Το σλαβικό συλλογικό επίθημα πληθυντικού -jane

Η σημερινή ανάρτηση θα είναι σχετικά μικρή και γλωσσολογικού περιεχομένου. Το θέμα της είναι το σλαβικό συλλογικό επίθημα πληθυντικού -jane, το οποίο χρησιμοποιείται ευρέως από όλες τις σλαβικές γλώσσες για τον σχηματισμό εθνικών ονομάτων από τοπωνύμια.

Το επίθημα εμφανίζεται με αυτήν την λειτουργία ήδη στην Εκκλησιαστική Παλαιοσλαβονική (OCS):

Rim-ŭ = Ρώμη > *Rim-jane > Rimljane = Ρωμαίοι (η επένθεση mj>mlj είναι τυπική της OCS, λ.χ. *zem-ja > zemlja)

Solun-ŭ = Θεσσαλονίκη > Solun-jane = Θεσσαλονικείς

Το χαρακτηριστικό του επιθήματος -jane είναι ο ανισοσύλλαβος παράγωγος ενικός σε -jan-inŭ, λ.χ.:

Rimljane = Ρωμαίοι, Rimljaninŭ = Ρωμαίος (λ.χ. σερβοκροατικό Rimljanin, ρωσικό римлянин κλπ)

Ο λόγος αυτής της ανωμαλίας είναι η αθέματη ΙΕ καταγωγή (ΙΕ *-es > PSlv *-e, λ.χ. πλεύμων/πνεύμων > πλεύμον-ες/πνεύμον-ες) του επιθήματος, την οποία οι Σλάβοι από ένα σημείο και μετά δεν ήξεραν πως να χειριστούν. Για τον ίδιο λόγο, πολλές σύγχρονες σλαβικές γλώσσες τροποποίησαν τον αθέματο πρωτοσλαβικό πληθυντικό -jan-e (< IE *-es) σε θεματικό -jan-i (< ΙΕ * < *-oy, λ.χ. IE *wl.kw-oy > λύκ-οι ~ lup-ī ~ OCS vlĭč-i). Έτσι, στον συντηρητικό ρωσικό συλλογικό πληθυντικό Rimljane αντιστοιχεί ο τροποποιημένος σερβοκροατικός πληθυντικός Rimljani.

Παραδείγματα τέτοιων τροποποιημένων θεματικών πληθυντικών είναι τα παρακάτω:

polje = «κάμπος» > κανονικός αθέματος πληθυντικός Poljane = «Καμπίτες», αλλά τροποποιημένος θεματικός πληθυντικός Poljani

OCS drěvo = «ξύλο» > Ανατολικό Σλαβικό φύλο *Drěvljane = «Δασ-ίτες, κάτοικοι του δάσους» > σημερινό ουκρανικό Drevljani (το εθνωνύμιο αυτό που πρωτοεμφανίζεται στο Χρονικό του Νέστορος (~1113 μ.Χ.) έχει σχηματιστεί από το OCS dvo -λόγω λόγιας επίδρασης της OCS- και όχι από το εγχώριο πλειοφωνικό ανατολικό σλαβικό derevo). Οι Γότθοι Τερβίγκοι που τον 4° αιώνα κατοικούσαν στα ίδια μέρη είχαν παρόμοιο εθνωνύμιο (PGmc *trewą = «δένδρο» [λ.χ. αγγλικό tree] + PGmc *-ingaz > *Trew-ing- > Τερβίγκοι = «Δασίτες»).

Ωστόσο, ακόμα και στις σύγχρονες σλαβικές γλώσσες που θεματοποίησαν τον πληθυντικό σε -jan-e > -jan-i, ο παλιός αθέματος πληθυντικός συνεχίζει να υπάρχει και εμφανίζεται συχνά σε τοπωνύμια, λ.χ.:

rěka = ποτάμι > *rěk-jane > Rěčane «Ποταμίτες» > σλαβομακεδονικό Rečane και σερβικό Rečane

Σχετικά με την ΙΕ καταγωγή του πρωτοσλαβικού μορφήματος *-jan- υπάρχουν δύο απόψεις.

Στα περισσότερα βιβλία σλαβολογίας θα βρείτε την άποψη ότι το μόρφημα *-jan- προέρχεται από το ΙΕ μόρφημα *-i-ēn-, μια παραλλαγή με συζευκτικό /i/ του Caland του ΙΕ μορφήματος *-ēn- > PSlv –ěn-, που χρησιμοποιείται στον σχηματισμό επιθέτων στις Βαλτο-Σλαβικές γλώσσες (λ.χ. OCS drěvěnŭ = «ξύλινος»). Η παραλλαγή *-iēn- > PSlv *-j-ěn- έγινε κανονικά -jan-, επειδή το πρωτοσλαβικό γιατ (ě) μετά από «μαλακό» σύμφωνο (j,š,ž κλπ) τρέπεται κανονικά σε ě>a (λ.χ. IE *gwhēr-os > PSlv *žěrŭ > *ža).

Ωστόσο, ο Eric Hamp πρότεινε μια περισσότερο ενδιαφέρουσα άποψη για την καταγωγή του σλαβικού μορφήματος -jan-e, η οποία εξηγεί καλύτερα τη συλλογική του λειτουργία. Σύμφωνα με τον Hamp, το σλαβικό συλλογικό πληθυντικό επίθημα *-jan-e δεν είναι παρά η κανονική σλαβική εξέλιξη του πληθυντικού του αθέματου συλλογικού ΙΕ επιθήματος Hoffmann *-(i)h3onh2-es:

IE *-ih3onh2-es > *-iōn-es > *-yōn-es > PSlv *-jan-e

Η φωνολογική εξέλιξη IE *-yōn-es > PSlv *-jan-e είναι απολύτως φυσιολογική, λόγω της πρωτοσλαβικής τροπής IE *ō > PSlv a (λ.χ. δρον ~ da, γιγνώσκω ~ znati) και του ΝAΣ που ευθύνεται για την απώλεια του τελικού /s/. Με άλλα λόγια, σύμφωνα με τον Hamp, το σλαβικό συλλογικό πληθυντικό επίθημα -jan-e είναι ο ΙΕ συγγενής του ελληνικού επιθήματος -ίων-ες σε όρους όπως:

Οὐραν-ός > Οὐραν-ίων-ες (ομηρικός χαρακτηρισμός των θεών, «αυτοί που κατοικούν στον ουρανό»)

Solun-ŭ = Θεσσαλονίκη > Solun-jan-e = Θεσσαλονικείς («αυτοί που κατοικούν στη Θεσσαλονίκη»)

Επιπρόσθετα, σύμφωνα πάντοτε με τον Eric Hamp, η καταγωγή από το IE *-yōn-es φαίνεται και σε μερικές από τις πλάγιες πτώσεις του επιθήματος *-jan-e στην OCS.

Advertisements

4 Comments

Filed under Βαλκανικές γλώσσες, Γλωσσολογία, Ινδοευρωπαϊκά θέματα, Σλαβικές γλώσσες

4 responses to “Το σλαβικό συλλογικό επίθημα πληθυντικού -jane

  1. Χρήστος

    Καλημέρα smerdalee ,

    πολύ ωραία ανάρτηση η σημερινή.
    Να σου πω ότι εγώ συμπεριέλαβα τελικά την ερμηνεία του Hamp που μου
    έστειλες. Και όπως βλέπω τώρα και την άλλη ερμηνεία από το –ěn, νομίζω ότι η ερμηνεία του Hamp υπερέχει.
    Υπερέχει γιατί το επίθημα Hoffman IE *-ih3onh2-es περιέχει τη συλλογική λειτουργία που ταιριάζει απολύτως στα εθνωνύμια -jane. Το επίθημα –ěn όμως σχηματίζει επίθετα από ουσιαστικά. πχ kal=βρομιά > kal–ěn=βρόμικος.

    Επίσης νομίζω ότι πρέπει να αναφερθεί το βασικό επιχείρημα του Hamp για την εναλλαγή 2 ριζών στις διάφορες πτώσεις. Δηλαδή τη ρίζα *-ih3onh2 για τις πτώσεις ονομαστική, γενική, αιτιατική ενώ τη ρίζα ΙΕ *-ios / -ia (ΣΛ. ji / ja που χρησιμοποιείται στα επίθετα) για τις υπόλοιπες πτώσεις δοτική, τοπική, οργανική.Την εναλλαγή αυτή τη στηρίζει και στην αντίστοιχη ελληνική εναλλαγή που συναντά στον Όμηρο στον χαρακτηρισμό του Δία ως Κρόν-ιο (ΙΕ *-ios / -ia) και ισοδύναμα ως Κρον-ίων (IE *-ih3onh2-es).

    Τέλος σχετικά με την τροπή
    ———το πρωτοσλαβικό γιατ (ě) μετά από «μαλακό» σύμφωνο (j,š,ž κλπ) τρέπεται κανονικά σε ě>a (λ.χ. IE *gwhēr-os > PSlv *žěrŭ > *žarŭ)——–

    Η γενική τάση είναι της προσθίωσης των φωνηέντων μετά από μαλακά. Δηλαδή τα a,u γίνονται e,i. Υπάρχει και η αντίστροφη τάση δηλαδή τα μπροστινά να γίνονται πισινά αλλά δε θυμάμαι απ’ έξω σε πιο περιβάλλον γίνεται αυτή η τροπή.
    Ωστόσο αν ισχύει αυτό, μου δίνεις άλλη μια εξήγηση.
    Υπάρχει ένα τοπωνύμιο που προέρχεται από το βάτραχο (žaba) (Derksen 553).
    Παραθέτω την εξέλιξη του:
    BS *gēbīskje > EPS *žēbīšte > LPS žěbište > žabište > Ζάβιστα
    όπως βλέπεις περιέχεται η τροπή που συζητάμε žě>ža. Η Skach ωστόσο θεωρεί ανώμαλη αυτή την τροπή. Και το είχα αφήσει ως ανεξήγητο στην εργασία μου. Ίσως η λύση να είναι αυτή που λες και να είναι ομαλή τροπή τελικά και όχι ανώμαλη.

    • Καλημέρα Χρήστο!

      Όντως, η πρόταση του Hamp φαίνεται πιθανότερη.

      Τώρα για την τροπή μετά από «μαλακά» σύμφωνα που απαιτεί η άλλη άποψη, στο βιβλίο των Comrie-Corbett, ο Schenker που έγραψε το κεφάλαιο για την πρωτοσλαβική εξηγεί την τροπή στην σελίδα 71 (2.14) ως πρώιμη πρωτοσλαβική τροπή ē>ā πριν από «μαλακό» σύμφωνο (ουρανωμένο: j,š,ž,č,ć).

      Έτσι προέκυψαν τα ρήματα σε -ati (λ.χ. IE *k’lew- > *k’low-s- > *slušētey > *slušātī > slušati «ακούω»

      Η τροπή ήταν πανσλαβική με την εξαίρεση ορισμένων γραπτών από την Οχρίδα (Μακεδονική εκδοχή της OCS), στα οποία διατηρείται το ē>ě (το «στάδιο 2» στο κείμενο).

      Ο Schenker αναφέρει επίσης την διτυπία IE *h1ed-tey > *edtey > *ēdtey > jasti / jěsti του ρήματος τρώω. Η τροπή jē>jā>ja της ποικιλίας jasti είναι η πηγή του σημερινού βουλγαρικού *jadam > jam «τρώω» και του σλαβομακεδονικού jadam = «τρώω» (αλλά σερβικό jedem).

      http://imgur.com/a/tf9o4

  2. akis

    Καλησπέρα στη παρέα,

    διαβάζοντας το άρθρο μου ήρθαν στο μυαλό οι Γαργαλιάνοι στη Μεσσηνία. Στη wiki λέει πως προέρχεται από τα ιταλικά, αλλά αυτό η κατάληξη του τοπωνυμίου με πονηρεύει μετά την ανάγνωση του άρθρου.
    Γνώμες ; 🙂

    • Γεια σου Άκη και συγγνώμη για την καθυστερημένη απάντηση, αλλά τα καλοκαίρια μπαίνω στα κλεφτά στο ίντερνετ 1-2 φορές την εβδομάδα.

      Όταν έχεις ένα ελληνικό τοπωνύμιο σε -ιανοί τότε υπάρχουν 2 περιπτώσεις: ή πρόκειται για το λατινικό τοπωνύμιο -ianus/-iani που εισήλθε στην ελληνική ήδη από την αρχαιότητα (λ.χ. Christus > christianus/christiani > χριστιανός/χριστιανοί, και τσερβούλια > τσερβουλιάνοι στον Πορφ.) ή πρόκειται για το σλαβικό -jane που αποδόθηκε ελληνιστί ως -ιανοί.

      Το μόνο κριτήριο που μπορεί να σε βοηθήσει είναι το θέμα στο οποίο προστέθηκε το επίθημα -ιανοί. Αν το θέμα είναι ελληνικό, τότε το πιθανότερο είναι ότι έχουμε να κάνουμε με το δανεισμένο από τη Λατινική επίθημα, επομένως, το τοπωνύμιο είναι ελληνικής καταγωγής.

      Αν το θέμα είναι σλαβικό και η σύζευξη των μορφημάτων είναι ενδεικτική σλαβικής παραγωγής της λέξης τότε το τοπωνύμιο είναι σλαβικό.

      Αν πάλι το θέμα είναι σλαβικό, αλλά η σύζευξη των μορφημάτων δεν είναι φυσιολογική για σλαβική γλώσσα, τότε το τοπωνύμιο μπορεί να είναι ελληνικής παραγωγής και απλά οι ελληνόφωνοι ομιλητές χρησιμοποίησαν έναν δανεισμένο σλαβικό όρο στον οποίο πρόσθεσαν το δανεισμένο από τη Λατινική επίθημα -ιανός/-ιανοί.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s