zies Lune = dies Lunae στην Κάτω Μυσία του 5ου μ.Χ. αιώνα

Η σημερινή ανάρτηση έχει ως θέμα την εξέλιξη του λατινικού όρου diēs = «ημέρα» στην Ανατολική Βαλκανική Ρωμανική (ΑΒΡ). Αν κοιτάξετε τον πίνακα με τους ρωμανικούς απογόνους τους λατινικού αυτού όρου θα παρατηρήσετε ότι η προστριβοποίηση dj>dz (>z) εμφανίζεται μόνο στις θυγατέρες της Ανατολικής Βαλκανικής Ρωμανικής (αντίθετα, στις σύνθετες λέξεις και στις μονολεξηματισμένες εκφράσεις που περιέχουν τον όρο diēs στο εσωτερικό τους, η προστριβοποίηση είναι γενικότερο φαινόμενο, βλ. στο τέλος την αναφορά στα ιταλικά oggi και pomeriggio).

Βλαχική/Αρ(ου)μανική (AR): dzi (με έναρθρο τύπο dz(ã)uã)

Ρουμανική (DR): zi (με έναρθρο τύπο ziua)

Μογλενιτική (MR): zuuă (/zuwə/)

Ιστρορουμανική (IR): zi

Ο λατινικός όρος diēs ανήκει στην λεγόμενη 5η κλίση, μια κλιτική κατηγορία με την οποία οι ομιλητές της δημώδους λατινικής είχαν πρόβλημα από νωρίς και η συνήθης αντίδραση σ΄αυτή τη δυσκολία γραμματικού χειρισμού ήταν η μεταβίβαση των πεμπτόκλιτων ονομάτων σε πιο εύκολες κλιτικές κατηγορίες (λ.χ. ο πεμπτόκλιτος κλασικός λατινικός όρος faciēs = «πρόσωπο» στην δημώδη λατινική απέκτησε την πρωτόκλιτη μορφή *facia, από την οποία προήλθαν όλοι οι σημερινοί ρωμανικοί απόγονοι, λ.χ. ιταλικό faccia, βλαχικό fatsã κλπ). Στην περίπτωση του πεμπτόκλιτου όρου diēs, η συνήθης αυτή αντίδραση συνέβη στην Ιβηρική Ρωμανική (λ.χ. ισπανικό día και πορτογαλικό dia).

Σε άλλες Ρωμανικές γλώσσες, όμως, ο όρος diēs απλώς απλοποιήθηκε σε di (λ.χ. ιταλ. , το οποίο περιέχεται και στα ιταλικά ονόματα των ημερών της εβδομάδας, λ.χ. λατ. diēs Lūnae «ημέρα Σελήνης, Δευτέρα» > Ιταλ. lune).

Το «u» (/w/) του έναρθρου ΑΒΡ τύπου *dziwə (AR  dz(ã)uã ~ DR ziua) προέρχεται από το διπλό ll του θηλυκού άρθρου illa. Η εξέλιξη ll>l>w είναι παρόμοια με αυτήν του διπλού ll των όρων stēlla και sella:

λατ. stēlla > ΑΒΡ stela > stealə > steawə > AR steauã (και με περαιτέρω απλοποίηση DR stea)

λατ. sella > ABΡ sέla > sjέla > sjέalə > sjálə > šálə >šáwə > AR shauã (και με περαιτέρω απλοποίηση DR șa)

Αντίστοιχα:

ΑΒΡ di illa (με επιτασσόμενο οριστικό άρθρο) > *dīlla > *dzīla (μάλλον με ουράνωση «τύπου τσουκνίδας») > *dziwə > AR  dz(ã)uã ~ DR ziua

Όπως και στους ΑΒΡ απογόνους των όρων stēlla και sella, έτσι και στον έναρθρο τύπο της ΑΒΡ «ημέρας» το /l/ διατηρείται στον πληθυντικό:

AR: dzãle/dzãli (~ shale/shali, steale/steali)

DR: zile (~ stele)

Οι Ρουμάνοι κάποια στιγμή ξέχασαν ότι ο τύπος zile είναι ήδη έναρθρος και πρόσθεσαν ακόμα ένα άρθρο, με αποτέλεσμα ο έναρθρος πληθυντικός zilele = «οι ημέρες».

Πότε άρχισαν οι ομιλητές της ΑΒΡ να προφέρουν τον δημώδη απόγονο του κλασικού λατινικού όρου diēs με προστριβόμενο /dz/;

Σε μια λατινική επιγραφή του 5ου μ.Χ. αιώνα από την Κάτω Μυσία (βρέθηκε στο σημερινό χωριό Stan της Βουλγαρίας, OCS stanŭ > στάνη) ο λατινικός όρος diēs απαντά δύο φορές ως ziēs (/dziēs/). Με άλλα λόγια, ο γραφέας της επιγραφής μετέφερε στον γραπτό λόγο τον προστριβόμενο φθόγγο /dz/ = «z» της επιχώριας δημώδους ποικιλίας (ο ΑΒΡ πρόγονος των σημερινών AR dzi/dz(ã)uã, DR zi/ziua κλπ).

κλασικό λατινικό diēs Lūnae («ημέρα Σελήνης, Δευτέρα») > «zie Lune» (di>dzi και μονοφθογγοποίηση ae>e, όπως Graecus > Grec[u]),

και παρακάτω «en zies [= in diebus σε κλασσική/λόγια λατινική, λ.χ. in diebus illis = «κατά τις ημέρες εκείνες»] Danielo bicario».

Η λατινική «Δευτέρα» diēs Lūnae συνεχίζει ως Lūnae > Lune > luni στη Βλαχική/Αρ(ου)μανική, τη Ρουμανική, τη Βενετσιάνικη και τη Σικελική.

Η επιγραφή περιέχει και άλλα δημώδη επιχωρικά στοιχεία, τα οποία δείχνουν ότι ο γραφέας δεν ήταν ιδιαίτερα εξοικειωμένος με την λόγια (κλασική) Λατινική.

Ο όρος vicārius απαντά ως bicārius, με /b/ που δείχνει την τυπική δημώδη λατινική σύγχυση /v/~/b/ (λ.χ. λατ. vōx/vōcem > δημώδες λατ. bocem > ΑΒΡ boace > AR boatsi/boatse ~ DR boace και λατ. vīta > ισπανικό vida = /biδa/).

Η φράση «et Probīnō Māiōre» > «et Probinu Maiure» δείχνει την απόδοση δύο κάποτε μακρών /ō/ (που μετά το 250 μ.Χ. σίγουρα είχαν γίνει βραχέα στη δημώδη λατινική) ως /u/. Και τα δύο βρίσκονται πριν από ένηχο (πριν από έρρινο /m/ το πρώτο και πριν από υγρό /r/ το δεύτερο) και, συνεπώς, μπορούν να εξηγηθούν ως γενικότερες λατινικές τάσεις (λ.χ. *gwhor– > fornāx/furnus και πορφύρα > purpura).

Ωστόσο, η εξέλιξη māiōre > maiore > maiure δείχνει μια εξέλιξη που είναι τυπική της ΑΒΡ.

λατ. arbōr/arbōrem > ΑΒΡ *arbure > AR arburi/arbure ~ διαλεκτικό DR arbure

Ο πληθυντικός ουδετέρων σε -uri της ΑΒΡ (λ.χ. AR yinuri ~ DR vinuri «κρασιά», αλλά λατινικό vīna = «κρασιά») προέκυψε από γενίκευση του πληθυντικού των σιγμόληκτων λατινικών ουδετέρων (ενικός σε *-os > -us και πληθυντικός σε *-os-h2 > -oza > -ora) του τύπου:

corpus/corpora

tempus/tempora

pectus/pectora

Οι πληθυντικοί corpora/tempora/pectora στην ΑΒΡ εξελίχθηκαν πρώτα σε corpura/timpura/pjectura (όπως το māiōre > maiure της επιγραφής και το λατ. arbōrem > ΑΒΡ arbure) και τελικά σε corpuri/timpuri/pjecturi (λ.χ. λατ. pectora «στήθη» > ΑΒΡ pjectura > pjecturi > AR chiepturi ~ DR piepturi) και οι πληθυντικοί σε -uri αργότερα γενικεύτηκαν σε όλα τα ουδέτερα (γι΄αυτό ο λατινικός πληθυντικός vīna «κρασιά» εξελίχθηκε στον ΑΒΡ vinuri).

Απ΄όσο γνωρίζω, η γραφή diēs >«zies» (= /dzies/) σ΄αυτήν την επιγραφή του 5ου μ.Χ. αιώνα από την Κάτω Μυσία είναι η παλαιότερη επιγραφική μαρτυρία προστριβόμενης προφοράς του λατινικού όρου diēs και είναι 2 αιώνες παλαιότερη από το σχόλιο του Ισιδώρου της Σεβίλλης (πρώτο μισό 7ου αιώνα) ότι οι Ιταλοί συνηθίζουν να προφέρουν το hodie (< hōc diē = «σήμερα, σ΄αυτήν εδώ την ημέρα») ως «ozie» ( “solent Itali dicere ozie pro hodie,” λ.χ.το σημερινό ιταλικό oggi = /oddži/ και το βλαχικό hāc die > *adja > adzã).

Ο όρος diēs έχει προστριβοποιηθεί και στους απογόνους των όρων:

λατ. *medīdiēs > merīdiēs (αφομοίωση d..d>r..d) = «μεσημέρι» και post merīdiem «μετά μεσημβρίας, απόγευμα», λ.χ. το ιταλικό pomeriggio = «απόγευμα» και το βλαχικό amiridz = «σκιερό μέρος για τη μεσημεριανή ξεκούραση του κοπαδιού» (και το αντίστοιχο ρουμανικό meriză), ενώ υπάρχει και το λατινικό ρήμα merīdiāre = «ξεκουράζομαι για μεσημέρι» (στα Βαλκάνια «ξεκουράζω σε σκιερό μέρος το κοπάδι»): AR amiridz(u) = DR a meriza = αλβανικό mërzej. Ο ιταλικός απόγονος meriggiare = «ξεκουράζομαι για μεσημέρι», συνεχίζει την αρχική λατινική σημασία.

Advertisements

12 Comments

Filed under Βαλκανικές γλώσσες, Γλωσσολογία

12 responses to “zies Lune = dies Lunae στην Κάτω Μυσία του 5ου μ.Χ. αιώνα

  1. ΒΡΙΣΚΩ ΤΙς ΑΝΑΡΤΗΣΕΙΣ ΣΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΒΡ ΜΟΝΑΔΙΚΕΣ.ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΠΟΨΗ ΤΗς ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗς ΤΟΥΣ ΑΡΤΙΟΤΗΤΑΣ. ΤΟ ΜΟΝΟ ΜΕΠΤΟ ΙΣΩς ΕΙΝΑΙ ΤΑ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΑΤΗΣ ΑΡΜΑΝΙΚΗΣ ΠΟΥ ΧΡΗΣΙΜΟΠΟΙΗΤΕ. ΚΑΛΥΠΤΟΥΝ ΜΟΝΟ ΜΕΡΟΣ ΤΩΝ ΙΔΩΜΑΤΩΝ ΚΑΙ ΙΔΙΑΙΤΕΡΑ ΑΥΤΩΝ ΠΟΥ ΠΑΡΟΥΣΙΑΖΩ=ΟΥΝ ΕΝΤΟΝΗ ΣΤΕΝΩΣΗ ΤΩΝ ΦΩΝΕΝΤΩΝ ΤΟΥΣ. ΔΕΝ ΦΤΑΙΤΕ ΒΕΒΑΙΑ ΕΣΕΙΣ ΕΦΟΣΟΝ ΔΕΝ ΕΧΟΥΝ ΓΙΝΕΙ ΟΛΟΚΛΗΡΟΜΕΝΕς ΜΕΛΕΤΕΣ ΤΩΝ ΙΔΙΩΜΑΤΩΝ ΩΣΥΕ ΝΑ ΕΧΕΤΑΙ ΠΛΗΡΗ ΕΙΚΟΝΑ. ΑΝ ΤΑ ΓΝΩΡΙΖΑΤΕ ΘΑ ΒΓΑΖΑΤΕ ΑΚΟΜΗ ΠΙΟ ΕΚΠΛΗΚΤΙΚΑ ΣΥΜΕΠΡΑΣΜΑΤΑ. ΟUNU ARMÎNU CI S’ MINTUESTE

    • Φάνη μου, ευχαριστώ για το σχόλιό σου. Αν η μνήμη μου δεν με απατά, το έχουμε ξανασυζητήσει το θέμα της στένωσης που έθιξες σε παλαιότερό σου σχόλιο. Δυστυχώς, λόγω έλλειψης καταγεγραμμένου υλικού, πρέπει να βασιστώ στα αρμανικά λήμματα του βικιλεξικού, τα οποία κατά κανόνα δείχνουν στένωση.

      Από τότε που μου το πρωτοείπες πάντως, προσπαθώ να γράφω και τους δύο τύπους (λ.χ. pontem > punte/punti).

  2. Ειλικρινά δεν θυμάμαι ποτέ σου το πρωτοείπα. Πάντως πληροφοριακά σου λέω ότι έχω δημοσιευσει ενα ηλεκτρονικό λεξικό με το ιδίωμα του Μετσοβου αποτέλεσμα τεράστιας έρευνας. Είναι μια πρώτη γρήγορη μορφή για αυτό που θα ακολουθήσει και που θα είναι ολοκληρωμένο. Εκεί θα δεις ενα διαφορετικό από άποψης φωνητικής αμάνικο ιδίωμα. Μπορείς να το βρεις στο sait: Fanis Dasoulas | University of Ioannina/Greece – Academia.edu , που εχω αναρτησει ολες τις εργασιες μου. Σε συγχαίρω πάντως και ξέρω καλά τι λέω. Χρονια ασχολούμενος με το θέμα, έχω γράψει και άρθρα για τους Βλαχους και το συστημα γραφης της ( θα τα βρεις εκει που ειπα) και τόσο εξειδικευμένες πληροφορίες δεν έχω βρει . Μονο και μονο η αναζητηση τους απιτει πολύ χρονο.

    • Φάνη μου, αν δεν μου το είχες πει εσύ, τότε μου το είχε πει ένας άλλος σχολιαστής, κάνα χρόνο πριν πάνω κάτω.

      Ευχαριστώ πολύ για τις πληροφορίες. Στην πρώτη ευκαιρία θα κοιτάξω τις εργασίες σου στο academia.edu, γιατί όσο ενδιαφέρουσα είναι η γλωσσολογική μελέτη της Αρμανικής, τόσο ελλιπής και δυσεύρετη είναι η σχετική βιβλιογραφία. Ό,τι κρίνεις ότι χρειάζεται σχολιασμό στις αναρτήσεις μου για την Αρμανική σχολιαζέ το.

      • Μακάρι να είχα τον χρόνο. Να ξέρεις πάντως ότι είσαι ο μονός στον ελληνικο χώρο που θέτεις το δημόσια το θέμα σε σωστές επιστημονικές (ιστορικές και γλωσσολογικέ) βάσεις. Δεν υπεισέρχομαι στο πως δημιουργήθηκε και από ποιους λαούς συντέθηκε η βλακανορωμανική πληθυσμιακή ομάδα ωστόσο όλα τα στοιχεία συγκλίνουν προς το γεγονός ότι οι σημερινές περιοχές ων κεντρικών Βαλκανίων ήταν η αρχική ζώνη της ύπαρξης τους.

      • Έτσι είναι όπως το λες. Προς τα εκεί συγκλίνουν τα όσα διαθέσιμα στοιχεία, αλλά μας λείπουν οι περαιτέρω λεπτομέρειες.

        Ένα θέμα που μπορεί να δώσει κάποιες παραπάνω ενδείξεις είναι ένα καλό προσεκτικό «κοσκίνισμα» όλων των δημωδών λατινικών επιγραφών της Βαλκανικής, ψάχνοντας για χαρακτηριστικές φωνολογικές τροπές της ΑΒΡ.

  3. συμφωνω απολυτα, ειναι ο μονος τροπος να ανιχνευσουμε τις απαρχες της ανατολικης Βαλκανορωμανικης, και να αποστομωθουν διαστρεβλωσεις χωριων τυπου Λυδου, ωστσοσο μας λειπει και νεοτερο διαλεκτικο υλικο το οποιο δυχτυχως δεν θα συγκεντρωθει ποτε επειδη οι φυσικοι ομιλητες εχουν σχεδον φυγει

    • Αυτό είναι το χειρότερο σενάριο. Να χαθούν οι φυσικοί ομιλητές πριν γίνει η λεπτομερής γλωσσολογική μελέτη από εξειδικευμένους γλωσσολόγους.

  4. Επανερχομαι για να θεσω ενα ερωτημα που προέκυψε απο την συζητηση μας. Γνωριζεις αν υπαρχει corpus δημωδών λατινικών επιγραφών της Βαλκανικής ή βρισκονται σκορπιες σε αλλλες συλλογες. Σιγουρα η μελετη τους και η συγκριτικη τους αναλυση με τις μεταγενεστερες μορφες της ΑΒΡ εχει τεραστιο γλωσσολογικο ενδιαφερον όχι μονο για την Ελλάδα αλλα συνολικα για την ρωμανολογια. Ο ορος ΑΒΡ(Ανατολικη Βαλκανικη Ρωμανική) πολυ πετυχημενος. Δινει το ακριβες γεωγραφικο στιγμα.Τον χρησμοποιω και εγω στα γραπτα μου. Δυστυχως στην Ελλάδα ακομη ακι αυτοι που κανουν τους “βλαχορωμανιστες” αγνουν οτι στην χεσρόνησο του Αιμου μιληθηκαν τρις διαφορετικες μορφες της λατινκης, δυο λαικες( ΑΒΜ και Δαλματικη) και μια επισημη κρατικη, καθώς επισης και τις σημαντικες λεξιλογικες και φωνητικες επιδρασεις επι της Αλβανικης. Αυτη η αγνοια τους τους κανει να τα βαζουν ολα σε ενα τσουβαλι δεδομενου οτι αντιλαβανονομενοι την λατινοφωνια των Βαλακανιων ως ενιαία γλωσσικα και εθνολογικα περίπτωση καταληγουν σε επιστημονκες ανκρίβειες γαι ανα μην πω τιποτε αλλο. Αρκουσε να διαβασουν .τον Tagliavini ωστσοσο και αυτοι που υποτιθεται οτι τον δοαβασαν αποσιωπουν αυτη τηνδιασταση. Οι λογοι αντιληπτοί….. ..

    • Για τις λατινικές επιγραφές ξέρω ότι υπάρχουν οι συλλογές όπως CIL, αλλά δεν είμαι εξοικειωμένος στην χρήση τους, όπως είμαι με τη συλλογή ελληνικών επιγραφών (που περιέχει και αρκετές λατινικές επιγραφές από την ανατολή).

      Βέβαια, μπορούμε να ρωτήσουμε κάποιον ειδικό να μας πει περισσότερα για τις λατινικές επιγραφές.

      Τώρα για τον όρο ΑΒΡ, εγώ τον δανείστηκα από τον Vladimir Orel που χρησιμοποιεί τους όρους “Eastern Balkan” & “Western Balkan” Romance για να ταξινομήσει τα λατινικά δάνεια της Αλβανικής που περιέχουν το σύμπλεγμα /ct/.

      Από εκεί και μετά είναι ουδέτερος όρος που δεν έχει καμία σχέση με τις εθνικιστικές εμμονές των Ρουμάνων να παρουσιάζουν όλες τις άλλες ΑΒΡ ποικιλίες ως «διαλέκτους» της Ρουμανικής.

      Τώρα για το «οι λόγοι αντιληπτοί» που έγραψες, η ίδια ιστορία ισχύει με την παραδοσιακή στάση προς τη «Βυζαντινή» και τη μεταγενέστερη ρωμέικια ταυτότητα.

  5. Αναφερομαι παντα στην ανατολικη “πρωτο ή πρωιμη ή κοινη ανατολικη βαλκανικη ρωμανικη” απο την οποια προηλθαν οι μετεπειτα “βλαχικες” γλωσσες. Οι αποψεις των ρουμανων δεν διαφερουν απο τις αποψεις των δικων μας που προσπαθουν να μας πεισουν οτι πληθυσμοι με διαφορετικο πολιστιμικο υποβαθρο και αποκομενοι γεωγραφικα μεταξυ τους διαμορφωσαν ενα απολυτα κοινο γλωσσικο κωδικα.Δεν εχει συμβει πουθενα στον πλανητη γη. Ωστοσο στην Ρουμανια περαν της εθνικιστικης σχολης υπαρχουν και σοβαρες μελετες. Εδω υπαρχουν; Φυσικα σε οτι αφορα το Βυζαντιο μας συμφερει το ρωμαικο να το μεταφραζουμε ελληνικο. Όμως απεχει πορω αυτη η αντιληψη απο την ιδεα που ειχαν για τον ευατο τους οι αυτοκρατορες της Ανατολης ειδικα κατά τους πρωτους αιωνες. Αν γινοταν δια μαγειας να λεγαμε στον μεγαλο Κωνσταντινο και τον Ιουστινιανο οτι η συγρονη ελληνικη Ιστορια σας εντασει στο δικο της αφηγημα θα επεφταν απο τα συνεφα.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s