Ο Ψελλός σχολιάζει τον διορισμό φίλων του στην Ελλάδα

Ο Μιχαήλ Ψελλός έχει αφήσει δύο επιστολές στις οποίες σχολιάζει την απογοήτευση δύο φίλων του για τον διορισμό τους στην Ελλάδα. Τις επιστολές αυτές μπορείτε να τις βρείτε στην παρακάτω συλλογή του Κωνσταντίνου Σάθα με γραπτά του Ψελλού.

Ο Καλδέλλης σχολιάζει τις δύο αυτές επιστολές στην σελίδα 222 του Hellenism in Byzantium.

Για να μπείτε στο νόημα των επιστολών, παραθέτω τους παρακάτω στίχους του Ιωάννη Κυριώτη του Γεωμέτρη (~1000 μ.Χ.) για την κατάσταση του Ελλαδικού χώρου:

Οὐ βαρβάρων γῆν, ἀλλ΄ἰδὼν Ἑλλάδα,

Ἐβαρβαρώθης καὶ λόγον καὶ τρόπον.

Ἰωάννης Κυριώτης Γεωμέτρης, Carmina varia, 33. MPG 106,922

«Έχοντας γνωρίσει την Ελλάδα, και όχι κάποια βάρβαρη χώρα, εκβαρβαρώθηκες και στο λόγο και στον τρόπο.»

 

Ο Ψελλός ξεκινάει την πρώτη (26) από τις δύο επιστολές με την φράση «ἄνθρακες ὁ θησαυρὸς, ἀδελφὲ φίλτατε!» (εννοώντας πως ο φίλος του διορίστηκε σε χάλια τόπο που απλά φέρει ένδοξο όνομα) και τελειώνει την επιστολή του ρωτώντας μήπως τελικά όλα αυτά που είχαν διαβάσει για την κλεινή [αρχαία] Ελλάδα στην αρχαία γραμματεία ήταν «όλα ψευδή και μάταια και, τέλος πάντων, εδώ και καιρό ψόφια» (πάντα ψευδῆ τὲ καὶ μάταια καὶ τηνάλλως ἐψοφημένα);

Η δεύτερη επιστολή (33) είναι προς έναν φίλο του που είχε διοριστεί κριτής (θεματικός δικαστής) Ελλάδος και Πελοποννήσου (τῷ κριτῇ Πελοποννήσου καὶ Ἑλλάδος). Ο Ψελλός πληροφορεί τον φίλο του πως κάποιος άλλος γνωστός του που είχε διοριστεί διοικητής Αθηνών «μόλις ποτὲ τὴν θρυλλουμένην Ἑλλάδα ἰδὼν, ὡς τὴν Σκυθῶν θεασάμενος, τὴν ἑαυτοῦ τύχην ἀπολοφύρεται» (μόλις αντίκρισε την κάποτε θρυλλούμενη Ελλάδα, σα ν΄ αντίκριζε την χώρα των Σκυθών, άρχισε να οδύρεται για την τύχη του).

Για τη σύγκριση με την χώρα των Σκυθών, θυμίζω πως για τους βυζαντινούς λόγιους οι «Σκύθες» (νομάδες των στεπών όπως οι Ούννοι του Αττίλα και οι Μογγόλοι του Τζένγκις Χαν) ήταν οι βαρβαρότεροι των βαρβάρων, οι κατεξοχήν βάρβαροι «άλλοι».

Advertisements

13 Comments

Filed under Βυζαντινολογία

13 responses to “Ο Ψελλός σχολιάζει τον διορισμό φίλων του στην Ελλάδα

  1. “Για τη σύγκριση με την χώρα των Σκυθών, θυμίζω πως για τους βυζαντινούς λόγιους οι «Σκύθες» (νομάδες των στεπών όπως οι Ούννοι του Αττίλα και οι Μογγόλοι του Τζένγκις Χαν) ήταν οι βαρβαρότεροι των βαρβάρων, οι κατεξοχήν βάρβαροι «άλλοι».”

    Σμερδαλέε, από ό, τι γνωρίζω και οι Αρχαίοι και οι λόγιοι της Πόλης, από τον Προκόπιο ακόμα γνώριζαν την διαφορά μεταξύ Σκυθών και Ούννων (Μογγόλοι).
    Ο Ηρόδοτος αναφέρει του Μεσσαγέτες και ο Προκόπιος το “Ουννικό” στυλ που υιοθέτησαν οι Πράσινοι, διαφορετικο από των Σκυθών. Οι Σκύθες ήταν Indo-Aryan και όχι Μογγόλοι.
    Το 10ο αιώνα πια νομάδες είναι μόνο οι Μογγόλοι και οι Τούρκοι.
    Δεν ήταν φυσικά τιμητικός ο τίτλος ¨Σκύθης¨ και λέγοταν υποτιμητικά όπως στη περίπτωση της Θεοδώρας στον γελωτοποιό της. Αλλά όχι οι βαρβαρότεροι των βαρβάρων.

    • Ναπολέων, το κλασικίζον εθνώνυμο «Σκύθαι» ήταν ο κατεξοχήν βυζαντινός όρος για όλους τους νομάδες των Στεπών (στον μεσαίωνα, οι νομάδες αυτοί ήταν ως επι το πλείστον τουρκικά φύλα): Ούννοι, Άβαροι, Βούλγαροι (το στεπαίο φύλο και, αργότερα, λόγω σύγχυσης και το σλαβικό φύλο), Πατζινάκοι/Πετσενέγκοι, Κουμάνοι, Μογγόλοι κλπ. Ενίοτε, ο όρος χρησιμοποιείται και για μη νομαδικούς ιπποτοξότες που όμως σχετίζοντια με τη «Σκυθία» (Ποντοκασπικές στέπες), όπως λ.χ. οι Ρως του Κιέβου (οι οποίοι αποκαλούνται «Σκύθαι» και «Ταυροσκύθαι» στην ιστορία του Λέοντος του Διακόνου, βλ. την ενότητα «οι Σκύθες» εδώ), οι Γότθοι παλαιότερα (επειδή πριν διαβούν τον Δούναβη κατοικούσαν στη «Σκυθία» = περιοχή βορείως του δέλτα του Δούναβη) και, μερικές φορές, οι Σλάβοι.

      1) Για τους Ούννους που ανέφερες, ο Πρίσκος τους αποκαλεί συνεχώς «Σκύθες», δες λ.χ. τα διασωθέντα αποσπάσματά του εδώ (αρχίζουν στη σελίδα 275),

      λ.χ. το δεύτερο απόσπασμα του Πρίσκου που διέσωσε ο Ευάγριος: «… Ἀττήλα τοῦ τῶν Σκυθῶν βασιλέως …»

      2) «Σκύθες» αποκαλεί ο Θεοφύλακτος Σιμοκάττης τους Άβαρους και τους Τούρκους που ζουν στις ανατολικότερες στέπες:
      λ.χ. ο Άβαρος Βοοκολαβρᾶ είναι ο «Σκύθης» Βοοκολαβρᾶ

      [1.3.1-2] τῆς κατὰ τοὺς Ἀβάρους κινήσεως πρῶτα μνησθήσομαι διά τε τὸ τῶν πράξεων προσεχέστατον τῆς τε τάξεως τὸ προσφορώτατον. οὐκ ὀλίγα τοίνυν νεανικώτερον παρ‘ ἐκείνων τὸ τηνικαῦτα τετόλμηται. Οὖννοι δ‘ οὗτοι, προσοικοῦντες τῷ ῎Ιστρῳ, ἀπιστότατον ἔθνος καὶ ἀπληστότατον τῶν νομάδην βιούντων.

      [1.8.2] Σκύθης ἀνὴρ Βοοκολαβρᾶ τὴν ἐπωνυμίαν περιαγόμενος

      3) «Σκύθαι» είναι ο κατεξοχήν κλασικίζων όρος που χρησιμοποιείται για στεπαίους τουρκόφωνους νομάδες όπως οι Πατζινάκοι/Πετσενέγκοι και οι Κουμάνοι. Λ.χ. στην Αλεξιάδα της Κομνηνής:

      [10.4.10] Δέον οὖν τηνικαῦτα ἐκρίθη μεταπέμψασθαι τοὺς τῶν ἐθνικῶν ἀρχηγούς, τόν τε Οὐζᾶν (ἐκ Σαυροματῶν δὲ οὗτος) καὶ Καρατζᾶν τὸν Σκύθην καὶ τὸν μιξοβάρβαρον Μοναστρᾶν,

      [8.5.6] Μηνοειδοῦς δὲ τῆς παρατάξεως γεγονυίας, ἐν ταὐτῷ καὶ ὥσπερ ἐξ ἑνὸς συνθήματος παντὸς τοῦ στρατοῦ καὶ αὐτῶν δὴ τῶν Κομάνων τὴν κατ’ αὐτῶν ποιησαμένων ὁρμήν, στοχασάμενος τοῦ μέλλοντος Σκύθης τις τῶν ἐκκρίτων ἡγεμὼν τηνικαῦτα καθεστὼς προηρπάκει τὴν σωτηρίαν καὶ ὀλίγους συμπαραλαβὼν πρόσεισι τοῖς Κομάνοις ὡς ὁμογλώττοις.

      Αργότερα, κατά τον 13ο αιώνα, οι Μογγόλοι της Χρυσής Ορδής αποκαλούνται «Σκύθες» από τις πηγές της εποχής.

      • «Σκυθικά έθνη» στο Στρατηγικόν του Μαυρίκιου είναι ειδικά οι νομαδικοί ιπποτοξότες των Στεπών, όπως οι Άβαροι και οι Τούρκοι.

        Διάβασε εδώ:

      • Και “Πέρσες” έλεγαν του Τούρκους, το όποίο δεν έχει καμία συνάφεια, την ίδια έποχή που αντέγραφαν αστρονομικούς χάρτες από τους Πέρσες.
        Όντως οι χαρακτηρισμοί ήταν όποιον πάρει η μπάλλα.
        Βέβαια από τους λογίους της Πόλης, των οποίων ο κόσμος σταματούσε στα τείχη της, ο χαρακτηρισμός είναι δικαιολογημένος.
        Ανέφερα άνω κάποια άλλα κείμενα, όπως τα Ανέκδοτα του Προκόπιου, όπου ο διαχωρισμός Σκυθών – Μεσσαγετών/Ούννων είναι σαφής.
        Το κείμενο της Κομνηνής που είναι την ίδια εποχή με τον Ψελλό έχει περισσότερο βάρος για τον 11ο. Όχι ότι διακρίνεται η ίδια για την εθνολογική συνάφεια.

      • «Πέρσες» ονομάζουν ειδικά τους Ασιάτες Τούρκους (λ.χ. Σελτζούκους, Οθωμανούς) που ήρθαν από το ανατολικό/ασιατικό μέτωπο.

        Η βασική βυζαντινή κλασικίζουσα ορολογία για τους βάρβαρους εχθρούς είναι αρκετά ξεκάθαρη:

        1) «Σκύθης»: όποιος ζει στην «Σκυθία» (Στέπες): κυρίως οι τουρκόφωνοι ιπποτοξότες, αλλά και όποιος λαός σχετίζεται γεωγραφικά με τη «Σκυθία» (λ.χ. Ρως, Γότθοι).
        2) «Πέρσης»: ο κύριος εχθρός του ανατολικού/ασιατικού συνόρου (επειδή οι Πέρσες [Πάρθοι και Σασσανίδες] ήταν οι αιώνιοι εχθροί των Πάλαι Ρωμαίων σε εκείνο το μέτωπο): πολύ σπάνια αποκαλούνται έτσι οι Άραβες (που συνήθως είναι «Αγαρηνοί/Ισμαηλίται») αλλά, αργότερα, ο όρος γίνεται τυπικός για τους Σελτζούκους και τους Οθωμανούς
        3) «Λατίνος/Κελτός»: ο εχθρός από την δυτική Ευρώπη (Φράγκοι, λοιποί ρωμανόφωνοι κλπ, αν και τα γερμανικά φύλα στο Στρατηγικόν του Μαυρίκιου είναι γνωστά και ως «ξανθά έθνη»).

  2. Κατά την ημὠν αντίληψη τουλάχιστον.

  3. Μανούσος

    Ειδικά όμως για τους Σελτζούκους, ο όρος “Πέρσες”, δεν είναι άστοχος, καθώς όλος ο ο πολιτισμός και η διοίκηση και η γλώσσα της διοίκησης ακολουθεί τα περσικά πρότυπα. Μόνο να σκεφτεί κανείς ότι τα ονόματα των Σουλτάνων είναι τα ονόματα της μυθικής περσικής δυναστείας των Καϊανιδών από το Σαχναμέ νομίζω ότι αρκεί. Η Τουρκοποίηση αρχίζει με τα εμιράτα που ακολουθούν την διάλυση του Σελτζουκικού κράτους, ενώ η προτίμηση προς τον περσικό πολιτισμό παραμένει ισχυρή ακόμη και στους Ακ Κογιουνλού και Καρά κογιουνλού, ενώ ανακάμπτει σταθερά η περσική επίδραση από τον 15ο αι. και μετά. Για να το πω απλά: Ό,τι είναι η Γαλλία και το Παρίσι για την Ευρώπη τον 19ο-20ό αι. είναι η Περσία για τους μουσουλμάνους από την εποχή των Μογγόλων έως τον 19ο αι.

    • Γεια σου Μανούσο λεβεντιά!

      Έτσι είναι. Στους Σελτζούκους ταιριάζει γάντι, γιατί συν τοις άλλοις οι Βυζαντινοί τους είδαν να έρχονται από την Περσία.

      • Διόρθωση. Και στα Ανέκδοτα του Προκόπιου χρησιμοποιείται το Σκύθης και το Ούννος πανομοιότυπα. Με μόνη διαφορά το Μεσσαγέτης = Ούννος.
        Περί Σελτζούκων. Πολλές διπλωματικές σχέσεις είχαν και γνωριζαν περί τίνος προκειται, παρ’ όλη την υιοθέτηση Περσικών τρόπων. Ακόμα και κείμενα αντέγραφαν. Μάλλον περί ηρωοποίησης- μίμησης των αρχαιολατρών λογίων.

        Επίσης η Κομνηνή κατά την περίοδο του Αρπ-Ασλάν τους ονομάζει Τούρκους. Μάλλον φιλολογική η ονοματοθεσία.

        Υπάρχει γνώση για την ενδυμασία;

      • Ναπολέων, έχεις καταλάβει τι εννοούμε όταν λέμε «κλασικίζουσα ορολογία»;

        Η φράση δηλώνει την χρήση ενός «κώδικα» εθνογραφικής σημάνσεως, με τον οποίο λαοί του παρόντος περιγράφονται στην κλασικίζουσα ιστοριογραφία με κλασικά εθνωνύμια.

        Οι Βούλγαροι παρουσιάζονται ως «Μυσοί» (αλλά και «Σκύθες»), οι ανατολικοί/ασιατικοί Τούρκοι παρουσιάζονται ως «Πέρσες», οι Φράγκοι παρουσιάζονται ως «Λατίνοι/Κελτοί», χωρίς αυτό να σημαίνει ότι οι συγγραφείς πιστεύουν ότι οι λαοί που περιγράφουν είναι κάτι άλλο παρά Βούλγαροι, Τούρκοι και Φράγκοι.

        Οι συγγραφείς που χρησιμοποιούν αυτόν τον «κώδικα» έχουν πλήρη συναίσθηση των «πραγματικών» εθνωνυμίων με τα οποία οι λαοί αυτοί είναι γνωστοί στην κοινή διάλεκτο.

        Γι’αυτό ο Λέων ο Διάκονος γράφει πως ονομάζει «Ταυροσκύθες» αυτούς που η «κοινή διάλεκτος» συνηθίζει ν΄αποκαλεί Ρως:

        καὶ Καλοκύρην ἐκεῖνον τῷ τῶν πατρικίων τιμήσας ἀξιώματι, ἄνδρα ὁρμητίαν τὴν ἄλλως καὶ θερμουργὸν, ἐς τοὺς Ταυροσκύθας ἐξέπεμψεν, οὓς ἡ κοινὴ διάλεκτος Ῥῶς εἴωθεν ὀνομάζειν,

        Αντίστοιχα, ο Ατταλειάτης γράφει ότι ο όρος «Μυσοί» είναι ειδική προσηγορία για τους Βούλγαρους.

        Ἀλλὰ περὶ μὲν τούτων ἅλις· Μυσοὶ δέ, οἷς εἰδικὴ προσηγορία τὸ τῶν Βουλγάρων καθέστηκεν ὄνομα,

  4. Ριβαλδίνιο

    Δεν τα χάλασε τα Τρυφερά Πόδια να πάνε και λίγο στο Ουέστ ! 🙂

    Αυτά μπορούν να ερμηνευθούν και ως κόντρα της περιφέρειας με το κέντρο. Ο Ελλαδικός Νικήτας Ρενδάκιος πάντως είχε τον τόπο του περί πολλού και όχι μόνο δεν τον θεωρούσε παρηκμασμένο , αλλά συνέχιζε πάντα να φέρει τα κάλλιστα :

    Οὔκουν ἐμοὶ νῦν δοκεῖ παρακμάσαι τὸ πόλισμα οὐδ΄ ὡς γεγηρακυίαν τὴν πατρίδα μὴ φέρειν τὰ κάλλιστα…

    Να πως συμπεριφέρθηκαν οι Θρακιώτες στους ψιλομύτες Συβαρίτες Πολίτες κατά την Άλωση του 1204 σύμφωνα με τον Χωνιάτη. Όταν οι επαρχιώτες έβλεπαν τους Πολίτες να φθάνουν σε κακά χάλια πρόσφυγες στην ν περιοχή τους, τους περιγελούσαν πως τώρα επιτέλους επήλθε “ισοπολιτεία”.

    Και όταν ο Μιχαήλ Σενναχηρείμ έμαθε πως το κράτος της Νίκαιας ανακατέλαβε την Πόλη στέναξε απελπισμένος “Γιατί να ζήσω να δώ και αυτή την συμφορά ; Να μην ελπίζουμε τίποτα καλό, αφού οι Ρωμαίοι κατέχουν πάλι την Πόλη !”.

    • Αυτά μπορούν να ερμηνευθούν και ως κόντρα της περιφέρειας με το κέντρο.

      Έτσι είναι, αλλά το «κέντρο» δεν είναι η Κωνσταντινούπολη, αλλά τα «Ρωμαίων ήθη» (Μικρασία και Ανατολική Θράκη).

      Ο ελλαδικός χώρος ήταν υπανάπτυκτος σε σχέση με τα Ρωμαίων ήθη μέχρι τα μέσα του 10ου αιώνα. Στον ενάμιση αιώνα που χρειάστηκε για να πάρει τα πάνω του μετά την ανάκτησή του, σχηματίστηκαν αυτά τα στερεότυπα για την «υπανάπτυκτη Ελλάδα».

      Ο Curta κάνει μια αρχαιολογική σύγκριση στις σελίδες 224-5 μεταξύ Ελλάδος και άπτωτων «ηθών»:

      The general withdrawal of troops from the Balkans in c. 620 gave the final blow to a regional economy much weakened by state intervention and military catastrophe. The collapse is well illustrated by, among other things, the relatively rapid regeneration of wood and scrubland in many parts of Greece, in itself an indication of the absence of any agricultural activity, as well as of sporadic human occupation, if any at all.

      There was, however, no “decay” or crisis in those territories which remained under the control of the Empire between c. 620 and c. 820 […]

      p. 226: Επανακτημένη Ελλάδα μετά το 800: Growth was, however, slow. Land clearing and the increase of the area under cultivation became prominent only after 900, while the expansion of secondary production and the growth of trade cannot be dated before 1000.

      Εξαιτίας αυτών των παλαιών στερεοτύπων, ο Γεώργιος Τορνίκιος/Τορνίκης (γεννημένος στην ακμάζουσα τότε Θήβα) στα μέσα του 12ου αιώνα ζήτησε την συμβουλή του Κων/πολίτη Θεόδωρου Παντέχνη για το αν πρέπει να δεχτεί τον εκκλησιαστικό διορισμό του στην Κόρινθο, και ο Παντέχνης τον συμβούλεψε, αν μπορεί, να φροντίσει να διοριστεί σε καμιά «γκλαμουράτη» πόλη της Μικράς Ασίας. Ο Τορνίκης τον άκουσε και κατέληξε στην Έφεσο.

      https://imgur.com/a/xNw74

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: