Το σλαβικό συλλογικό επίθημα πληθυντικού -jane

Η σημερινή ανάρτηση θα είναι σχετικά μικρή και γλωσσολογικού περιεχομένου. Το θέμα της είναι το σλαβικό συλλογικό επίθημα πληθυντικού -jane, το οποίο χρησιμοποιείται ευρέως από όλες τις σλαβικές γλώσσες για τον σχηματισμό εθνικών ονομάτων από τοπωνύμια.

Το επίθημα εμφανίζεται με αυτήν την λειτουργία ήδη στην Εκκλησιαστική Παλαιοσλαβονική (OCS):

Rim-ŭ = Ρώμη > *Rim-jane > Rimljane = Ρωμαίοι (η επένθεση mj>mlj είναι τυπική της OCS, λ.χ. *zem-ja > zemlja)

Solun-ŭ = Θεσσαλονίκη > Solun-jane = Θεσσαλονικείς

Το χαρακτηριστικό του επιθήματος -jane είναι ο ανισοσύλλαβος παράγωγος ενικός σε -jan-inŭ, λ.χ.:

Rimljane = Ρωμαίοι, Rimljaninŭ = Ρωμαίος (λ.χ. σερβοκροατικό Rimljanin, ρωσικό римлянин κλπ)

Ο λόγος αυτής της ανωμαλίας είναι η αθέματη ΙΕ καταγωγή (ΙΕ *-es > PSlv *-e, λ.χ. πλεύμων/πνεύμων > πλεύμον-ες/πνεύμον-ες) του επιθήματος, την οποία οι Σλάβοι από ένα σημείο και μετά δεν ήξεραν πως να χειριστούν. Για τον ίδιο λόγο, πολλές σύγχρονες σλαβικές γλώσσες τροποποίησαν τον αθέματο πρωτοσλαβικό πληθυντικό -jan-e (< IE *-es) σε θεματικό -jan-i (< ΙΕ * < *-oy, λ.χ. IE *wl.kw-oy > λύκ-οι ~ lup-ī ~ OCS vlĭč-i). Έτσι, στον συντηρητικό ρωσικό συλλογικό πληθυντικό Rimljane αντιστοιχεί ο τροποποιημένος σερβοκροατικός πληθυντικός Rimljani.

Παραδείγματα τέτοιων τροποποιημένων θεματικών πληθυντικών είναι τα παρακάτω:

polje = «κάμπος» > κανονικός αθέματος πληθυντικός Poljane = «Καμπίτες», αλλά τροποποιημένος θεματικός πληθυντικός Poljani

OCS drěvo = «ξύλο» > Ανατολικό Σλαβικό φύλο *Drěvljane = «Δασ-ίτες, κάτοικοι του δάσους» > σημερινό ουκρανικό Drevljani (το εθνωνύμιο αυτό που πρωτοεμφανίζεται στο Χρονικό του Νέστορος (~1113 μ.Χ.) έχει σχηματιστεί από το OCS dvo -λόγω λόγιας επίδρασης της OCS- και όχι από το εγχώριο πλειοφωνικό ανατολικό σλαβικό derevo). Οι Γότθοι Τερβίγκοι που τον 4° αιώνα κατοικούσαν στα ίδια μέρη είχαν παρόμοιο εθνωνύμιο (PGmc *trewą = «δένδρο» [λ.χ. αγγλικό tree] + PGmc *-ingaz > *Trew-ing- > Τερβίγκοι = «Δασίτες»).

Ωστόσο, ακόμα και στις σύγχρονες σλαβικές γλώσσες που θεματοποίησαν τον πληθυντικό σε -jan-e > -jan-i, ο παλιός αθέματος πληθυντικός συνεχίζει να υπάρχει και εμφανίζεται συχνά σε τοπωνύμια, λ.χ.:

rěka = ποτάμι > *rěk-jane > Rěčane «Ποταμίτες» > σλαβομακεδονικό Rečane και σερβικό Rečane

Σχετικά με την ΙΕ καταγωγή του πρωτοσλαβικού μορφήματος *-jan- υπάρχουν δύο απόψεις.

Στα περισσότερα βιβλία σλαβολογίας θα βρείτε την άποψη ότι το μόρφημα *-jan- προέρχεται από το ΙΕ μόρφημα *-i-ēn-, μια παραλλαγή με συζευκτικό /i/ του Caland του ΙΕ μορφήματος *-ēn- > PSlv –ěn-, που χρησιμοποιείται στον σχηματισμό επιθέτων στις Βαλτο-Σλαβικές γλώσσες (λ.χ. OCS drěvěnŭ = «ξύλινος»). Η παραλλαγή *-iēn- > PSlv *-j-ěn- έγινε κανονικά -jan-, επειδή το πρωτοσλαβικό γιατ (ě) μετά από «μαλακό» σύμφωνο (j,š,ž κλπ) τρέπεται κανονικά σε ě>a (λ.χ. IE *gwhēr-os > PSlv *žěrŭ > *ža).

Ωστόσο, ο Eric Hamp πρότεινε μια περισσότερο ενδιαφέρουσα άποψη για την καταγωγή του σλαβικού μορφήματος -jan-e, η οποία εξηγεί καλύτερα τη συλλογική του λειτουργία. Σύμφωνα με τον Hamp, το σλαβικό συλλογικό πληθυντικό επίθημα *-jan-e δεν είναι παρά η κανονική σλαβική εξέλιξη του πληθυντικού του αθέματου συλλογικού ΙΕ επιθήματος Hoffmann *-(i)h3onh2-es:

IE *-ih3onh2-es > *-iōn-es > *-yōn-es > PSlv *-jan-e

Η φωνολογική εξέλιξη IE *-yōn-es > PSlv *-jan-e είναι απολύτως φυσιολογική, λόγω της πρωτοσλαβικής τροπής IE *ō > PSlv a (λ.χ. δρον ~ da, γιγνώσκω ~ znati) και του ΝAΣ που ευθύνεται για την απώλεια του τελικού /s/. Με άλλα λόγια, σύμφωνα με τον Hamp, το σλαβικό συλλογικό πληθυντικό επίθημα -jan-e είναι ο ΙΕ συγγενής του ελληνικού επιθήματος -ίων-ες σε όρους όπως:

Οὐραν-ός > Οὐραν-ίων-ες (ομηρικός χαρακτηρισμός των θεών, «αυτοί που κατοικούν στον ουρανό»)

Solun-ŭ = Θεσσαλονίκη > Solun-jan-e = Θεσσαλονικείς («αυτοί που κατοικούν στη Θεσσαλονίκη»)

Επιπρόσθετα, σύμφωνα πάντοτε με τον Eric Hamp, η καταγωγή από το IE *-yōn-es φαίνεται και σε μερικές από τις πλάγιες πτώσεις του επιθήματος *-jan-e στην OCS.

Advertisements

2 Comments

Filed under Βαλκανικές γλώσσες, Γλωσσολογία, Ινδοευρωπαϊκά θέματα, Σλαβικές γλώσσες

2 responses to “Το σλαβικό συλλογικό επίθημα πληθυντικού -jane

  1. Χρήστος

    Καλημέρα smerdalee ,

    πολύ ωραία ανάρτηση η σημερινή.
    Να σου πω ότι εγώ συμπεριέλαβα τελικά την ερμηνεία του Hamp που μου
    έστειλες. Και όπως βλέπω τώρα και την άλλη ερμηνεία από το –ěn, νομίζω ότι η ερμηνεία του Hamp υπερέχει.
    Υπερέχει γιατί το επίθημα Hoffman IE *-ih3onh2-es περιέχει τη συλλογική λειτουργία που ταιριάζει απολύτως στα εθνωνύμια -jane. Το επίθημα –ěn όμως σχηματίζει επίθετα από ουσιαστικά. πχ kal=βρομιά > kal–ěn=βρόμικος.

    Επίσης νομίζω ότι πρέπει να αναφερθεί το βασικό επιχείρημα του Hamp για την εναλλαγή 2 ριζών στις διάφορες πτώσεις. Δηλαδή τη ρίζα *-ih3onh2 για τις πτώσεις ονομαστική, γενική, αιτιατική ενώ τη ρίζα ΙΕ *-ios / -ia (ΣΛ. ji / ja που χρησιμοποιείται στα επίθετα) για τις υπόλοιπες πτώσεις δοτική, τοπική, οργανική.Την εναλλαγή αυτή τη στηρίζει και στην αντίστοιχη ελληνική εναλλαγή που συναντά στον Όμηρο στον χαρακτηρισμό του Δία ως Κρόν-ιο (ΙΕ *-ios / -ia) και ισοδύναμα ως Κρον-ίων (IE *-ih3onh2-es).

    Τέλος σχετικά με την τροπή
    ———το πρωτοσλαβικό γιατ (ě) μετά από «μαλακό» σύμφωνο (j,š,ž κλπ) τρέπεται κανονικά σε ě>a (λ.χ. IE *gwhēr-os > PSlv *žěrŭ > *žarŭ)——–

    Η γενική τάση είναι της προσθίωσης των φωνηέντων μετά από μαλακά. Δηλαδή τα a,u γίνονται e,i. Υπάρχει και η αντίστροφη τάση δηλαδή τα μπροστινά να γίνονται πισινά αλλά δε θυμάμαι απ’ έξω σε πιο περιβάλλον γίνεται αυτή η τροπή.
    Ωστόσο αν ισχύει αυτό, μου δίνεις άλλη μια εξήγηση.
    Υπάρχει ένα τοπωνύμιο που προέρχεται από το βάτραχο (žaba) (Derksen 553).
    Παραθέτω την εξέλιξη του:
    BS *gēbīskje > EPS *žēbīšte > LPS žěbište > žabište > Ζάβιστα
    όπως βλέπεις περιέχεται η τροπή που συζητάμε žě>ža. Η Skach ωστόσο θεωρεί ανώμαλη αυτή την τροπή. Και το είχα αφήσει ως ανεξήγητο στην εργασία μου. Ίσως η λύση να είναι αυτή που λες και να είναι ομαλή τροπή τελικά και όχι ανώμαλη.

    • Καλημέρα Χρήστο!

      Όντως, η πρόταση του Hamp φαίνεται πιθανότερη.

      Τώρα για την τροπή μετά από «μαλακά» σύμφωνα που απαιτεί η άλλη άποψη, στο βιβλίο των Comrie-Corbett, ο Schenker που έγραψε το κεφάλαιο για την πρωτοσλαβική εξηγεί την τροπή στην σελίδα 71 (2.14) ως πρώιμη πρωτοσλαβική τροπή ē>ā πριν από «μαλακό» σύμφωνο (ουρανωμένο: j,š,ž,č,ć).

      Έτσι προέκυψαν τα ρήματα σε -ati (λ.χ. IE *k’lew- > *k’low-s- > *slušētey > *slušātī > slušati «ακούω»

      Η τροπή ήταν πανσλαβική με την εξαίρεση ορισμένων γραπτών από την Οχρίδα (Μακεδονική εκδοχή της OCS), στα οποία διατηρείται το ē>ě (το «στάδιο 2» στο κείμενο).

      Ο Schenker αναφέρει επίσης την διτυπία IE *h1ed-tey > *edtey > *ēdtey > jasti / jěsti του ρήματος τρώω. Η τροπή jē>jā>ja της ποικιλίας jasti είναι η πηγή του σημερινού βουλγαρικού *jadam > jam «τρώω» και του σλαβομακεδονικού jadam = «τρώω» (αλλά σερβικό jedem).

      http://imgur.com/a/tf9o4

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s