Η ουράνωση «τύπου τσουκνίδας» της Ανατολικής Βαλκανικής Ρωμανικής

Και η σημερινή ανάρτηση θα είναι γλωσσολογικού περιεχομένου και σχετικά σύντομη. Το θέμα της ανάρτησης είναι μια ενδιαφέρουσα ουράνωση των συμφώνων /t/,/d/,/s/ και του συμπλέγματος /st/ της Ανατολικής Βαλκανικής Ρωμανικής (ΑΒΡ, ο πρόγονος της Αρ(ου)μανικής/Βλαχικής [AR], Ρουμανικής [DR], Μογλενιτικής [MR] και Ιστρορουμανικής [IR]) πριν από τονισμένο μακρό /ī/την οποία, λόγω έλλειψης επίσημης ονομασίας, αποφάσισα να βαφτίσω ουράνωση «τύπου τσουκνίδας», επειδή απαντά στους ΑΒΡ απογόνους της λατινικής λέξης urtīca = «τσουκνίδα».

λατ. tī > tʲī > ΑΒΡ tsi (/ts/ = AR «ts» = DR «ț»)

λατ. dī > dʲī > ΑΒΡ dzi (το ΑΒΡ /dz/ διατηρείται στην AR, ενώ στην DR αποπροστριβοποιήθηκε σε /dz/>/z/ κάποια στιγμή κατά τον ύστερο μεσαίωνα)

λατ. sī > sʲī > ΑΒΡ ši (/š/ = AR «sh» = DR «ș»)

λατ. stī > sʲtī > ΑΒΡ šti (/št/ = AR «sht» = DR «șt»)

Οι Ti Alkire & Carol Rosen περιγράφουν την ουράνωση «τύπου τσουκνίδας» για την Ρουμανική στην σελίδα 261 (παράγραφος 10.3.1), αλλά την περιγράφουν λίγο βιαστικά (δεν ξεκαθαρίζουν ότι η συνθήκη ουράνωσης απαιτεί μακρό και τονισμένο /ī/), και την στρίμωξαν μαζί με την διαφορετική ουράνωση πριν από τονισμένο έ > jέ (>), λ.χ. λατ. décem > dce > ΑΒΡ djeatše/djatše > dz(e)atše > AR dzatsi/dzatse ~ DR zece (εδώ στην Ρουμανική συνέβη επανατροπή /ea/>/e/, η οποία ακύρωσε την ΑΒΡ μεταφωνία, λ.χ. λατ. lēx/lēgem > παλαιό ρουμανικό leage [= AR leadzi/leadze] > πιο πρόσφατο ρουμανικό lege.

Παραθέτω και την σελίδα 256 (παράγραφος 10.1.5) όπου οι Alkire & Rosen περιγράφουν τη σχετικά πρόσφατη ρουμανική επανατροπή (reversion) τύπου leage > lege (το μεταφωνικό /ea/ διατηρήθηκε λ.χ. στο βραχύ απαρέμφατο vidēre > vedeare [= AR videari/videare] > a vedea).

Ας γυρίσουμε όμως στην ουράνωση «τύπου τσουκνίδας» της ΑΒΡ.

Το τυπικότερο μέρος του λεξιλογίου όπου αυτή εκδηλώνεται είναι στα ρήματα που έχουν απαρέμφατο σε -īre και μετοχή παρακειμένου σε -ītus.

λατ. urtīca = «τσουκνίδα» > δημώδες λατ. *urca > ΑΒΡ *urdzīca > AR urdzicã/urdzãcã ~ DR urzică

λατ. = «λέω» > ΑΒΡ *dzī > AR dzãc(u)/dzãtsiri ~ DR zic/a zice

λατ. senre «αισθάνομαι» > δημώδες λατ. *sencre/*senctus > ΑΒΡ simtsīre/simtsītu (λόγω τροπής nct>mpt>mft>mt, λ.χ. δημ. λατ. *strinctus > AR strimtu ~ DR strâmt) > AR simtsiri/simtsit(u) ~ DR a simți/simțit

λατ. imparre/impartus «μοιράζω/χωρίζω, μοιρασμένος/χωρισμένος» > ΑΒΡ impartsīre/impartsītu > AR mpãrtsãre/mpãrtsãri ~ DR a împărți (οι αντίστοιχες μετοχές είναι AR mpãrtsãt(u) ~ DR împărțit).

λατ. aure/autus «ακούω» > ΑΒΡ audzīre/audzītu > AR avdzãri/avdzãt(u) ~ DR a auzi/auzit

λατ. tussīre «βήχω» >  ΑΒΡ *ture > tušīre/tušitu > AR tushescu/tushiri/tushit(u) ~ DR tușesc/a tuși/tușit

λατ. arrossīre = «κοκκινίζω» > ΑΒΡ *arore > arošīre/arošītu > AR arushescu/arushiri/arushit(u) ~ DR roșesc/a roși/roșit

Όσον αφορά το σύμπλεγμα /st/ το μόνο παράδειγμα που έχω βρει μέχρι στιγμής είναι το παρακάτω:

λατ. castī = «τιμωρώ, συνετίζω» > ΑΒΡ /kɨštigu/ > AR shti ~ DR a câștiga

Advertisements

Leave a comment

Filed under Βαλκανικές γλώσσες, Γλωσσολογία

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.