτό:
        http://www.friesian.com/decdenc2.htm
        Ψάχνοντας περισσότερα για την καταγωγή μου (από βλαχοχώρι στην Στερεά, που είχε απωλέσει τόσο την βλαχοφωνία, όσο και την συναίσθηση της Βλάχικης καταγωγής) έπεσα πάνω στο μπλογκ σου, το οποίο παρακολουθώ και χρησιμοποιώ συχνότατα.

  2. “αλματική” lol. Είναι πραγματικά ενοχλητική η “παράλειψη” 1500 ετων ιστορίας. Βάζω και το “Βυζαντιο” μέσα.

    Στο link, σκίτσο από τον τάφο του Σπαρτιάτη φαλαγγάριου Μάρκου Αυρήλιου Αλεξυσθέωνος στην Αθήνα.
    https://imgur.com/a/9aiQD

    Από
    https://books.google.ie/books?id=GOGLAwAAQBAJ

  3. norman

    σμερδαλέε καλημέρα, κάνεις εξαιρετική δουλειά και δεν το κρύβω ότι με έχει επηρεάσει το γράψιμό σου. ετοιμάζω μια εργασία για τα σλαβικά τοπωνύμια κάπου στην βόρεια ελλάδα, ξέρεις αν υπάρχει διαθέσιμο online το βιβλίο του Smilauer, Handbuch der slawischen Toponomastik, Praha 1970; έχω ψάξει (σχεδόν) παντού) χωρίς αποτέλεσμα.

    • Norman, καλημέρα. Δυστυχώς, δεν γνωρίζω τα βιβλία που ανέφερες.

      Κάτσε να δούμε αν έχει κάτι να μας πει κάποιος άλλος αναγνώστης που παρακαλουθεί τη συζήτηση.

  4. Μανούσος

    Νομίζω ότι αν δεί κανείς έναν πρόχειρο γλωσσικό χάρτη των Βαλκανίων, θα συμπαίρενε ότι η καταγωγή των Βλάχων είναι μάλλον από την ζώνη που περιλαμβάνει την Βουλγαρία και τα Σκόπια και ιδίως τα Δυτικότερα μέρη. Νομίζω ότι οι Σλαβικές εισβολές έσπρωξαν λατινόφωνους πληθυσμούς τόσο προς Βορρά (Ρουμανία) όσο και προς Νότο (Πίνδος και πέριξ). Δεν μπορεί να εξηγηθεί αλλιώς το εθνολογικό διάκενο μεταξύ Βλάχων και Ρουμανίας. Ομοίως η Τουρκία, διακόπτει το ινδευρωπαϊκό συνεχές. Τα τοπωνύμια δεν θεωρώ ότι αποτελούν ασφαλή οδηγό εθνολογικού υποστρώματος παρά μόνο βοηθητικά ή εφ’ όσον συντρέχουν και άλλες προϋποθέσεις, πχ πυκνότητα, ετυμολογική επάρκεια στην ερμηνεία τους κλπ. Και σίγουρα δεν δείχνουν την πυκνότητα του πληθυσμού, δηλ. ένα λατινογενές τοπωνύμιο θα μπορούσε να προέρχεται από μία στρατιωτική φρουρά που στρατοπέδευσε 1-10 χρόνια και αργότερα μετακινήθηκε γι’ αλλού. Άλλωστε η περιοχή του Σιρμίου είχε τέτοιο υπάβαθρο, δηλ. πυκνών στρατιωτικών επιχειρήσεων. Έτσι πχ δεν σημαίνει ότι το Μετς κατοικήθηκε από Γάλλους (πολλώ μάλλον που πήρε το όνομα εξ αιτίας των Βαυαρών!!).
    Ενδιαφέρουσα είναι η αντιμετώπιση των Βλάχων ως ισοτίμου με την Αθήνα βασιλείου από τον Κορνάρο στον Ερωτόκριτο, ενώ ο ανιψιός του Βλαντίστρατου (βασιλιά των Βλάχων) λέγεται Άριστος και περιγράφεται ως άριστος στο ήθος και στην στρατιωτική τέχνη και ανδρεία (αντίθετα βεβαίως από τον Τούρκο Καραμανίτη Σπιθόλιοντα που είναι και εκείνος εχθρός αλλά απεχθής και απάνθρωπος).

    Φέρνουν οι χρόνοι κ’ οι καιροί, που κατατάσσου’ ολίγα,
    σ’ μάχην επιάστη ο Βασιλιός με τση Βλαχιάς το Ρήγα.
    Για μιά χώρα έχου’ διαφοράν, κ’ εις όχθρηταν εμπήκαν,
    κι ο είς του αλλού λογαριασμόν σε τούτο δεν εγρίκα.
    Καθημερνόν επλήθαινεν η όχθρητα κ’ η μάχη, 855
    κι ο είς κι ο άλλος ήθελε σ’ νίκος τη χώρα να’χει.
    Εμπαίνουσιν εις τα βαθιά κ’ εις τα κακά μαντάτα,
    καταρδινιάζουν πόλεμο, μαζώνουν τα φουσάτα.

    246 Ο Βασιλέας τση Βλαχιάς δε στέκει ν’ ανιμένει,
    λαόν εμάζωξε πολύν, κ’ εις την Αθήναν πηαίνει. 860
    Τεντώνει απόξω στα τειχιά, τη Χώρα φοβερίζει,
    με καβαλάρους και πεζούς τους κάμπους τριγυρίζει.
    Ήκαψε δάση και χωριά, κι ανθρώπους ‘χμαλωτίζει,
    κ’ οι σκοτωμοί κι ο πόλεμος ο φοβερός αρχίζει.
    Βλαντίστρατον τον λέγασι τούτον τον ξένο Ρήγα, 865
    πολλά τον επαινούσανε κείνοι οπού τον εσμίγα’.

    §Είχε φουσάτα δυνατά σε μιά μερά κ’ εις άλλη,
    γιατί κ’ οι δυό ήσαν μπορετοί, και Βασιλιοί μεγάλοι.
    Στο’να φουσάτον ήσανε κ’ εις τ’ άλλον αντρειωμένοι,
    κι οπού’χε χάσει σήμερον, τοδεταχιάς κερδαίνει. 870

    • Για μια χοντροκομμένη κατανόηση της περιβόητης γραμμής του Jiriček (η γκρίζα ζώνη που χώριζε τα βαλκάνια σε λατινόφωνα και ελληνόφωνα στην καθημερινότητα) κατά τον 6ο μ.Χ. αιώνα διάβασε αυτή την ανάρτηση για τοπωνύμια που αναφέρει ο Προκόπιος στο Περί Κτισμάτων.

      Σε Ήπειρο και νότια Θράκη εμφανίζονται δημώδη ελληνικά τοπωνύμια όπως Κιόνιν (= Κιόνιον), Ξηροπόταμος και Γυψοπόταμος (πιο κοντά στη νεοελληνική τοπωνυμική συνήθεια παρά στην αρχαιοελληνική) ενώ, αντίθετα, σε Μεσόγειο και Παραποτάμια Δακία και τη γειτονική βόρεια Θράκη απαντούν πάμπολλα δημώδη λατινικά τοπωνύμια όπως Λουποφαντάνα (Λυκοπηγή), Μουτζιανικάστελλον (Mucianī castellum = Μουκιανού Κάστρο, με δημώδη λατινική ουράνωση ky>tsʲ), Παυλιμάνδρα (Paulī Mandra = Παύλου Μάντρα), Γεμελλομοῦντες, Καλβομοῦντις (Gemelli Montes = Δίδυμα Όρη, Mons Calvus = Φαλακρό όρος) κλπ.

  5. sakis milanistas

    geia sou smerdalee,diavazo edo k arketo kairo tin selida sou k pragmatika einai diamantaki…eite diafono ,eite sumfono me auta pou grafeis,i selida sou ,pano se glossologika themata k pos auta sundeontai k allilosxetizontai me ethologika k istorika dedomena einai akros endiaferousa!!!!..na me sunxoras gia ta greeklish mou,gia xarin taxutitas ta xrisimopoio…xana bravo gia tin selida sou k tha ithela kapoia stigmi na me voithiseis se kapoies apories mou!!!!!

    • Γεια σου Σάκη. Γράψε με την ησυχία σου τις απορεες σου και θα προσπαθήσω να λύσω αυτές που μπορώ.

  6. antonis

    Καλημερα ! Ηθελα τη βοήθεια σου..Προσπαθούμε με φίλους να βρούμε την προέλευση του μήνα Γισματσιούν στη Βλάχικη. Μήπως μπορείς να μας δώσεις τα φώτα σου αν γνωρίζεις κάτι ?? Σ’ ευχαριστώ εκ των προτέρων!

    • Αντώνη καλημέρα!

      Σε ποιον μήνα αντιστοιχεί ο Γισματσιούν;

      Το μόνο που μπορώ να πω μέχρι στιγμής είναι ότι το βλαχικό /γι-/ πάει πίσω σε ΑΒΡ /vi-/ (λ.χ. λατ. vinum > αρμαν. yinu) και ότι η κατάληξη -ciun πάει πίσω στη λατινική -tiō/-tiōnem.

      Επομένως, πρέπει να βρούμε μια (μάλλον λατινική) λέξη που αρχίζει με vi- και τελειώνει με -tiō.

      Θα αρχίσω το ψάξιμο.

      • Αντώνη, σε μια πρώτη πρόχειρη έρευνα που έκανα, ο μόνος ρωμανικός όρος που μπορεί κάπως να συγκριθεί με το yismaciun είναι το ιταλικό vidimazione = «αυθεντικοποίηση».

        Το ρήμα vidimare έχει σχηματιστεί από τον παρακείμενο vidimus = «έχουμε δει».

        Μήπως το μηνωνύμιο yismaciun έχει θρησκευτική σημασία;

  7. χρηστος βεργος 93

    Γεια σου σμερδαλέε,συγχαρητήρια για το πρωτοφανές μπλογκ σου,ουτε καθηγητής πανεπιστημίου δεν εχει κανει τέτοια προσπάθεια,παρόλο που δεν είσαι επαγγελματίας γλωσσολογος εν στενή εννοία.Σου αξίζουν συγχαρητήρια.Αν και είμαι πτυχιούχος του τμήματος φιλολογίας με ειδίκευση γλωσσολογιας,εντούτης κατάλαβα οτι έχω από αρκετά εως πολλά κενα ,και επίσης υπάρχει και χάσμα στην ελληνογλωσση γλωσσολογικη βιβλιογραφια.
    Θα μπορούσες να με καθοδηγήσεις βιβλιογραφικά εστω και αγγκλιστί ώστε να μην είμαι κουμπούρας.

    ΥΓ.επιθυμώ βαρβάτη βιβλιογραφία,αν και έχεις βιβλια διασπαρτα στο μπλογκ σου εντούτης δυστυχώς είναι τουλάχιστον δυσχρηστο στην αναζήτηση .
    χίλια μπράβο είσαι αστέρι.
    με εκτίμηση και σεβασμο.

    • Γεια σου Χρήστο και ευχαριστώ για τα καλά σου λόγια.

      Λοιπόν, Χρήστο πες μου σε παρακαλώ από που πρέπει ν΄αρχίσω τη βιβλιογραφική λίστα. Ν΄αρχίσω από τα γενικά εγχειρίδια γλωσσολογίας και ΙΕ γλωσσολογίας ή να παραθέσω μόνο τα σχετικά με την ΑΒΡ;

      Για τη γενική και ΙΕ γλωσσολογία, ο καθηγήτης γλωσσολογίας του ΑΠΘ Γιώργος Γιαννάκης έχει δώσει αυτή τη λίστα βιβλίων για τους φοιτητές του. Αν θέλεις περισσότερες διεκρινίσεις για τα βιβλία της λίστας πες μου.

      Πάμε τώρα στην Ανατολική Βαλκανική Ρωμανική και την καταγωγή των ομιλητών της.

      1) Πρώτα χρειάζεσαι ένα εγχειρίδιο ρωμανικής/ρομανικής γλωσσολογίας.

      Εγώ βρήκα πολύ ενδιαφέρον το βιβλίο των Ti Alkire & Carol Rosen “Romance Languages: A Historical Introduction” (Cambridge University Press, 2010)

      Στο πρώτο μέρος το βιβλίο περιγράφει την εξέλιξη απο την κλασική Λατινική στην ύστερη δημώδη λατινική (πρωτορωμανική) και, στη συνέχεια, έχει ξεχωριστά κεφάλαια για την διαμόρφωση της Ιταλικής, της Ισπανικής, της Γαλλικής, της Πορτογαλικής και της Ρουμανικής.

      Το κεφάλαιο για την διαμόρφωση της Ρουμανικής, περιγράφει στην ουσία την διαμόρφωση της Ανατολικής Βαλκανικής Ρωμανικής συν τις λίγες ιδιαιτερότητες της Ρουμανικής που την διακρίνουν από την Αρμανική.

      2) Οι θυγατέρες της ΑΒΡ είναι μέλη πρώτης τάξεως του βαλκανικού γλωσσικού δεσμού (Balkan Sprachbund, μαζί με την Βουλγαρική, τη Σλαβομακεδονική και την Αλβανική), ενώ η Ελληνική και η Σερβοκροατική είναι μέλη δευτέρας τάξεως.

      Η μακεντόνσκα γλωσσολόγος Olga Miseska Tomić έχει γράψει το ενδιαφέρον βιβλίο “Balkan Sprachbund Morpho-Syntactic Features” (Springer, 2009).

      Σε αυτό το βιβλίο μεταξύ άλλων περιγράφεται η γραμματοσυντακτική δομή της Αρμανικής, της Μογλενίτικης και της Ρουμανικής και στο τέλος δίνεται ένα κείμενο από τον «Γέρο και τη Θάλασσα» του Hemingway σε όλες τις βαλκανικές γλώσσες (ανάμεσα στις οποίες είναι και οι τρεις προρρηθείσες θυγατέρες της ΑΒΡ).

      3) Το θέμα της καταγωγής των ομιλιτών της ΑΒΡ και της σχέσης της γλώσσας που μιλούσαν πριν τον εκλατινισμό τους με την Αλβανική είναι το θέμα του βιβλίου του Andre Du Nay “The origins of the Rumanians: The early history of the Rumanian language” (1η έκδοση 1977, 2η έκδοση Matthias Corvinus publishing, 1996).

      Πρέπει να πω μερικά λόγια για το βιβλίο αυτό. Το όνομα Andre Du Nay είναι ψευδώνυμο ενός ρουμάνου καθηγητή πανεπιστημίου, ο οποίος έγραψε επί Τσαουσέσκου (1977) και δεν μπορούσε να γράψει με το πραγματικό του όνομα ένα βιβλίο που κατέληγε στο συμπέρασμα πως η Ρουμανική γλώσσα διαμορφώθηκε νοτίως του Δούναβη. Τα αγγλικά του είναι λίγο χάλια και σε μερικά σημεία παρουσιάζει ορισμένες απαρχαιωμένες απόψεις για κάποια θέματα (επειδή χρησιμοποιεί πηγές του 30 και του 50), οι οποίες έχουν ξεπεραστεί, αλλά, με δεδομένο το κενό που υπάρχει σ΄αυτό το θέμα, παραμένει χρήσιμο βιβλίο γιατί τουλάχιστον θέτει το γενικό πλαίσιο του ζητήματος.

      Για περισσότερη βιβλιογραφία, καλό είναι να ρωτήσεις τον Thede Kahl και τον Φάνη Δασούλα που έχει γράψει ένα ωραίο άρθρο με τον Σταμάτη Μπέη για το σύστημα γραφής της Αρμανικής.

      Πες μου αν πρέπει να προσθέσω κάτι που σε ενδιαφέρει και παρέλειψα να το αναφέρω.

  8. χρηστος βεργος 93

    σμερδ, τον γιαννακη τον ειχα καθηγητη στο πανεπιστημιο.
    θα σε ξαναπρήξω για βιβλιογραφία στο μέλλον,συγχρόνος δε, θα παρακολουθώ τις νεες αναρτησεις σου και θα ανατρεχω στις παλαιοτερες όπου αναφέρεις βιβλιογραφια.θα εξετασω προσεχτικα τις πηγες,τα βιβλια που παραθέτεις και θα επανέλθω.
    συνέχισε τη καλή δουλειά!

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

w

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.