Η Ρωμαία στολή ως εθνοτικός δείκτης

Στα μέσα του 14ου αιώνα ο Ιταλός Fazio Degli Uberti συνέγραψε το έργο Dittamondo (κάτι σαν «Επιχείρηση ανά τον Κόσμο»), ένα διδασκαλικό ποίημα στο οποίο ο συγγραφέας ταξιδεύει νοερά ανά την υφήλιο μαζί με τον αρχαίο Ρωμαίο γεωγράφο Γάιο Ιούλιο Σολίνο σχολιάζοντας την (κλασική κυρίως) γεωγραφία και ιστορία των διαφόρων περιοχών.

Όταν το νοερό ταξίδι φέρνει τους δύο άνδρες στην εκβολή του Πηνειού ποταμού που κατά την αρχαιότητα ήταν το σύνορο Μακεδονίας και Θεσσαλίας (βλ. παρακάτω στο ποίημα vv. 59-62: “dimmi dove si diparte Tessaglia, se lo sai, da Macedon[i]a? … Quel fiumme proprio parte l’una dall’altra, ove tu me trovasti,” quel fiumme = αυτός ο ποταμός, ove tu me trovasti = όπου με συνάντησες) και ετοιμάζονται να ξεκινήσουν την περιγραφή της Θεσσαλίας, ο Fazio περιγράφει έναν περαστικό που φορούσε abito Greco («Γραικική» ενδυμασία) και γι΄αυτόν το λόγο του απηύθυνε το saluto Greco («Γραικικός»/Νεοελληνικός χαιρετισμός) «Γεια σου» (v. 29: Jia su). Ο «Γραικός» περαστικός συστήθηκε με τη σειρά του νεοελληνιστί λέγοντας «είμαι Ρωμαίος» (v. 36: ime Romeos) και η συζήτηση συνεχίζει στα «Φράγκικα» επειδή ο Ρωμαίος -για τις ανάγκες του ιταλόφωνου αναγνωστικού κοινού του Fazio- παρουσιάζεται ως γλωσσομαθής («ξεύρεις Φράγκικα [=Ιταλικά];» ρωτάει ο Fazio και όταν ο “Greco”/Ρωμαίος απαντά πως γνωρίζει πολλές γλώσσες, ο Fazio λέει «μίλησε Φράγκικα, σε παρακαλώ», και ο “Greco”/Ρωμαίος απαντά «μετά χαράς»). Από εκείνο το σημείο και μετά, ο “Greco”/Ρωμαίος γίνεται ξεναγός των δύο ανδρών και το φερέφωνο δια του οποίου ο Fazio εκθέτει την -τυπική για έναν αναγεννησιακό λόγιο- κλασική του γεωγραφική και ιστορική γνώση.

Η πιο ενδιαφέρουσα πληροφορία αυτού του χωρίου είναι αναμφίβολα ότι ο Ιταλός Fazio Degli Uberti ήξερε πως ένας τυχαίος ελληνόφωνος της εποχής αυτοπροσδιοριζόταν σε δημώδη Νεοελληνική (η «ἰδιῶτις» [= ανεπιτήδευτη] φωνή των Ρωμαίων) λέγοντας «είμαι Ρωμαίος» (αντί για το αρχαίο/λόγιο «εἰμὶ Ῥωμαῖος»). Ωστόσο, στην παρούσα ανάρτηση με ενδιαφέρει κάτι άλλο από αυτή τη νοερή συνάντηση. Ο Fazio πίστευε ότι μπορούσε να διακρίνει τον εθνοτικό “Greco”/Ρωμαίο από το “abito Greco” του (από το “abito Greco” υποτίθεται ότι κατάλαβε ότι ο περαστικός ήταν “Greco” και, γι΄αυτό το λόγο, τον χαιρέτησε με το “saluto Greco” «γεια σου»). Με άλλα λόγια, κατά τον Fazio η ενδυμασία ήταν ένας από τους εθνοτικούς δείκτες (ethnic markers) που επέτρεπαν την διάκριση του εθνοτικού Ρωμαίου, ο οποίος κατά την ητική αντίληψη των δυτικών ήταν φυσικά «Γραικός». Οι «Βυζαντινοί» (Ρωμαίοι) συγγραφείς πίστευαν και αυτοί στην ίδια ακριβώς διάκριση και συχνά μιλάνε για την «Ῥωμαίαν/ῥωμαϊκὴν» ενδυμασία (στολή, ἐσθής κλπ) των Ρωμαίων. Δε μπορώ να πω κατά πόσο ήταν πραγματική αυτή η δυνατότητα διάκρισης, δηλαδή κατά πόσο όλοι οι ελληνόφωνοι (και μόνο αυτοί) είχαν την ίδια χαρακτηριστική ενδυμασία. Μου φαίνεται απίθανο ένας νησιώτης και ένας ορεσίβιος της ενδοχώρας που θεωρούσαν ότι ήταν ομοεθνείς να είχαν την ίδια ακριβώς ενδυμασία. Στην εθνολογία, όμως, συχνά μετράει περισσότερο η υποκειμενική αντίληψη (ιδίως την συμμερίζονται τόσο Βυζαντινοί όσο και Φράγκοι συγγραφείς όπως ο Fazio Degli Uberti) παρά η πραγματικότητα.

Ο σύγχρονος του Fazio Degli Uberti Νικηφόρος Γρηγοράς πίστευε ότι η Ρωμαϊκή στολή στην Παλαιολόγεια αυλή της εποχής του είχε νοθευτεί σε τέτοιο βαθμό, ώστε δεν ήταν πια δυνατό να ξεχωρίσεις τον Ρωμαίο από τα άλλα γένη (ὡς μηδὲ γινώσκεσθαι ἔτι ὅστις Ῥωμαίων καὶ ὅστις τῶν ἄλλως ἐχόντων γενῶν). Ωστόσο, αυτή η φράση του Γρηγορά δείχνει πως πίστευε ότι κάποτε υπήρχε μια χαρακτηριστική ρωμαϊκή ενδυμασία, η οποία είχε αντικατασταθεί στις ημέρες του από μια στολή που ήταν «μ[ε]ῖγμα καὶ συμφόρημα» διαφόρων εθνικών ενδυμασιών.

[Νικηφόρος Γρηγοράς, Ρωμαϊκή Ιστορία, 37.48] ἤθη καινὰ καὶ ἀλλόκοτα […] καὶ ὅπως ἐκτετόπισται τοῦ γνωρίμου […] ὡς μηδὲ γινώσκεσθαι ἔτι ὅστις Ῥωμαίων καὶ ὅστις τῶν ἄλλως ἐχόντων γενῶν. οὔτε γὰρ Περσικὴ τις ἄκρατη ἡ στολή γέγονεν ἤδη Ῥωμαίοις, οὔτε Λατινικὴ τελέως, οὔτε μὴν τις Γοτθικὴ καθάπαξ, οὔτε εἰ τις Τριβαλλῶν καὶ ἅμα Μυσών και Παιόνων· ἀλλ΄εκ πασῶν […] μ[ε]ῖγμα καὶ συμφόρημα·

«Πέρσαι» = Τούρκοι, «Λατῖνοι» = Φράγκοι, «Γότθοι» = ?, «Τριβαλλοί» = Σέρβοι, «Μυσοί» = Βούλγαροι, «Παίονες» = Ούγγροι

Για να δούμε τι λένε οι ρωμαϊκές πηγές των προηγούμενων αιώνων.

Σε μια πρόσφατη ανάρτηση αναφέρθηκα στον εμίρη πατέρα του Διγενή Ακρίτη ως το πιο γνωστό παράδειγμα Σαρακηνού γαμβρού και έκλεισα την ανάρτηση με τη μουσουλμάνα μητέρα του εμίρη να ζητάει από το γιο της να επιστρέψει κοντά της στη Συρία.

Η εκδοχή Grottaferrata (G) συνεχίζει με τον εμίρη να πηγαίνει στη Συρία, να πείθει τη μητέρα του και τους λοιπούς μουσουλμάνους συγγενείς του ότι ο Χριστιανισμός είναι η αληθινή θρησκεία και να τους παίρνει όλους μαζί του πίσω στη Ρωμανία. Το πρώτο πράγμα που κάνει ο εμίρης όταν εισέρχεται στη Ρωμανία είναι να βγάλει τα [αραβικά ; ] ρούχα τα οποία φορούσε στη Συρία και να φορέσει τη «ῥωμαίαν στολήν» (G, 3.257: ἤμειψε τὴν στολὴν εὐθύς, περιβαλὼν ῥωμαίαν):

[G, 3.246-57]

Εἶτα πλοῦτον τὸν ἄπειρον μεθ΄ἑαυτῶν λάβόντες,

ὁμοῦ πάντες ἐξήλθασι πρὸς τὰ τῆς Ῥωμανίας.

Ὅτε δὲ καὶ κατέλαβον Καππαδοκίας μέρη,

[…]

ἤμειψε τὴν στολὴν εὐθύς, περιβαλὼν ῥωμαίαν,

Το ίδιο ακριβώς πράγμα έκανε και ο Ρωμανός Διογένης όταν εισήλθε σε Ρωμαϊκό έδαφος μετά την αιχμαλωσία του στη μάχη του Ματζικέρτ (1071): έφτασε στην Θεοδοσιούπολη «μετὰ τουρκικῆς τῆς στολῆς» (του την είχε προσφέρει ο Σελτζούκος σουλτάνος Αλπ Αρσλάν όσο τον φιλοξενούσε) και φόρεσε «ῥωμαϊκήν τε σκευὴν» πριν «εἰς τὰ πρόσω τῆς Ῥωμαίων χωρεῖν». Η ρωμαϊκή σκευή που φόρεσε ο Ρωμανός ήταν επιπρόσθετα και «βασιλική»:

[Ατταλειάτης, Ιστορία, 20.28 = σλδ 302 στην έκδοση Καλδέλλη-Κράλλη] Ὁ δὲ βασιλεὺς κατηντηκὼς εἰς Θεοδοσιούπολιν μετὰ τουρκικῆς τῆς στολῆς καὶ ὑποδεχθεὶς φιλοτίμως, […] ῥωμαϊκήν τε σκευὴν ἄρτι καινίζων καὶ τὴν ἄλλην ἐκεῖσε κατασκευάζων ἐπίτευξιν διὰ τὸ μέλλειν εἰς τὰ πρόσω τῆς Ῥωμαίων χωρεῖν. Ἄρας οὖν ἐκεῖθεν μετὰ βασιλικῆς τῆς σκευῆς τε καὶ προπομπῆς,

Ο Μιχαήλ Ατταλειάτης συνέγραψε την ιστορία του γύρω στο 1081· σχεδόν μια δεκαετία αργότερα (~1090) ολοκλήρωσε τη «Σύνοψη Ιστοριών» του ο Ιωάννης Σκυλίτζης. Κατά τον Σκυλίτζη η ρωμαϊκή στολή ήταν διακριτή από την βουλγαρική, την αρμενική, τη νοτιοϊταλική, την αραβική και την περσική.

Όταν ο Ιωάννης Τζιμισκής ολοκλήρωσε την κατάκτηση της ανατολικής Βουλγαρίας, έφερε πίσω στην Κωνσταντινούπολη τον τσάρο των Βουλγάρων Βόρις Β΄, όπου σε μια τελετή του αφαίρεσε τα βασιλικά του παράσημα (η πράξη συμβόλιζε την μεταφορά της Βουλγαρίας στα εδάφη που έλεγχε ο Βασιλέας των Ρωμαίων) και τον τίμησε με το αξίωμα του μαγίστρου. Ο Βόρις («Βορίσ(σ)ης») συνέχισε να ζει στην Κωνσταντινούπολη μέχρι που ξέσπασε η εξέγερση των Κομητόπουλων στην δυτική Βουλγαρία. Τότε ο Βόρις και ο αδελφός του Ρωμανός απέδρασαν από την Κωνσταντινούπολη έχοντας ως προορισμό το αρχηγείο των Κομητόπουλων. Ο Βόρις έπεσε νεκρός από βέλος Βούλγαρου φρουρού που τον πέρασε για Ρωμαίο εξαιτίας της Ρωμαϊκής στολής που φορούσε νομίσαντος Ῥωμαῖον αὐτὸν εἶναι (ἐνεδέδυτο καὶ γὰρ στολὴν Ῥωμαϊκήν)»]. Ο αδελφός του Ρωμανός πρόλαβε να δηλώσει ποιος είναι και γλίτωσε.

[Σκυλίτζης, Σύνοψις Ιστοριών, Βασ. Β΄ & Κωνστ. Η΄, 11 = σλδ 312 της αγγλικής μετάφρασης των Wortley-Cheynet] Βορίσσης δὲ καὶ Ῥωμανὸς […] ἐκεῖθεν ἀποδιδράσκουσι, καὶ τὴν Βουλγαρίαν φθάσαι ἠπείγοντο. καὶ ὁ μὲν Βορίσσης τόξῳ βληθεὶς ἐν τῷ διϊέναι κατά τινα λόχμην παρά τινος Βουλγάρου νομίσαντος Ῥωμαῖον αὐτὸν εἶναι (ἐνεδέδυτο καὶ γὰρ στολὴν Ῥωμαϊκήν) ἀπόλλυται,

Σε άλλο σημείο, ένα σχόλιο που προστέθηκε σε ένα χειρόγραφο (MSS ACEB) της «Συνόψεως Ιστοριών» του Σκυλίτζη γράφει για τους κατοίκους της Καλλιπόλεως στην Απουλία της Ιταλίας (η σημερινή Gallipoli) ότι η διαφορετική τους καταγωγή (ήταν Ρωμαίοι [«Βυζαντινοί»] άποικοι που είχε μετοικίσει ο Βασίλειος Α΄ στην Ιταλία από την Ηράκλεια Ποντική της Βιθυνίας) σε σχέση με τους νοτιοϊταλούς ιθαγενείς φαινόταν από τα [Ρωμαϊκά] ήθη τους, την [Ρωμαϊκή] στολή τους, και την [Ρωμαϊκή] πολιτική τους οργάνωση, τα οποία διατηρούσαν μέχρι τις ημέρες του σχολιαστή.

[Σκυλίτζης, Σύνοψις Ιστοριών, Βασίλειος Α΄, 28 = σλδ 146 στην έκδοση Wortley-Cheynet] ἐπεὶ δὲ καὶ οἰκητόρων ἔδει αὐτῇ, ἐκ τοῦ Πόντου ἀγαγὼν λαὸν, ταύτην ἐνῴκισεν, ἐκ πόλεως Ἡρακλείας τοῦτον λαβών, Καλίπολιν ἐπονομάσας αὐτήν. ὄθεν καὶ Ῥωμαϊκοῖς ἔθεσι καὶ στολαῖς καὶ τῇ ἄλλῃ πάσῃ πολιτικῇ καταστάσει ἄγονται ἄχρι τῆς σήμερον.

Αλλού ο Σκυλίτζης γράφει για τον αποστάτη στρατηγό Βάρδα Σκληρό ότι, κατά την περίοδο που είχε καταφύγει στην Βαγδάτη («Βαβυλών», 980-7 μ.Χ., εξαιτίας της ήττας που είχε υποστεί από τον ακόμα νομιμόφρονα Βάρδα Φωκά το 978/9 στη μάχη της Παγκαλείας), προσέφερε τις στρατιωτικές του υπηρεσίες στον άραβα χαλίφη, συμφωνώντας να καταστείλει τους Πέρσες «αποστάτες» (υπό την ηγεσία της Διλεμιτικής δυναστείας των Βουγιδών που επανέφεραν σε χρήση τον προϊσλαμικό περσικό τίτλο Šah, λ.χ. ο σασανιδικός τίτλος Šāhān Šāh = Βασιλεὺς Βασιλέων) με ένα στράτευμα που αποτελούνταν από Ρωμαίους φυλακισμένους αιχμαλώτους, τους οποίους ο Σκληρός ζήτησε από τον Χαλίφη ν΄απελευθερώσει. Ο Σκυλίτζης εδώ χρησιμοποιεί μια πηγή που κάνει προπάγανδα υπέρ του Βάρδα Σκληρού, παρουσιάζοντάς τον ως απελευθερωτή δοριάλωτων Ρωμαίων, ακόμα και όταν ήταν αποστάτης κατά του Βασιλείου Β΄. Σύμφωνα με την προπαγανδιστική αυτή πηγή, ο Σκληρός αργότερα οδήγησε τους απελευθερωμένους αυτούς Ρωμαίους πίσω στη Ρωμανία, όταν επέστρεψε το 987 για να συμμετέχει στην αποστασία του Βάρδα Φωκά (που τον είχε νικήσει το 978/9 στην Παγκάλεια ως νομιμόφρων στρατηγός του Βασιλείου Β΄).

Όταν, λοιπόν, ο Σκληρός με το ρωμαϊκό του στράτευμα (το οποίο είχε πλυθεί στα βαλανεία και είχε φορέσει καινούριες εσθήτες και περιβολές κατά την ρωμαϊκή παντευχία) αντιμετώπισε τους Πέρσες «αποστάτες» του Χαλιφάτου, οι τελευταίοι ξαφνιάστηκαν όταν είδαν το Ρωμαϊκό στράτευμα, συνειδητοποιώντας ότι οι αντίπαλοί τους δεν ήταν Άραβες από το «ξένον της καθοπλίσεως» (ρωμαϊκή παντευχία), το  «άηθες της φωνής» (μιλούσαν ελληνικά/ρωμαίικα), το «άγνωστον της παρατάξεως» (ρωμαϊκός τρόπος παράταξης των στρατιωτών) και, τέλος, από την «ραγδαία φορά και ρυμή των Ρωμαίων [στρατιωτών].» Η στρατιωτική ενδυμασία των Ρωμαίων, λοιπόν, ήταν ένας από τους δείκτες που έδειχνε ότι ήταν ξένοι στο μουσουλμανικό κόσμο της Μέσης Ανατολής.

[Σκυλίτζης, Σύνοψις Ιστοριών, Βασ. Β΄ & Κωνστ. Η΄, 15 = σλδ 315 στην αγγλική μετάφραση των Wortley-Cheynet] πείθεται τὸ τελευταῖον ὁ Σκληρός, καὶ ἐκτελέσειν ὑπέσχετο τὸ κεκελευσμένον. στρατεύματα μέντοι λαβεῖν Ἀράβων ἢ Σαρακηνῶν ἢ ἑτέρων ἐθνῶν τῶν τῷ Χοσρόῃ ὑποκειμένων οὐδ’ ὅλως ἠνέσχετο, τὰς δὲ φυλακὰς τῶν ἐν Συρίᾳ πόλεων ἀναζητῆσαι ἠξίωσε, καὶ τοὺς ἐν αὐταῖς κρατουμένους Ῥωμαίους ἐξαγαγεῖν καὶ καθοπλίσαι, μετὰ τούτων καὶ οὐκ ἄλλως λέγων εἶναι δυνατὸν αὐτῷ τὸν πρὸς τοὺς Πέρσας ἀναδέξασθαι πόλεμον. ἐδέξατο ὁ Χοσρόης τὸν λόγον, καὶ αἱ φυλακαὶ ταχὺ ἀνεῴγνυντο, καὶ οἱ ἐν αὐταῖς ἠλευθεροῦντο Ῥωμαῖοι, καὶ συνηθροίσθησαν ἀπὸ τούτων ἄνδρες τρισχίλιοι. οὓς εἰς βαλανεῖα ἐκδοὺς καὶ τῶν ἐκ τῆς καθείρξεως ῥύπων ἀποκαθάρας ἐσθῆσί τε καὶ περιβολαῖς καιναῖς ἀμφιάσας, καὶ ἑκάστῳ τὴν προσήκουσαν καὶ ἀρκοῦσαν δοὺς παντευχίαν, ὁδηγοὺς τῆς ὁδοῦ λαβὼν ἔξεισι μετ’ αὐτῶν κατὰ τῶν Περσῶν. γενομένης δὲ ἀντιπαρατάξεως, καὶ μετὰ ῥύμης σφοδρᾶς τῶν περὶ τὸν Σκληρὸν ἐπιθεμένων τοῖς Πέρσαις, ἐκεῖνοι τῷ ξένῳ τῆς καθοπλίσεως καὶ τῷ ἀήθει τῆς φωνῆς καὶ τῷ ἀγνώστῳ τῆς παρατάξεως, τὸ δὲ πλέον καὶ τῇ ῥαγδαίᾳ φορᾷ καὶ ῥύμῃ τῶν Ῥωμαίων καταπλαγέντες τρέπονται κατὰ κράτος καὶ πίπτουσι πανσυδί,

Ο Νικήτας Χωνιάτης ανάφερεται στη «ρωμαϊκή εσθήτα και γλώσσα» του Λέοντα Σγουρού που είχε αυτονομήσει την Πελοπόννησο (κατά το γενικότερο φαινόμενο διαμελισμού της Ρωμανίας μετά τον θάντοτου Μανουήλ Κομνηνού όταν, σύμφωνα πάντοτε με τον Νικήτα Χωνιάτη, είχε χαθεί πια η «συνηρμοσμένη γνώμη» των Ρωμαίων), όταν αυτός το 1201 επιτέθηκε εναντίον των ομοφύλων του στην Αθήνα, όσο ο αδελφός του Νικήτα Μιχαήλ Χωνιάτης ήταν επίσκοπος Αθηνών. Ο μεν Μιχαήλ σχολίασε πως οι «ἑτερογενεῖς» [εισβολείς] λίγο αργότερα (Λατίνοι της Δ΄ Σταυροφορίας το 1204) φέρθηκαν ηπιότερα στο αθηναϊκό του ποίμνιο από τον «ὁμόγενῆ» [εισβολέα] (Σγουρός). Ο δε Νικήτας παρέθεσε μια περιγραφή του αδελφού του για τον Σγουρό, σύμφωνα με την οποία, ο τελευταίος «αν και έλεγε ότι ήταν Χριστιανός και Ρωμαίος, από τη στιγμή που επιτέθηκε κατά Ρωμαίων, ήταν Χριστιανός μόνο στα λόγια, και έφερε μόνο την εσθήτα και την γλώσσα των Ρωμαίων Δηλαδή τον είχε απορρίψει ως γνήσιο Χριστιανό και Ρωμαίο, παρόλο που ήξερε ότι ο Σγουρός ήταν και αυτοπροσδιοριζόταν ως εθνοτικός Ρωμαίος (είχε ρωμαϊκή καταγωγή, γλώσσα, και ενδυμασία).

[Νικήτας Χωνιάτης, 606] Ὁ γὰρ ἀρχιποίμην Ἀθηνῶν Μιχαὴλ (κασίγνητος οὗτος ἐμός, ναὶ ἐμός· […] θεάσαιτο τὸν Σγουρόν […] μὴ δεῖν λέγων ἀπὸ Χριστοῦ καλούμενον καὶ Ῥωμαίοις συνεξεταζόμενον διὰ μάχης Ῥωμαίοις χωρεῖν, εἰ μὴ πιστοῦται μόνοις χείλεσι τὸν Χριστώνυμον, ὡς ἐσθῆτι καὶ γλώττῃ τὸν Ῥωμαίοις ὁμόφωνον, τῇ δὲ καρδίᾳ πόρρω πλάζοιτο τῶν καλουμένων ἀπὸ Χριστοῦ. τί δὲ καὶ ἔχων Ἀθηναίοις ἐπεγκαλεῖν τῇ Ἀττικῇ ἐπεστράτευσε;

Παραθέτω την ανάλυση της Gill Page (Being Byzantine) και του Αντώνη Καλδέλλη (Hellenism in Byzantium) για την περιγραφή του Λέοντος Σγουρού από τους Χωνιάτες.

Τέλος, ο Σκυλίτζης γράφει για τον Αλουσιάνο (απόγονος του Βούλγαρου Τσάρου Ιβάν Βλάντισλαβ που ήταν βυζαντινός στρατηγός στην Θεοδοσιούπολη όταν ξέσπασε η βουλγαρική εξέγερση του Πέτρου Δελεάνου το 1040/1), πως μεταμφιέστηκε με αρμενική ενδυμασία (στολὴν λαβὼν Ἀρμενίων), ώστε να μπορέσει να ταξιδέψει ανενόχλητος μέχρι την Θεσσαλονίκη δήθεν ως θεράπων του Βασιλείου Θεοδωροκάνου και από εκεί να συναντήσει τον Δελεάνο στον Οστροβό της Βουλγαρίας. Η κίνηση αυτή μπορεί να ήταν βυζαντινό κόλπο για την καταστολή της εξέγερσης, γιατί ο Αλουσιάνος φαίνεται να «έκαψε» σκοπίμως το βουλγαρικό αποστατικό στράτευμα που του έδωσε ο Δελεάνος στην αποτυχημένη πολιορκία της Θεσσαλονίκης, κατά την οποία ο Κεκαυμένος γράφει ότι ο Αλουσιάνος διέπραξε το [εσκεμμένο ; ] στρατηγικό σφάλμα να αμελήσει την κατασκευή «κατούνας» (πρόχειρο στρατόπεδο ή «ἄπλικτον» και «κατουνεύω» = στρατοπεδεύω, λ.χ. ρουμαν. cătun ~ αλβ. katund, όρος της βαλκανικής λατινικής στρατιωτικής ορολογίας) και επιτέθηκε απευθείας στην Θεσσαλονίκη χωρίς πρώτα να ξεκουράσει το στράτευμά του σε «κατούνα». Συνεπώς, οι κουρασμένοι και διψασμένοι Βούλγαροι έγιναν εύκολη λεία των αντεπιτιθέμενων Ρωμαίων. Αργότερα, ο Αλουσιάνος αιχμαλώτησε και τύφλωσε τον Δελεάνο και τον παρέδωσε στον βασιλέα των Ρωμαίων Μιχαήλ Δ΄ τον Παφλαγόνα.

[Σκυλίτζης, Σύνοψις Ιστοριών, Μιχαήλ Παφλαγών, 27 = σλδ 387 στην αγγλική μετάφραση των Wortley-Cheynet] Σεπτεμβρίου δὲ μηνός, ἰνδικτιῶνος ἐννάτης τοῦ ͵Ϛφμθʹ ἔτους, Ἀλουσιάνος πατρίκιος καὶ στρατηγὸς Θεοδοσιουπόλεως, ὁ τοῦ Ἀαρὼν δεύτερος υἱός, ἄφνω τῆς πόλεως ἀποδρὰς τῷ Δελεάνῳ προσέρχεται ἐξ αἰτίας τοιαύτης. ἐν Θεοδοσιουπόλει καὶ γὰρ στρατηγῶν οὗτος καὶ ὡς ἄδικος κατηγορηθείς, πρὶν ἢ ἐξετάσει δοθῆναι τὰ κατ’ αὐτοῦ λεγόμενα, ἀπῃτήθη παρὰ τοῦ Ἰωάννου λίτρας χρυσίου πεντήκοντα, προσαφῃρέθη δὲ καὶ γυναικεῖον χωρίον, ὅπερ εἶχεν ἐν τῷ Χαρσιανῷ κάλλιστον. δεηθεὶς δὲ περὶ τούτου τοῦ βασιλέως πολλὰ καὶ μὴ τυχὼν ἐπιστροφῆς, πάντοθεν ἀπογνούς, στολὴν λαβὼν Ἀρμενίων, καὶ ὡς τάχα θεράπων τοῦ Θεοδωροκάνου Βασιλείου ἐς τὸν βασιλέα εἰς Θεσσαλονίκην ἀπιών, λαθὼν πάντας ἔφυγε καὶ ἐν Ὀστροβῷ διασῴζεται, ἐκεῖσε πανσυδὶ τοῦ Δελεάνου ἐστρατοπεδευμένου τυγχάνοντος.

Παραθέτω και την παραμέληση της «κατουνεύσεως» από τον «θαυμαστό στρατιώτη» Αλουσιάνο (ο μόνος που γλίτωσε από τα χέρια των αντεπιτιθέμενων Ρωμαίων, μια ακόμα ένδειξη ότι «έκαψε» εσκεμμένα το βουλγαρικό του στράτευμα) που αναφέρει ο Κεκαυμένος, ως παράδειγμα προς αποφυγήν.

Σύμφωνα με τις παραπάνω πηγές, Ρωμαίοι, Βούλγαροι, Αρμένιοι, Άραβες, Πέρσες, Τούρκοι, Νοτιοϊταλοί κλπ φορούσαν διακριτές «στολές» και, συνεπώς, η «ρωμαία στολή» (το abito Greco του Fazio Degli Uberti) ήταν ένας από τους εθνοτικούς δείκτες που επέτρεπαν την αναγνώριση του Ρωμαίου, τουλάχιστον μέχρι τη στιγμή που, σύμφωνα με τον Γρηγορά, οι Ρωμαίοι της Παλαιολόγειας αυλής άρχισαν να «νοθεύουν» την ενδυμασία τους με στοιχεία από τις ενδυμασίες άλλων γενών.

Advertisements

22 Comments

Filed under Βυζαντινολογία, Εθνολογία, Ιστορία, Μεσαίωνας

22 responses to “Η Ρωμαία στολή ως εθνοτικός δείκτης

  1. Άλλη μια φοβερή ανάρτηση Σμερδαλέε!
    Πρόσθεσε και αυτό που αναφέρει ο Νικήτας Χωνιάτης για τον Λέοντα Σγουρό (το είχες παραθέσει σε παλιότερη ανάρτηση)

    [Χων. 606] μὴ δεῖν λέγων ἀπὸ Χριστοῦ καλούμενον καὶ Ῥωμαίοις συνεξεταζόμενον διὰ μάχης Ῥωμαίοις χωρεῖν, εἰ μὴ πιστοῦται μόνοις χείλεσι τὸν Χριστώνυμον, ὡς ἐσθῆτι καὶ γλώττῃ τὸν Ῥωμαίοις ὁμόφωνον, τῇ δὲ καρδίᾳ πόρρω πλάζοιτο τῶν καλουμένων ἀπὸ Χριστοῦ.

    Λέει πως είναι Χριστιανός και Ρωμαίος, αλλά είναι Χριστιανός μόνο στα χείλη (λόγια) και πολέμησε τους Ρωμαίους, αυτός που φορούσε τα ρούχα και μιλούσε τη γλώσσα των Ρωμαίων, αλλά είχε ψυχή που δεν έμοιαζε με αυτήν αυτών που αποκαλούνται Χριστιανοί.

    • Σωστοοοοοός !!!!

      Ωραίο χωρίο! Το είχα ξεχάσει. Το προσθέτω τώρα.

      • Το πέρασα! Είναι προτελευταίο τώρα (πάνω από τον Αλλουσιάνο που φόρεσε την «στολή Αρμενίων») και παρέθεσα και την ανάλυση της Gill Page και του Καλδέλλη για την περιγραφή του Λέοντος Σγουρού από τους Χωνιάτες (οι αδελφοί Νικήτας και Μιχαήλ).

  2. Μανούσος

    Νομίζω ότι και από αρχαιολογικής πλευρά και από την εν γένει εικονογραφία των μικρογραφιών είναι απολύτως σαφές ότι οι ενδυμασίες ήταν διαφορετικές (έως ΠΟΛΥ διαφορετικές). Σε ό,τι αφορά τους μουσουλμάνους εν γένει, κατ’ αρχην έφεραν σαρίκι, κατά δεύτερονοι ανώτατοι αξιωματούχοι έφεραν επί Ομαϊαδών ολόλευκα ενδύματα, ενώ επί Αββασιδών κατάμαυρα. Χαρακτηριστικό των μουσουλμανικών πολυτελών ενδυμάτων ήταν και το τιράζ, δηλ. ένα διακοσμητικό περιβραχιόνιο, υφαντό, το οποίο ήταν μία αραβική επιγραφή σε κουφική συνήθως και το οποίο έγινε της μόδας και στην βυζαντινή αγιογραφία έως σήμερα.

    και
    https://www.diomedia.com/stock-photo-white-angel-detail-of-a-fresco-from-the-mileseva-monastery-image981518.html
    Ιδίως από τον 10ο αι. και μετά η στολή των μουσουλμάνων δεν είναι πλέον ο ποδήρης χιτώνας (η κελεμπία) αλλά η ρόμπα που δένεται με ζώνη σταυρωτά και φαίνεται ότι περνάει σταδιακά και στην Μικρά Ασία, ιδίως από την εμφάνιση των Τούρκων και μετά.

    Γενικά το χειρόγραφο του Αλεξάνδρου της Βενετίας είναι ένα απίστευτο ενδυματολογικό πανόραμα.
    Πάντως σε ό,τι αφορά τον οπλισμό και τις πανοπλίες εκεί η διαφορές είναι ακόμη μεγαλύτερες. Δυστυχώς βυζαντινές πανοπλίες δεν σώζονται (σχεδόν ούτε όπλα) ενώ οι αγιογραφίες στρατιωτικών αγίων είναι πολύ συντηρητικές εικονογραφικά για να μας διαφωτίσουν λεπτομερώς και σε κάθε περίπτωση απεικονίζουν μόνο τους κατάφρακτους ιππείς.
    Τέλος να θυμίσω ότι κάθε θρήσκευμα ήταν υποχρεωμένο να φορά συγκεκριμένα χρώματα ενώ ορισμένα ήταν παντελώς απαγορευμένα για συγκεκριμένες ομάδες ή ενδύματα.

  3. Ρωμηός=Έλληνας=Γραικός Όλα δικά μας είναι.

    Νομίζω μπορούμε να θυμηθούμε και τον Περβούνδο ( ὡς φορῶν ρωμαῖον σχῆμα καὶ λαλῶν τῆ ἡμετέρα διαλέκτω ) και τον Γραικό του Πρίσκου ( Διατρίβοντι δε μοι και περιπάτους ποιουμένω προ του περιβόλου των οικημάτων προσελθών τις, όν βάρβαρον εκ της Σκυθικής ωήθην είναι στολής, Ελληνιστί ασπάζεταί με φωνή, “χαίρε” προσειπών, ώστε με θαυμάζειν ότι γε δή ελληνίζει Σκύθης ανήρ )

    • Καλώς τον Ριβαλδίνιο!

      Ωραίο το «ῥωμαῖον σχῆμα» των Θαυμάτων που φόρεσε ο Περβούνδος.

      Ο Γρηγοράς χρησιμοποιεί τον ίδιο όρο (σχῆμα) όταν περιγράφει τους λατινικούς εθνοτικούς δείκτες που απέκτησε ο Θεόδωρος Παλαιολόγος, όταν έγινε μαρκήσιος του Μονφερρατικού [η εκ μητρός κληρονομιά του] και «άκραιφνής Λατῖνος» σε όλα του:

      «καὶ γνώμῃ καὶ πίστει καὶ σχήματι καὶ γενείων κουρᾷ καὶ πᾶσιν ἔθεσιν Λατῖνος ἦν ἀκραιφνὴς» (σε γνώμη, θρησκεία, εμφάνιση [μήπως και εδώ ο όρος σημαίνει «ενδυμασία» ; ], ξύρισμα των γενιών και σε όλα τα ήθη έγινε ακραιφνής Λατίνος) και «ὧν ἁπάντων ἐκλαθόμενος ἐκεῖνος διὰ φρενῶν ἔνδειαν καὶ πᾶσαν αἰδῶ πατρικὴν ὀπίσω λιπὼν προδότης εἵλετο γενέσθαι τοῦ βασιλέως καὶ πατρὸς καὶ τῆς Ἰούδα ἐκείνου μιμήσεως» (έχοντας χάσει εντελώς τον σεβασμό για τον πατέρα του [πᾶσαν αἰδῶ πατρικὴν λιπών] επέλεξε να γίνει προδότης του βασιλέα και πατέρα του και μιμητής του Ιούδα).

  4. Markos Gavalas

    Καλημέρα παιδιά
    Λοιπόν ο Cristoforo Buoldemonti ρωτάει ένα Σφακιανό πιας εθνότητας είναι και φυσικά ο Σφακιάνος του απαντάει Ρωμαίος .Δυστυχώς δεν μπορώ να βρω το βιβλίο ώστε να περιγράψω ακριβώς το κείμενο. Σημείωσε ότι μιλάμε για μια εποχή Ενετοκρατίας, τα Σφακιά ήταν ημιαυτόνομα και οι σχέσεις Σφακιανων – Βενετων χείριστες

    • Μωχός ο Μάντης
      • Καλώς το Μωχό!

        Λοιπόν, ετοιμάσου για ενδιάφερουσα εθνολογική συζήτηση.

        Ξεκίνησα ανάρτηση (πιστεύω να την τελειώσω σε 2-3 μέρες) για τις ομοιότητες (και διαφορές) των εθνοδομητικών πολιτικών προγραμμάτων του Μεγάλου Αλφρέδου (ένα πολιτικά ενοποιημένο Angelcynn που μιλάει μια κοινή Ænglisc γλώσσα) και του βασιλιά του βασιλείου του Ιούδα Ιωσία (το βασίλειο του Ιουδά ως μονοεθνοτικό και μονοθεϊστικό βασίλειο ως μόνος νόμιμος διάδοχος του -(ημι)μυθικού ; – Ηνωμένου Ισραηλιτικού Βασιλείου του Δαυίδ και του Σολομώντα).

        Οι δύο βασικές ομοιότητες που θα τονίσω είναι ότι:

        1) και στις δύο περιπτώσεις το πολιτικό κέντρο προώθησε ένα εθνοδομητικό πρόγραμμα, το οποίο, όμως, δεν πρόλαβε να ολοκληρωθεί (λόγω οριστικής ξένης κατάκτησης), αλλά δημιούργησε κάτι (τι ακριβώς ; ) το οποίο έγινε βάση για τα μεταγενέστερα εθνοδομητικά προγράμματα που κατάφεραν να ολοκληρωθούν.

        2) αυτό που αποφάσισα να βαφτίσω «φαινόμενο τσουνάμι»: και στις δύο περιπτώσεις υπήρξε κάποιος βολικός παροδικός ξένος εισβολέας που κατέστρεψε τα εγχώρια ανταγωνιστικά πολιτικά κέντρα και επέτρεψε τόσο στο Ουέσσεξ του Αλφρέδου όσο και στην Ιερουσαλήμ του Ιωσία να αυτοπροβληθούν ως (παν)εθνικά κέντρα.

    • Μανούσος

      Υπενθυμίζω και το τραγούδι του Δασκαλογιάννη: “ήθελε την Κρήτη Ρωμιοσύνη”

  5. Μωχός ο Μάντης

    Αχ αυτός ο Ιωσίας! Τους μπελάδες στους οποίους μας έβαλαν οι θρησκευτικές του μεταρρυθμίσεις ποιος θα τις είχε φανταστεί….

    Πράγματι πολύ ενδιαφέρον το θέμα, και σίγουρα με πολύ ζουμί!

    • BTW, όποιος βρει την σελίδα του χωρίο του Buondelmonti που λέει ο Μάρκος, ας μας το σφυρίξει για να το διαβάσουμε.

  6. Markos Gavalas

    Καλησπέρα Σμερδαλέαι
    Τελικά βρήκα το βιβλίο μετά από συνεχές ψάξιμο 2 ημερών
    Λοιπόν το απόσπασμα θα το βρεις στην σελ 76 -78 του βιβλιου <>
    Μετάφραση Σ.Αλεξιου Μ.Αποσκίτη Ηράκλειο 1983

    Θα πρέπει να σου πω ότι έχω κάνει ένα λάθος Δεν πρόκειται για Σφακιανό αλλά για ένα καλόγερο και ηγούμενο από το σημερινό χωριό Μέρωνα που βρίσκεται στο Ρέθυμνο. Συγγνώμη η πληροφορία ήταν από μνήμης.
    Παρακάτω σου παραθέτω το απόσπασμα :

    Ετοιμαζόμουν να θαυμάσω το τοπίο όταν ένας καλόγερος άρχισε να μου λέει : Όταν ο αγιότατος αυτοκράτορας μας κύριος της οικουμένης και της Κωνσταντινούπολης…………
    Αφού τα είχε πει όλα αυτά ….ο καλόγηρος μας οδήγησε στον ηγούμενο του….…..Όπως μου είπε οι Ρωμαίοι κατοικούν σε μεγάλα χωριά . Σε αυτό το σημείο παρεκάλεσα τον ηγούμενο με ζωηρή περιέργεια να μου διηγηθεί περί τίνος πρόκειται . Ζυγίζοντας τα λόγια του άρχισε με αυτό τον τρόπο : Αφού ο Κυρ Φωκάς ανέκτησε τη νήσο για λογαριασμό του αυτοκράτορα μας ήρθε ο γιος του αυτοκράτορα με δώδεκα από τους πιο σπουδαίους Ρωμαίους άρχοντες της Πόλης για να εξουσιάσουν το νησί ………. Αυτοί οι σημερινοί φέρνουν ακόμη τα οικόσημα των παλιών Ρωμαϊκών οικογενειών .

    Και στην σελίδα 79 γράφει: Οι γέροι αυτοί Ρωμαίοι είναι ντυμένοι όπως και οι υπόλοιποι κάτοικοι του νησιού.

    Σημείωσε Α) ότι και ο καλόγερος και ο ηγούμενος θεωρεί φυσική αρχή του τον Αυτοκράτορα και όχι τους Βενετούς Β)Ο Μπουοντελμοντι (βρισκόμαστε στον 15 αιώνα ) αποκαλεί τους Έλληνες Γκρεκούς .
    Πολλούς χαιρετισμούς
    Μάρκος

  7. Markos Gavalas

    Λοιπόν το απόσπασμα θα το βρεις στην σελ 76 -78 του βιβλιου
    Ένας γύρος της Κρήτης στα 1415
    Μετάφραση Σ.Αλεξιου Μ.Αποσκίτη Ηράκλειο 1983

  8. Markos Gavalas

    scripta manent
    H μνήμη μου με ξεγέλασε
    Συγνώμη

  9. Μανούσος

    http://www.iranicaonline.org/articles/clothing-viii

    Πολύ αναλυτικά και με άφθονη βιβλιογραφία.
    Προσοχή ωστόσο με το βιβλίο του Cesare Vecellio, Habiti antichi; 1590 η πρώτη έκδοση.
    Έχει πολλή φαντασία προκειμένου να γεμίσει όλες τις κατηγορίες.
    Εδώ η επανέκδοση του 1664,
    https://archive.org/details/habitiantichi00vece
    όπου πχ στην σελίδα 6 μας δείχνει την ενδυμασία των αρχαίων Τρώων ενώ πρόκειται για έναν από τους τετράρχες του αγίου Μάρκου https://en.wikipedia.org/wiki/St_Mark%27s_Basilica#/media/File:Venice_%E2%80%93_The_Tetrarchs_03.jpg
    Στην σ 330 ο υποτιθέμενος Σφακιανός τοξότης που όμως φαίνεται ότι είναι αντιγραφή από μία μικρογραφία ελληνικού χειρογράφου της Μαρκιανής βιβλιοθήκης 11ου αι.
    http://www.gettyimages.it/detail/illustrazione/hunting-wild-animals-miniature-from-treaty-on-hunting-grafica-stock/142454157
    (δεν έχω πρόχειρο τον αριθμό του κώδικα).
    Εν προκειμένω όπως και σε άλλες αναπαραστάσεις αγροτικών εργασιών, ο απεικονιζόμενος αγρότης έχει συχνά σηκωμένη την πουκαμίσα-χιτώνα που μαζεύεται στους βουβώνες, σαν φουφούλα βρακας και θυμίζει πολύ την παραδοσιακή βαλκανική ενδυμασία των φαρδιών παντελονιών ή των ποντιακών βρακών, ενώ τα πόδια δεν είναι γυμνά αλλά φορούν εφαρμοστό μάλλινο(;) παντελόνι (κάτι σαν σημερινό κολάν), με σχέδια καμμιά φορά.

  10. Μανούσος

    Οππιανού Κυνηγετικά, Marc. Gr. Z.479 (=881)

  11. Markos Gavalas

    Καλησπέρα παιδιά
    Αφού επανήλθαμε στην Κρήτη και ειδικά για την ενδυμασία μπορείτε να δείτε ένα άρθρο του περιοδικού Αρχαιολογικά και τέχνες τεύχος 84 σελ. 21 –Η ενδυμασία των Κρητών στην περίοδο της Βενετοκρατίας Αικ. Μυλοποταμιτάκη. Με αρκετές εικόνες .
    Παρατηρήστε όμως ότι πουθενά δεν εμφανίζεται η σημερινή παραδοσιακή βρακα.
    Πολλούς χαιρετισμούς
    Μάρκος.

  12. Μανούσος

    Κατά τον Kazhdan είναι ένδυμα ίσως από δυτική επίδραση, το οποίο εξαπλώνεται ήδη από τον 11ο αι. (Kazhdan/Epstein, ΑΛΛΑΓΕΣ ΣΤΟΝ ΒΥΖΑΝΤΙΝΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΚΑΤΑ ΤΟΝ 11ο – 12ο ΑΙΩΝΑ σ. 276, ΜΙΕΤ), το οποίο όμως θεωρώ εντελώς απίθανο. Νομ΄ζω ότι πρόκειται μάλλον για Βαλκανική ή Μικρασιατική πατέντα που εξαπλώθηκε εντός των ορίων της Αυτοκρατορίας και παραμένει άλλωστε ως παραδοσιακό ένδυμα στον ίδιο γεωγραφικό χώρο (Βαλκάνια-Μικρά Ασία) συν τον Καύκασο και το Κουρδιστάν, όχι όμως ανατολικότερα ή δυτικότερα.
    Πάντως στο χειρόγραφο του Μεγάλου Αλεξάνδρου της Βενετίας υπάρχουν μεταξύ των στρατιωτών πολλοί βρακοφόροι, με κοντές όμως φουφούλες όμως και εφαρμοστά μπατζάκια σαν τις ποντιακές περισσότερο (άλλωστε θεωρείται γραμμένο στην Τραπεζούντα 14ος αι.). Και οι βαλκανικές παντελόνες όμως φουφουλιάζουν στον καβάλο, όχι τόσο όμως ώστε να τις πούμε βράκες (γερμανική *brōkes>κελτική >λατινική braca/braces βλ. κ. αγγλ. breeches κ. μσν γερμ. bruoch).
    Ενδεικτικά, διότι έχει σε πολλές μικρογραφίες βρακοφόρους
    http://1.bp.blogspot.com/-cmW_pHWoowU/VfplCvO0EFI/AAAAAAAA3Ag/-4JFskXYpYk/s1600/%25CE%25A7%25CF%2589%25CF%2581%25CE%25B9%25CC%2581%25CF%2582%2B%25CF%2584%25CE%25B9%25CC%2581%25CF%2584%25CE%25BB%25CE%25BF.tiff

  13. Markos Gavalas

    Καλησπέρα παιδιά

    Πάντως οι Ευρωπαίοι μισθοφόροι στρατιώτες ( Ολλανδοί Αυστριακοί ) που υπηρετούσαν στον μεγάλο Κάστρο κατά την διάρκεια της πολιορκίας φαίνεται ότι φορούσαν κάτι αντίστοιχο.
    Δείτε:

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s