Ο Τάμεσης κι ο Τίμαχος: τα «μαυρονέρια» και ο ΙΕ όρος *temH-os «σκότος»

Στη σημερινή ανάρτηση θα παρουσιάσω την ΙΕ ρίζα *temH- «μαυρίζω, σκοτεινιάζω» και μια σειρά υδρωνυμίων ανά τον ΙΕ κόσμο που ετυμολογούνται ως «μαυρονέρια» και έχουν παραχθεί από αυτή τη ρίζα. Το διασημότερο από αυτά τα υδρωνύμια είναι ο ποταμός του Λονδίνου Τάμεσης (αγγλικό Thames, κλασικό λατινικό Tamesis). Εκτός από τη ρηματική ρίζα *temH- «μαυρίζω» είναι σίγουρο ότι η ΠΙΕ διέθετε και το σιγμόληκτο ουδέτερο ουσιαστικό *temH-es-*temH-os = «σκότος», με πιο διάσημο απόγονο το σανσκριτικό ουδέτερο tamas = «σκότος» (που μέχρι σήμερα επιβιώνει ως όρος της ινδουιστικής φιλοσοφίας).

1. Η ΙΕ ρίζα *temH(es)-

Ξεκινώ με την γενική περιγραφή της ρίζας από τους Mallory-Adams:

Οι Mallory-Adams αναδομούν το σιγμόληκτο ουδέτερο στον ο-βαθμό *tomH-es- γιατί αυτός ο βαθμός ablaut απαιτείται για την ερμηνεία του λιθουανικού όρου tamsa = «σκοτάδι». Τα Ινδο-Ιρανικά ουδέτερα (σανσκριτικό tamas και αβεστικό tǝmah-, αμφότερα «σκότος, ζόφος, έρεβος», ενώ το νεοπερσικό tam σημαίνει και «σκοτάδι, μαυρίλα, (σκιερό) κάλυμμα» και «(οφθαλμολογικός) καταράκτης») μπορούν να παραχθούν και από τον ε-βαθμο τύπο *temH-es-. Η Λιθουανική έχει επιπλέον το επίθετο tamsus = «σκοτεινός» και την ρηματική σημασία temti = «σκοτεινιάζει, σουρουπώνει». Η Λετονική έχει το μηδενόβαθμο ουσιαστικό ΙΕ *tm.H- > PBlt. *tim- > tima «σκότος, έρεβος». To λατινικό επίρρημα temere σημαίνει «τυχαία, στα τυφλά,» κυριολεκτικά «στο σκοτάδι» (< *temezi < απολιθωμένη ΙΕ τοπική πτώση *temHes-i ~ «(ἐν τῷ) σκότει», με τυπικό λατινικό ρωτακισμό του μεσοφωνηεντικού -s-, λ.χ. Valesios > Valezius > Valerius, honōs > honōzem > honōrem > honor). Η κυριολεκτική σημασία της ρίζας επιβιώνει στον λατινικό όρο *temHes-ros > *temezrai (ετυμoλογικά πληθυντικός πρωτόκλιτου θηλυκού, λ.χ. capra/caprae) > tenebrae «σκότος, έρεβος» (η τροπή * -sr- > -zr- > [-vr-?>] -br- είναι τυπική στη Λατινική, λ.χ. *k’erh2s-rom > *kerazrom > cerebrum και *k’r.h2s-r-h3onh2 > *krāzrōn > crābrō).

Οι δύο αυτοί λατινικοί όροι έχουν δώσει μια σειρά από ενδιαφέροντα παράγωγα:

temere > temeritūdō/temeritūdinem και temeritās/temeritātem, αμφότερα «απερισκεψία» (για κάτι που γίνεται «στα τυφλά, χωρίς προσχεδιασμό»)

tenebrae > tenebrōsus «σκοτεινός» και tenebriō/tenebriōnem = «βυσσοδομευτής, δολοπλόκος» (αυτός που δουλεύει στα κρυφά/σκοτεινά)

Παραθέτω τις περιγραφές των προρρηθέντων Λατινικών και Βαλτικών (Λιθουανική, Λετονική) όρων από τη σειρά Leiden-Brill των ετυμολογικών λεξικών των ΙΕ γλωσσών (Ιταλικός κλάδος/Λατινική Michiel de Vaan, Βαλτικός κλάδος/Λιθουανική-Λετονική Rick Derksen).

Επειδή ο Rick Derksen μαζί με τους Βαλτικούς όρους συζητάει και τους Σλαβικούς, καλό είναι σε αυτό το σημείο να συνεχίσουμε με τους απογόνους της ΙΕ ρίζας *temH- στον Σλαβικό κλάδο. Στον κλάδο αυτόν απαντούν μόνο μηδενόβαθμοι απόγονοι (IE *tm.H- > ΕPSlv *tim- > LPSlv & OCS tĭm-). Οι δύο κύριοι απόγονοι είναι:

  • το θηλυκό ουσιαστικό *tm.H-eh2 > ΕPSlv *timā > LPSlv & OCS tĭma «σκότος» (λ.χ. βουλγαρικό  tǎma και σερβοκροατικό tama)
  • και το επίθετο *tm.H-in-os > EPSlv *timino > LPSlv & OCS tĭmĭnŭ «σκοτεινός» (λ.χ. βουλγαρικό tǎmen και σερβοκροατικό taman)
  • Τα σλαβομακεδονικά αντίστοιχα δείχνουν το αναμενόμενο tem(en)- (λ.χ. temen = «σκοτεινός» και temnina = «σκοτάδι»)

Ένας ενδιαφέρων παράγωγος σλαβικός όρος είναι η σημασία «σκοτάδι» > «σκοτεινό μπουντρούμι» > «φυλακή», που βρίσκουμε στο παλαιοσλαβονικό θηλυκό tĭmĭnica, το οποίο εισήλθε ως δάνειο και στη Ρουμανική (temniță).

Παραθέτω τους σλαβικούς απογόνους της ρίζας *temH- από το ετυμολογικό λεξικό πρωτοσλαβικών όρων του Rick Derksen.

Για τους παλαιοσλαβονικούς παράγωγους όρους tĭmĭnica «μπουντρούμι, φυλακή» και tĭmĭničĭnikŭ «δεσμοφύλαξ» (λ.χ. οι σερβικοί όροι tamnica, tamničar) παραθέτω την εξής πηγή:

Στον Γερμανικό κλάδο της ΙΕ οικογένειας βρίσκουμε το πρωτογερμανικό επίθετο IE *temHes-ros > PGmc *θimistraz «σκοτεινός, σκούρος» (με συμφωνική επένθεση sr>str, λ.χ. *srοw-mos > PGmc *straumaz > αγγλικό stream). Απόγονοι του πρωτογερμανικού επιθέτου *θimistraz είναι, μεταξύ άλλων, ο ολλανδικός όρος deemster «λυκόφως» και ο γερμανικός όρος finster «σκοτεινός, ζοφερός, κακόκεφος» (με χειλική αφομοίωση θ..m > f..m).

Ένας άλλος πρωτογερμανικός όρος είναι το ουσιαστικό IE *temH-ros > PGmc *θemraz = «σκοτάδι», που έδωσε τον Παλαιό Άνω Γερμανικό (OHG) όρο demar και τον γερμανικό Dämmerung, αμφότερα «λυκόφως, σούρουπο, χαραυγή».

Ο Guus Kroonen γράφει στο ετυμολογικό λεξικό των πρωτογερμανικών όρων της ίδιας πάντοτε σειράς:

Θα κλείσω το πρώτο μέρος με την παρουσιάση των απογόνων της ΙΕ ρίζας *temH(es)- στον Κελτικό κλάδο. Οι δύο βασικοί πρωτοκελτικοί όροι είναι το ουσιαστικοποιημένο επίθετο IE *temH-es-los > PClt *temeslos «σκοτάδι», που απαντά σε όλες τις καταγεγραμμένες κελτικές γλώσσες, και ο απλούστερος τύπος *temH-os > PClt *temo- που απαντά μόνο στην Ιρλανδική (λ.χ. Παλαιό Ιρλανδικό [OIr] tem «σκούρος γκρι»).

Απόγονοι του πρωτοκελτικού *temeslos είναι (Ο=Old, M= Middle, Mo = Modern):

Ιρλανδική (Ir): OIr temel «σκοτάδι, σκιά», MoIr teimel

Ουαλική (W): OW timuil και MoW tywyll «σκοτάδι, σκοτεινός»

Βρετονική (Br): OBr temoel, MBr teffal, MoBr teñval «σκοτεινός»

Κορνουαλική (Co): teul, tevle

Παραθέτω την περιγραφή των πρωτοκελτικών λημμάτων από το ετυμολογικό λεξικό της πρωτοκελτικής (πάντοτε της σειράς Brill-Leiden) του Κροάτη ινδοευρωπαϊστή-κελτιστή Ranko Matasović.

2. Τα «μαυρονέρια» που ανάγονται στην ΙΕ ρίζα *temH(es)-

Μετά την γενική παρουσίαση της ΙΕ ρίζας *temH(es)- και των απογόνων της περνάω στα ΙΕ υδρωνύμια που έχουν σχηματιστεί από αυτή τη ρίζα. Η γενική τους σημασία είναι «μαυρονέρι» και αξίζει σ΄αυτό το σημείο αναρωτηθούμε γιατί οι διάφορες γλώσσες επιμένουν στο να ονομάζουν τις υδάτινες μάζες «λευκές» και «μαύρες» (λ.χ. οι πάμπολλοι ποταμοί Rio Negro και Rio Blanco του ισπανόφωνου κόσμου και τα νεοελληνικά αντίστοιχα Ασπροπόταμος, Μαυροπόταμος/Μαυρονέρι κλπ). Ένας λόγος για να χαρακτηριστεί «μαύρος» ένας ποταμός είναι τα θολά («μαύρα») νερά του. Αυτό συμβαίνει λ.χ. με το θρακικό υδρωνύμιο της Μακεδονίας Ἀξιός (< IE *n.-ksey- «όχι λευκός/φωτεινός», δηλαδή «μαύρος, σκούρος», βλ. Ἀξιούπολις [θρακομυσ. *aksi-upel-] > σλαβ. Černa Voda > ρουμ. Cernavodă = «Μαυρονέρι»). Ο Πλίνιος περιγράφει το νερό του Αξιού ως nigra aut fusca (μαύρο και θολό). Γράφει ο Edgar Polomé στο CAH 3.1 (1982) για τα Δακοθρακικά υδρωνύμια Ἀξιός και Ἀξίοπα/Ἀξιούπολις:

Ωστόσο, πάρα πολλές φορές ο χαρακτηρισμός «μαύρος, σκοτεινός» χρησιμοποιείται για υδάτινες μάζες που έχουν διαυγέστατο νερό. Αυτές γιατί ονομάστηκαν «μαύρες» και «σκοτεινές»; Την απάντηση την έχουν δώσει ο Εμπεδοκλής και ο Πλούταρχος που διέσωσε μια ρήση του τελευταίου. Δυστυχώς, το συγκεκριμένο χωρίο του Πλουτάρχου (οι δύο τελευταίες παράγραφοι εδώ) επιβιώνει μόνο σε λατινική μετάφραση. Σύμφωνα με τον Πλούταρχο, ο Εμπεδοκλής πίστευε ότι profunditas nigredinis mater est, δηλαδή «η βαθύτης (profunditās) είναι η μητέρα [δημιουργός αιτία] της μαυρότητος (nigrēdō).» Ο Εμπεδοκλής συνέχισε την επιχειρηματολογία του με το παράδειγμα των σπηλαιωδών άντρων (cavernosis … antris), τα οποία είναι σκοτεινά λόγω του βάθους τους. Έτσι εξήγησε ο Εμπεδοκλής και το μαύρο/σκούρο χρώμα στον βυθό του ποταμού (niger in fundo fluvii color):

et niger in fundo fluvii color exstat ab umbra,

atque cavernosis itidem spectatur in antris.

Με άλλα λόγια, οι υδάτινες μάζες που έχουν διαυγή αλλά βαθιά νερά, μπορεί επίσης να χαρακτηριστούν «μαύρες» και «σκοτεινές», επειδή τα βαθιά νερά τους φαίνονται «μαύρα» και «σκοτεινά».

Τα «Μαυρονέρια» της Βρετανίας

Το διασημότερο «Μαυρονέρι» της Βρετανίας είναι αναμφίβολα ο Τάμεσης (Thames). Ο Ιούλιος Καίσαρ ήξερε τον ποταμό ως Tamesis, ενώ ο Τάκιτος τον ήξερε ως Tamesa. Οι Άγγλοι άρχισαν να τον προφέρουν με /θ/ μετά την Αναγέννηση, όταν οι αρχαιόπληκτοι άρχισαν να τον συσχετίζουν με τον αρχαίο ποταμό Θύαμη της Ηπείρου και προτιμούσαν την προφορά με /θ/ για να ξεχωρίζουν από την «πλέμπα» που έλεγε Tames (αντίστοιχη ιστορία έχει ο τύπος Antonius > Anthony, όπου η γραφή με /th/ προέκυψε από εσφαλμένη συσχέτιση του λατινικού ονόματος με τον ελληνικό όρο ἄνθος). Η πρώτη γραπτή απάντηση του υδρωνυμίου με /θ/ είναι το 1649. Πιο πριν οι Άγγλοι έγγραφαν Temes(e).

[Καίσαρ, Γαλατικός Πόλεμος, 5.11.8] Eo cum venisset, maiores iam undique in eum locum copiae Britannorum convenerant summa imperi bellique administrandi communi consilio permissa Cassivellauno, cuius fines a maritimis civitatibus flumen dividit, quod appellatur Tamesis, a mari circiter milia passuum LXXX.

Ο λατινικός όρος Tamesis μάλλον προέρχεται από κάποια εκδοχή του μηδενόβαθμου κελτικού όρου IE *tm.H-es-os > PClt. *tamesos. Οι Ουαλοί (οι γλωσσικοί πρόγονοι των οποίων έδωσαν στον ποταμό το όνομά του) ονομάζουν τον Τάμεση Tafwys (Ουαλικό Afon Tafwys = Ποταμός Τάμεσης, θυμίζω OW timuil > MoW tyfyll «σκοτάδι»).

Άλλα τέτοια βρυθονικής (κελτικής) καταγωγής «Μαυρονέρια» στην Βρετανία είναι τα υδρωνύμια Tamar, Teme (Ουαλ. Afon Tefeidiad), Tavy , Teify (Ουαλ. Afon Teifi) κλπ. Αν δείτε τις εικόνες των ποταμών στη Βικιπαίδεια, θα προσέξετε ότι για διάφορους λόγους (θολούρα, βάθος, σκούρος πυθμένας) τα νερά τους φαίνονται μαύρα.

Τα «Μαυρονέρια» της Ιβηρικής χερσονήσου και του Βελγίου

Κελτικά «Μαυρονέρια» που ανάγονται στην ΙΕ ρίζα *temH- «σκοτεινός» απαντούν και στην Ιβηρική χερσόνησο. Θα αναφέρω μόνο μερικά. Στην Γαλικία της ΒΔ Ισπανίας υπάρχει ο ποταμός Tambre, το λατινικό όνομα του οποίου ήταν Tamaris , ενώ στην Πορτογαλία υπάρχει ο ποταμός Tâmega (παλαιό προτογαλικό όνομα Tamice).

Στο Βέλγιο υπάρχει ο ποταμός Demer.

Το «Μαυρονέρι» της Ιταλίας

Στην Καμπανία της Ιταλίας υπάρχει ο ποταμός Tammaro, το λατινικό όνομα του οποίου ήταν Tamarus. Αυτός που έγραψε το λήμμα στο βικιλεξικό βιάστηκε να χαρακτηρίσει το υδρωνύμιο «κελτικό», προφανώς επειδή βρήκε ότι υπάρχουν πολλά ανάλογα υδρωνύμια στον Κελτικό κόσμο. Η ιταλική Καμπανία, όμως, είναι πολύ νότια για να είναι κελτικό το υδρωνύμιο. Πριν από τον εκλατινισμό της περιοχής, οι αυτόχθονες κάτοικοι ήταν Αύσονες και Όσκοι/Οπικοί. Συνεπώς, πρέπει να ψάξουμε για ετυμολογία εντός του ιταλικού κλάδου.

Το υδρωνύμιο Tamarus ανάγεται κανονικότατα στον ΙΕ τύπο *tm.H-aros (*tm.h2-eros ? ) αρκεί να θυμηθούμε να εφαρμόσουμε το νόμο του Peter Schrijver. Δράττομαι, λοιπόν, της ευκαιρίας για να εξηγήσω τι είναι αυτός ο νόμος. Όποιος ψάξει στα εγχειρίδια ΙΕ γλωσσολογίας θα βρει ότι η κανονική τροπή των συλλαβικών ερρίνων στη Λατινική είναι *n./m. > *en/em > in/im (λόγω ανύψωσης σε τονισμένη θέση, όπως λ.χ. στον όρο *penkwe > kwenkwe > kwinkwe > quīnque). Τo πιο γνωστό μόρφημα που δείχνει αυτήν την τροπή είναι το λατινικό στερητικό πρόθημα *n.- > en- > in- (λ.χ. invīsibilis «αόρατος», *in-mortalis > immortālis «αθάνατος» κλπ). Αντίθετα, στα *dek’m. > λατ. decem και *septm. > septem, που δεν τονίζονται, δεν συνέβη ανύψωση και διατηρήθηκε το /e/.

Ωστόσο, υπάρχει μια ομάδα λατινικών όρων που δείχνουν την ανώμαλη τροπή *N. > aN/Na. Ο Peter Schrijver εξέτασε αυτούς τους όρους και παρατήρησε ότι το κοινό τους στοιχείο είναι ότι μετά το συλλαβικό ένηχο ακολουθεί πάντοτε ραχιαίο σύμφωνο (D= Dorsal). Ο νόμος του Schrijver, λοιπόν, εξηγεί γιατί στην Λατινική η δομή *R.D γίνεται aRD/RaD:

ΙΕ *m.g’h2-nos > λατ. magnus

IE *mr.g-h3onh2 > λατ. mar

IE *slegw- > *sl-n.-gw- (ρινική ένθεση) > λατ. langueō (αλλά *dn.g’hweh2- > *dengua > OLat dingua > λατ. lingua)

Με δεδομένο, λοιπόν, ότι το άγνωστο λαρυγγικό Η της ρίζας *temH- είναι ραχιαίο σύμφωνο, μπορούμε να εξηγήσουμε την εξέλιξη *tm.H- > tamH- που απαιτείται για το Ιταλικό υδρωνύμιο Tamarus της Καμπανίας.

Τα «Μαυρονέρια» της Νοτιοανατολικής Ευρώπης

Στην Άνω Μυσία υπήρχε ο αρχαίος ποταμός Τίμαχος, ο οποίος εξελίχθηκε κανονικά σε Timok στο στόμα των σλάβων (a>o, όπως Salōnae > *Solynŭ > Solin, Θεσσαλονίκη > Solun, Alutus > Olt, Asamus > Osǎm κλπ). Ο Πλίνιος αναφέρει τον ποταμό ως Τimachus (και τον πληθυσμό που κατοικούσε γύρω από αυτόν ως Timachi), ενώ ο Κλαύδιος Πτολεμαίος αναφέρει το φρούριο Τίμακον (Timacum) στον ποταμό.

[NH, 3. 149] Pannoniae iunguntur provincia quae Moesia appellatur, ad Pontum usque cum Danuvio decurrens. incipit a confluente supra dicto. in ea Dardani, Celegeri, Tribali, Timachi, Moesi, Thraces Pontoque contermini Scythae. flumina clara e Dardanis Margus, Pingus, Timachus, ex Rhodope Oescus, ex Haemo Utus, Asamus, Ieterus.

Ο ποταμός έχει σκούρο, θολό νερό και οι Σέρβοι ονομάζουν τους δύο βασικούς παραπόταμους που τον σχηματίζουν «Άσπρο» και «Μαύρο» Τίμαχο (Beli Timok, Crni Timok ή Crna Reka = «Μαυροπόταμος»). Το 818 οι (μάλλον σλάβοι πλέον) Timočani = «Τιμαχιώτες» ζήτησαν από τον Φράγκο βασιλιά Λουδοβίκο τον Ευσεβή να τους προστατέψει από τον Βούλγαρο χαγάνο Όμουρταγ.

Σχετικά με την ετυμολογία του Μυσικού τοπωνυμίου Τίμαχος, τόσο ο Vladimir Georgiev όσο και o Ivan Duridanov το ετυμολόγησαν ως «Μαυρονέρι» από την ΙΕ ρίζα *temH-. Ωστόσο, ο τρόπος με τον οποίο παρήγαγαν το υδρωνύμιο από τη ρίζα είναι κατά τη γνώμη μου προβληματικός, γιατί υπέθεσαν την τροπή *m.>im (*tm.H- > timH-) για την Θρακική (όπως συμβαίνει στον Βαλτο-Σλαβικό κλάδο, λ.χ. λετονικό tima = OCS tĭma), ενώ ό,τι ξέρουμε μέχρι στιγμής δείχνει ότι στην Θρακική συνέβη η τροπή *n./m. > a (λ.χ. τα σχετικά σίγουρα προρρηθέντα υδρωνύμια ξιός/ξιος και ξίοπα/ξιούπολις εκ του *n.-ksey-).

Είναι προτιμότερο να ξεκινήσουμε από την πλήρη ε-βαθμο *temH- και να υποθέσουμε φωνηεντική ανύψωση em>im ανάλογη με τα λατινικά *dn.g’hweh2- > dengua > dingua > lingua και *penkwe > quīnque ή, ενδεχομένως, ανάλογη με την Φωνηεντική Ανύψωση της ΑΒΡ που περιέγραψα χθες (λ.χ. dēns/déntem, témpus > ΑΒΡ  dínte/tímpu), μιας και στο υδρωνύμιο Τίμαχος/Tímachus, το /i/ τονίζεται.

IE *temH-(e)h2k-os > ΠΘρκ. *témaka/*témāka > Θρκ. Tímaka/Tímāka > Τίμαχος ~ Tímachus

Το επίθημα *-(e)h2-kos δεν είναι άλλο από το γνωστό επίθημα των όρων φαιός > φαίᾱξ και νέος > νέᾱξ που έχω περιγράψει σε παλαιότερη ανάρτηση. O Georgiev, αντίθετα, προτίμησε την δομή *tm.H-h2ekw- «μαυρο-νέρι», με δεύτερο συνθετικό την ρίζα του λατινικού aqua, αλλά προσωπικά δεν έχω πειστεί. Θα καταλάβετε γιατί δεν με πείθει αυτή η πρόταση παρακάτω στο υδρωνύμιο Timāvus.

Όλες οι ετυμολογικές προτάσεις του Duridanov που βασίζονται στην τροπή ενός μηδενόβαθμου συλλαβικού ενήχου *n./m. > in/im στην Θρακική μπορούν κάλλιστα να εξηγηθούν από το συνδυασμό πλήρους ε-βαθμού και φωνηεντικής ανύψωσης (en/em > in/im), λ.χ. *dhengh-iyom > ΠΘρκ. déngiya > Θρκ. Díngiya > Δίγγιον (φρούριο κοντά στον Έβρο που αναφέρει ο Προκόπιος, το οποίο ο Duridanov ετυμολογεί από τον μηδενικό βαθμό *dhn.gh- της ΙΕ ρίζας *dhengh- «καλύπτω, σκεπάζω») κλπ.

Επομένως, έχοντας εξηγήσει το σημείο όπου διαφωνώ με τον Duridanov, παραθέτω την ετυμολόγηση που έκανε για το υδρωνύμιο Τίμαχος ως «Μαυρονέρι» από την ΙΕ ρίζα *temH- του Τάμεση (“Dunkel” = «σκοτεινός»). Έχω υπογραμμίσει με πράσινο και την συσχέτιση του τοπωνυμίου «Στρόγγες» του Προκοπίου στη Μεσόγειο Δακία με την «στρούγγα», γιατί όταν το είχα προτείνει εγώ παλαιότερα δεν γνώριζα ότι με είχε ήδη προλάβει ο Duridanov.

Το άλλο ενδιαφέρον «Μαυρονέρι» είναι ο ποταμός Τίμαυος (λατ. Timāvus, ιταλ. Timavo, σλοβεν. Timav[a]) που εκβάλλει στο μυχό της Αδριατικής λίγο βορειότερα από την Τριέστη/Τεργέστη. Η αρχαία γλώσσα στην οποία πρέπει να αποδώσουμε το υδρωνύμιο αυτό είναι ή η Ενετική ή η Κελτική. Ο ποταμός ήταν διάσημος στην αρχαιότητα για τις πολλές πηγές του (7 κατά τον Πολύβιο και τον Στράβωνα, 9 κατά τον Βιργίλιο). Ο ποταμός είναι «σκοτεινός» επειδή είναι και βαθύς (profunditas nigredinis mater est) και από ένα σημείο και μετά εισέρχεται σε «βέρεθρον» και γίνεται υπόγειος.

[Στράβων, Γεωγραφικά, 5.1.8] ἐν αὐτῷ δὲ τῷ μυχῷ τοῦ Ἀδρίου καὶ ἱερὸν τοῦ Διομήδους ἐστὶν ἄξιον μνήμης, τὸ Τίμαυον: λιμένα γὰρ ἔχει καὶ ἄλσος ἐκπρεπὲς καὶ πηγὰς ἑπτὰ ποταμίου ὕδατος εὐθὺς εἰς τὴν θάλατταν ἐκπίπτοντος, πλατεῖ καὶ βαθεῖ ποταμῷ. Πολύβιος δ᾽ εἴρηκε πλὴν μιᾶς τὰς ἄλλας ἁλμυροῦ ὕδατος, καὶ δὴ καὶ τοὺς ἐπιχωρίους πηγὴν καὶ μητέρα τῆς θαλάττης ὀνομάζειν τὸν τόπον. Ποσειδώνιος δέ φησι ποταμὸν τὸν Τίμαυον ἐκ τῶν ὀρῶν φερόμενον καταπίπτειν εἰς βέρεθρον, εἶθ᾽ ὑπὸ γῆς ἐνεχθέντα περὶ ἑκατὸν καὶ τριάκοντα σταδίους ἐπὶ τῇ θαλάττῃ τὴν ἐκβολὴν ποιεῖσθαι.

Η ετυμολογία είναι λίγο πολύ η ίδια με τον Τίμαχο, με τη μόνη διαφορά ότι, αντί για το επίθημα *-(e)h2-kos, χρειαζόμαστε το ισολειτουργικό του *-(e)h2-wos, που χρησιμοποιεί πολύ συχνά ο Σλαβικός κλάδος για να σχηματίσει επίθετα που δηλώνουν χρώματα (λ.χ. OCS sěrŭ «γκρι» > *sěrik-avŭ > σιάργκαβος «γκριζωπός», σλαβομακεδονικό crnikav «μαυριδερός», βουλγ. zelenikav «πρασινωπός» κλπ). Έχω περιγράψει την λειτουργία του επιθήματος *-eh2-wos σε παλαιότερη ανάρτηση.

Παραθέτω τα λόγια του Victor Friedman για το σλαβομακεδονικό crnikav «μαυριδερός».

Τώρα, αυτό που έχει ενδιαφέρον με τα υδρωνύμια Τίμαχος και Τίμαυος είναι ότι βρίσκονται σε περιοχές όπου οι επιχώριες ρωμανικές ποικιλίες που αναπτύχθηκαν χαρακτηρίζονται από Φωνηεντική Ανύψωση των τονισμένων φωνηέντων πριν από έρρινο ένηχο!

Στα ΑΒΡ dínte, tímpu αντιστοιχούν τα Φριουλικά dínt, tímp! Στην Φριουλική το φαινόμενο δεν εμφανίζει την κανονικότητα που εμφανίζει στην ΑΒΡ, αλλά αυτό μάλλον οφείλεται στο ότι η Φριουλική έχει δανειστεί μέρος του λεξιλογίου της από την γειτονική Βενετσιάνικη.

Αν αυτή η φωνηεντική ανύψωση αποτελεί επιχωρικό υποστρωματικό φαινόμενο των περιοχών, τότε μπορεί να αναχθεί στις γηγενείς γλώσσες που μιλιόταν σε αυτές τις περιοχές πριν από τον εκλατινισμό. Σε αυτήν την περίπτωση, ο Τίμαυος μπορεί να ετυμολογηθεί, πάντοτε ως «μαυρονέρι», όπως και ο Τίμαχος ως εξής:

IE *temH-eh2-wos > *témāwos > Tímāwos > Τίμαυος ~ Timāvus

Το τελευταίο «Μαυρονέρι» που θα σχολιάσω είναι ο ποταμός Timiș στην Ρουμανία. Το πρόβλημα που υπάρχει για να αναγάγουμε την ετυμολογία του στην IE ρίζα *temH- του Τάμεση είναι ότι ο Κλαύδιος Πτολεμαίος αναφέρει τον ποταμό ως Τίβισκο με «β». Σε άλλες αρχαίες (αλλά μεταγενέστερες) πηγές απαντά ο τύπος Τίμησις. Με άλλα λόγια, αν δεν έχει κάνει λάθος ο Πτολεμαίος, το /m/ του σημερινού υδρωνυμίου είναι δευτερογενές (λ.χ. Voskopolje > Μοσχόπολις/Moscopole). Πράγματι, και ο Radoslav Katičić έχει παρατηρήσει ότι η τροπή b/v>m ήταν συχνό φαινόμενο στην αρχαία Θρακική (λ.χ. η ομηρική Ἀμυδών περιγράφεται από τον Στράβωνα ως Ἀβυδών). Επομένως, παρόλο που τα νερά του Τιβίσκου/Timiș είναι υπερβολικά θολωμένα (δείτε φωτογραφίες), ώστε να ταιριάζει γάντι η ΙΕ ρίζα *temH- «μαυρονέρι» του Τάμεση, θα αποφύγω να τον συνδέσω με την υπό εξέταση ρίζα. Μόνον αν τον κετέγραψε λάθος ο Πτολεμαίος, μπορεί να γίνει η συσχέτιση με τη ρίζα *temH-.

Advertisements

50 Comments

Filed under Βαλκανικές γλώσσες, Γλωσσολογία, Ινδοευρωπαϊκά θέματα

50 responses to “Ο Τάμεσης κι ο Τίμαχος: τα «μαυρονέρια» και ο ΙΕ όρος *temH-os «σκότος»

  1. Ρωμηός=Έλληνας=Γραικός Όλα δικά μας είναι.

    Το όρος Τόμαρος σημαίνει και αυτό σκοτεινό βουνό ;

    • Καλώς τον Ριβαλδίνιο!

      Μπορεί να σημαίνει «Μαυροβούνι», ιδίως αν το απροσδιόριστο λαρυγγικό της ρίζας είναι h2. Τότε η εξέλιξη *tomh2-ros > Τόμαρος είναι κανονικότατη.

      • Ριβαλδίνιο, πέρα από τον τύπο Τόμαρος, υπάρχει και η ποικιλία Τμάρος και υπήρχε και όρος Τμάριον στην Αρκαδία. Γράφει ο Ησύχιος:

        Τμάριον· ὄρος Ἀρκαδίας
        Τμάριος· Ζεὺς ἐν Δωδώνῃ

        Τόμαρος· τὸ ἐν Δωδώνῃ ὄρος. καὶ προφήτης. καὶ ἱερεύς. καὶ θύτης.
        καὶ μάντις

        Ξανά, αν το απροσδιόριστο λαρυγγικό της ρίζας *temH- είναι το h2, τότε ο μηδενικός βαθμός *tm.h2-ros μπορεί να δώσει *Τμᾶρος/*Τάμαρος (λ.χ. *tl.h2-ti- > τλᾱσι->τλησι- ~ ταλασι- στα τλησικάρδιος, ταλασίφρων.

      • Ρωμηός=Έλληνας=Γραικός Όλα δικά μας είναι.

        Σε ευχαριστώ πολύ Σμέρδ !

  2. Markos Gavalas

    Σμερδαλαίε σε ευχαριστούμε πολύ . Το άρθρο σου είναι εκπληκτικό
    Θα ήθελα να προσθέσω ότι η πεδινή περιοχή νότια του ανακτόρου των Μαλίων στην Κρήτη ονομάζεται Τάρμαρος ή Ντάρμαρος ωστόσο δεν εχει καμιά σχέση με κάποιο βουνό επομένως θα πρέπει να είμαστε κάπως επιφυλακτικοί σε σχέση με το τοπωνύμιο Τομαρος- μαύρο βουνό από την άλλη πλευρά η λέξη μάλα- βουνό (στην Κρήτη πάντα ) αποτυπώνεται πολύ καλά στην ορεινή πόλη της Μάλας και στο όρος Μαλάξα.

    • Γεια σου Μάρκο!

      Έχεις απόλυτο δίκαιο. Εντελώς θεωρητική υπόθεση έκανα με τα Τόμαρος/Τμάρος/Τμάριον.

      Εννοείται ότι πρέπει να είμαστε επιφυλακτικοί επειδή:

      1) Η ΙΕ ρίζα *temH(es)- «σκοτεινός» δεν απαντά στην ελληνική γλώσσα
      2) Στην γειτονική Λυδία της Μικράς Ασίας υπήρχει το όρος Τμῶλος (γνωστό και ως Τύμωλος) με το οποίο μπορούν να συγκριθούν τα ελλαδικά Τόμαρος/Τμάρος/Τμάριον, ενδεχομένως ως προελληνικά.

      • Μάρκο, κοίτα τώρα να δεις τι γίνεται!

        Οι Τούρκοι λένε το αρχαίο βουνό Τμῶλος/Τύμολος «το γκρι/καφέ βουνό» (Bozdağ, boz = «γκρι, καφέ»).
        Μήπως στο Τμῶλος/Τύμωλος κρύβεται ο ανατολιακός/λουβικός απόγονος της ΙΕ ρίζας *temH-;

        Αντίστοιχα, το μεσαιωνικό σλαβικό όνομα Ολύτσικας του Τόμαρου, μάλλον σημαίνει «βαμμένο (βουνό)» (oličiti = βάφω), λ.χ. τα σλαβικά λιμνωνύμια Oličko και Olecko.

  3. Markos

    Πιθανότατα, είναι σίγουρο ότι το τοπωνύμιο ανήκει στις Ανατολικές γλώσσες. Με προβληματίζει όμως το Μάλα αν δε κάνω λάθος (από μνήμης) αναπτύσσεται μόνο στην Αλβανική.

    • Μάρκο, αυτό που δεν έχω καταλάβει ακόμα ήδη από το πρώτο σου σχόλιο είναι τη σχέση έχουν τα κρητικά τοπωνύμια που ανέφερες και το αλβανικός όρος για το βουνό που πρόσθεσες τώρα με τα ορωνύμια Τμῶλος/Τύμωλος και Τόμαρος/Τμάρος/Τμάριον. Αν θέλεις εξήγησε λίγο γιατί τα δύο θέματα μου φαίνονται λίγο ασύνδετα.

      Τώρα για τον αλβανικό όρο mal που ρωτάς έχει την ίδια καταγωγή με τον υποστρωματικό Ανατολικό Βαλκανικό Ρωμανικό για την «όχθη», λ.χ. ρουμανικό mal και βλαχικό mal(u). Ο πρωτοαλβανικός τύπος συνήθως δίνεται ως *mol-no- > *malna, γιατί αν υπήρχε σκέτο /l/ αυτό θα είχε γίνει «ll» στην ύστερη αλβανική και θα είχε ρωτακιστεί στην ΑΒΡ (λ.χ. λατ. angelus > αλβ. engjëll ~ ρουμ. înger).

      Αντίθετα, το σύμπλεγμα /ln/ έγινε στην πρωτοαλβανική /ll/ το οποίο κατέληξε σε απλό /l/ στην σημερινή αλβανική και δεν ρωτακίστηκε στην ΑΒΡ (λ.χ. λατ. sella > αλβ. shalë ~ ρουμ. înșela).

  4. Markos Gavalas

    Ναι αρχικά προσπάθησα να συνδέσω το Τόμαρος με το Κρητικό Τάρμαρος. Σε αυτό το σημείο μάλλον έμπλεξα το μάλα = βουνό με το ριζικό *temH(es).

    • Καλά μην το πάρεις ως δεδομένο ότι τα Τόμαρος/Τμῶλος σώνει και καλά ανάγονται στην ρίζα *temH-. Απλή υπόθεση είναι, μπορούν να γίνουν άλλες πολλές υποθέσεις.

      Τώρα για τα σημερινά Μάλια/Τάρμαρος δεν ξέρω να σου πω κατά πόσο ισχύει η ετυμολογία που δίνει η βικιπαίδεια.

  5. Markos Gavalas

    Συγγνώμη πήγα την συζήτηση αλλού προσπαθώντας να συνδυάσω τα παραπάνω τοπωνύμια.

  6. Markos Gavalas

    Πάντως ούτε και εγώ δέχομαι την εκδοχή που παρουσιάζει η Wikipedia ( την απόδοση αυτή την είχε προτείνει ο Σ.Σπανακης ) πιθανολογώ πάντως ότι έχει σχέση με τις Ανατολικές γλώσσες (πάντως τα στοιχεία που μου δίνεις είναι εκπληκτικά και ταιριάζουν απόλυτα με το τοπωνύμιο Μαλια –όχθη. Να ρωτήσω κάτι τελευταίο το αλβανικό mal – βουνό είναι δάνειο από ένα βαλκανικό υπόστρωμα η παράγεται κατευθείαν από την πΙΕ ?

    • Ο Vladimir Orel θεωρεί το mal αλβανικό όρο ΙΕ καταγωγής και τον συγκρίνει με αντίστοιχους βαλτικούς όρους, λ.χ. τον λετονικό όρο mala «όχθη».

      Σου παραθέτω την σελίδα:

      http://imgur.com/a/0NdNg

      Για την διπλή σημασία «βουνό, όχθη» παραθέτω το παράδειγμα του παλαισλαβονικού όρου brěgŭ‎ που έχει την ίδια διπλή σημασία.

  7. Markos Gavalas

    χίλια ευχαριστώ

  8. Μωχός ο Μάντης

    Σμερδαλέε, το περίφημο εβραϊκό tehom («άβυσσος» / «Έρεβος» / «χάος» / «βυθός») του βιβλικού ντουέτου tohu wa-bohu («ἀόρατος καὶ ἀκατασκεύαστος») είναι κι αυτό «μαυρονέρι» του σκότους, αλλά υποθέτω δε μπορεί να βγήκε από την ίδια ετυμολογική ρίζα γιατί δεν είναι σε ΙΕ γλώσσα, σωστά;

    • Γεια σου Μωχέ!

      Για όρους μη ΙΕ γλωσσών, όπως οι σημιτικές δεν μπορώ να σου πω τίποτε στα σίγουρα, γιατί δεν έχω την παραμικρή ιδέα στην σημιτική λεξιπλασία.

      Δεν θα στοιχημάτιζα πάντως σε σχεση με την ΙΕ ρίζα *temH-.

      Από εκεί και μετά, υπάρχουν αρκετοί γλωσσολόγοι που πιστεύουν ότι ο σημιτικός και ο ΙΕ κλάδος πρόλαβαν να ανταλλάξουν αρκετά νωρίς μερικές Wanderwörter.

      Τα πιο πιο γνωστά παραδείγματα είναι οι ΙΕ όροι *tawros «ταύρος» και *lew- «λέων» που μοιάζουν πάρα πολύ με τους αντίστοιχους σημιτικούς όρους *θawr- και *labi-

  9. Μανούσος

    Παράβαλε και το όνομα της Τιαμάτ (όπου το τελικό τ είναι κατάληξη θηλυκού), η πρωταρχική θεά της θάλασσας και άλλοι συσχετισμοί με την Τηθύ και την Θάλασσα κλπ για ευκολία δε΄τε
    https://en.wikipedia.org/wiki/Tiamat
    Η σχετική θεογονία (Ενούμα ελίς Enūma eliš) είναι πολύ όμοια με την Ελληνική.

  10. Μανούσος

    Νομίζω ότι οι σημιτικές και οι ΙΕ της Ανατολικής Μεσογείου έχουν βαθύτερη σχέση από απλές γειτόνισσες που αντάλλαξαν λεξιλογικά δάνεια.

    • Εννοείς σχέση και σε άλλα επίπεδα της γλωσσολογικής ανάλυσης, ή σε πολιτισμομυθολογικό επίπεδο; Το δεύτερο είναι σίγουρο. Τώρα το πρώτο, από αυτά που καταλαβαίνω μέχρι στιγμής, μάλλον απίθανο μου φαίνεται.

  11. Μανούσος

    Σχέση στην φωνολογία, την σημασιολογία και την γραμματική ετυμολογία, σίγουρα όχι στην σύνταξη ή στα υπόλοιπα ζητήματα της γραμματικής. Δηλ. οι συνάφεια των Α. Μεσογειακών γλωσσών με τις Μεσογειακές σημιτικές (Χαναανιτικές-Αραμαϊκή-Αραβική) νομίζω ότι μπορεί να δώσει καλά ερείσματα στην νοστρατική θεωρία τουλάχιστον σε ό,τι αφορά αυτές τις γλώσσες.
    Παρατηρώντας πολύ μεταγενέστερες εξελίξεις, βλέπουμε την ελληνική να ασκεί επίδραση στην Συριακή και στην Κοπτική σε βαθμό που μεταβάλλεται στο συντακτικό τους. Αυτό δεν απορρέει απλώς από την επίδραση του χριστιανισμού και της ελληνόφωνης παιδείας και διοίκησης, αλλά και από κανονική πληθυσμιακή μείξη. Έτσι, αν και είναι ομιχλώδεις οι αναφορές και οι ενδείξεις για πολύ αρχαιότερες εγκαταστάσεις σημιτικών ομάδων στον Ελληνόφωνο χώρο και στον Μικρασιατικό, δεν μπορούμε να αποκλείσουμε την δημιουργία αλληλεπικαλυπτόμενων υποστρωμάτων.
    Βεβαίως δεν θεωρώ ότι είναι κάτι που αφορά την γλώσσα σαν σύνολο, αλλά πάντως δημιουργεί μεμονωμένες ανωμαλίες. Ένα πολύ μεταγενέστερο παράδειγμα: Στην Κρητική διάλεκτο μαρτυρείται από παλιά και έως σήμερα ο τύπος, Ακούει μου= δύναμαι. Νομίζω ότι θα πρέπει να το ετυμολογούμε από την αραβική Μπάκουϊ (ρήμα α΄ πρ. ενικού) ή μπικούατι (εμπρόθετο ουσιαστικό) μπορώ, δύναμαι, είναι στην δύναμή μου (κυριολεκτικά ή μεταφορικά). Αυτό δηιουργεί μία σειρά συνεπειών, ότι αποκλείει αυτομάτως λόγω παρήχησης το κανονικό ρήμα ακούω και επιβάλλει πλήρως το γροικώ ενώ επηρρεάζει την σύνταξη καθώς η έκφραση χρειάζεται μία προσωπική αντωνυμία για να γίνει σαφές το πρόσωπο και ο αριθμός.
    Δεν έχω πρόχειρα παραδείγματα για αρχαιότερες μορφές πχ της ελληνικής σε σχέση με την εβραϊκή ή την αραμαϊκή, αλλά πάντως η αίσθηση που έχω είναι αυτή, εχοντας πάντα κατά νου ότι το βιβλικό κείμενο επέδρασε επί των αρχαίων χριστιανικών γλωσσών, όπως άλλωστε και η ελληνόφωνη διοίκηση των περιοχών αυτών, δηλ. από την εποχή τον 3ο αι. π. Χ. (ή και νωρίτερα) έως το 800+ μ. Χ. Ας μη ξεχνούμε ότι ο ελληνικός όρος (Ηρόδοτος) τεφτέρι (daftar<διφθέρα=κατεργασμένο δέρμα, ιδίως για γραφή) ήδη από τους Αχαιμενίδες, όπου οι Έλληνες (οι Ίωνες ειδικά) είχαν ξεχωριστή θέση (πλέον η Περσέπολη θεωρείται ξεκάθαρα Ιωνικής-Λυδικής αρχιτεκτονικής και όχι το αντίθετο όπως θεωρούσε ο Χέρτσφελντ). Άλλωστε η αυτοκρατορική αραμαϊκή ήταν ό,τι και τα γαλλικά τον 19ο αιώνα για το εμπόριο και την διπλωματία και ξέρουμε ότι υπήρχαν διερμηνείς και στην Ελλάδα (Ηρόδοτος). Άρα σε τί βαθμό έχουν αλληλεπιδράσει οι δύο γλώσσε πέραν των λεξιλογικών δανείων δεν το γνωρίζουμε μπορούμε όμως να στήσουμε μία υπόθεση εργασίας για περαιτέρω έρευνα, πιο συστηματική και πιο γλωσσολογική.

    • Γεια σου Μανούσο.

      Λεξιλογικά υπάρχουν και τα πρώιμα σημιτικά δάνεια χρυσός, χιτών, κύμινον, σήσαμον που απαντούν ήδη στην Γραμμική Β΄.

      • Μανούσος

        Αυτά ναι είναι γνωστά, πχ η αδαμαντίνη ἅρπη, όπου ἅρπη (harpa) στα αραμαϊκά σημαίνει απλώς λεπίδα. Η ετυμολογία όμως του χρυσού είναι συζητήσιμη, το σησάμι προφανώς προέρχεται από αναδιπλασιασμό του ριζικού (αραβ. σίμσιμ), και πληθώρα κοινών ριζών με τα ελληνικά εμφανίζεται στα αρχαία αιγυπτιακά σε θέματα τέτοιων μεσογειακών φυτών.
        Και μιας και το έφερε η κουβέντα, χωρίς να έχω αντίληψη του θέματος, το φαινόμενο του αναδιπλασιασμού της όλου ή μέρους του θέματος ίσως είναι ένα τέτοιο κοινό σημείο, όπως δηλαδή αναπτύσσονται με συγκεκριμένα όμως προθέματα οι ρηματικές ρίζες των σημιτικών γλωσσών, τροποποιώντας την σημασία ως προς την μεταβατικότητα του ρήματος, την αυτοπάθεια, ή την ένταση, ενώ στην Αττική τροποποιείται ο χρόνος. Στις σημιτικές γλώσσες συμβαίνει και με αναδιπλασιασμό ενός από τα ρηματικά ριζικά, ιδίως στις αρχαιότερες και βασικότερες ρίζες (πχ πι’έλ-που”άλ, πε’αλ- πα”έλ της εβραϊκής και της αραμαϊκής αντιστοίχως, είναι το γράμμα ‘άιν [‘] το οποίο αναδιπλασιάζεται και στα αραβικά επίσης φά’αλα-φά”αλα). Και βεβαίως με πλήρη αναδιπλασιασμό του θέματος στα ελληνικά -στον βαθμό που δεν είναι δάνεια, Θα θεωρούσα ως τέτοιους αναδιπλασιασμούς του θέματος λέξεις όπως καρκάνα, καύκαλο, (με σημιτική ρίζα), γοργός, πασπάλη-πασπαλίζω, κλπ. Άλλωστε κατά τον Brockelmann οι πρωτοσημιτικές ρίζες είναι διγράμματες και αποκτούν τρίτο ριζικό ως επέκταση της σημασίας.

      • Όλα αυτά είναι ενδιαφέροντα, αλλά όταν μιλάς για τη σημιτική οικογένεια, καταλαβαίνω τι τραβάει ο κόσμος όταν μιλάω εγώ για την ΙΕ!

        Δυστυχώς, αν δεν διαβάσω κάποιο εγχειρίδιο σημιτικής γλωσσολογίας δεν μπορώ να πω τίποτε για το ζύγισμα πιθανών ομοιοτήτων με την ΙΕ οικογένεια.

        Στην ΙΕ οικογένεια ο αναδιπλασιασμός συμβαίνει στις εξής περιπτώσεις:

        1) Ρηματική κλίση:

        α) διπλασιασμένος ενεστώτας: λ.χ. *dheh1- > *dhe/i-dheh1- > τίθημι
        β) διπλασιασμένος αόριστος: λ.χ. *wekw- > e-we-wkw-om > ἔειπον
        γ) διπλασιασμένος παρεκείμενος (η αρχική σημασία ήταν στατική): λ.χ. leykw- > le-loykw- όπως λείπω/λέλοιπα

        2) λεξιπλασία: ο λεγόμενος θραυσματικός αναδιπλασιασμός (breaking reduplication):

        *doru/drew = «ξύλο» > *der-drew-om > δένδρεον (αντίστοιχα είναι τα *γάρ-γραινα > γάγγραινα και *καρ-κρ-ίνος > καρκίνος).

        *kwel- «γυρίζω» > *kwe/o-kwl-os > κύκλος (και αντίστοιχα *bher- «καφέ» > *bhe-bhr-us «κάστορας»).

  12. Κουκόηλ'ς

    Καλημέρα,
    Πέρα από τον Τόμαρο της Δωδώνης, υπάρχει και το όρος Tomorr, πιο βόρεια στο Μπεράτι.
    Στο wiki γράφει ότι οι Αρχαίοι το λέγανε “Άμυρον”.
    Άραγε να βγήκε το Tomorr από το “Το Άμυρον όρος”, ή το “Το Άμυρον όρος” από το Tomorr;

    Ο μύθος που παραθέτει το wikipedia δεν βοηθάει:
    https://en.wikipedia.org/wiki/Mount_Tomorr

    • Γεια σου Κοκόλια!

      Το Tomor στην αρχαιότητα ήταν γνωστό ως Ἄμυρον (= κάθυγρον). Ο Στέφανος Βυζάντιος διέσωσε τη ρήση του Εκαταίου:

      Δεξάροι = ἔθνος Χαόνων, τοῖς Ἐγχελέαις προσεχεῖς, Ἑκαταῖος Εὐρώπην. ὑπὸ Ἄμυρον ὄρος οἰκοῦν.

      Το «τ» μάλλον προστέθηκε αργότερα από τη συμπροφορά και το άρθρου «Το Ἄμυρον ὄρος» > «Τ΄Ἄμυρον» > «Τάμυρον» > EPSlv Tamŭrŭ > σλαβομακ. Tomor(ŭ) (λ.χ. sŭnŭ > son).

  13. Markos Gavalas

    Καλησπέρα παιδιά .
    Μια ερώτηση για τον Μανούσο . Αν κατάλαβα καλά υποστηρίζεις ότι οι λέξεις με αναδίπλωση έχουν μια Σημιτική καταγωγή .Να θυμίσω ότι στην Κρήτη υπάρχουν αρκετές λέξεις και τοπωνυμία με αναδίπλωση.

    • Γεια σου Μάρκο.

      Βασικά συζητάμε αν ο ΙΕ και σημιτικός αναδιπλασιασμός εμφανίζουν κάποια λειτουργική ομοιότητα.

      Ένα κοινό στοιχείο που χαρακτηρίζει τους στοιχειώδεις αναδιπλασιασμούς είναι η δήλωση συνέχειας ή περιοδικότητας/επανάληψης (λ.χ. γαβ-γαβ > γαβγ(αβ)-ίζω, τικ-τακ, ζικ-ζακ κλπ).

      Η περιοδική λειτουργία του αναδιπλασιασμού βρίσκει εφαρμογή στην δήλωση του επιπέδου γενεαλογικού χρόνου (ακόμα μια μονάδα χρόνου πίσω):

      λ.χ. αγγλικό great-great-grandfather = ο πατέρας του προπάππου

      ελληνικό παππεπίπαππος = ο πάππους του πάππου

      Την ίδια λειτουργία έχει λατινικό extra > stra (λ.χ. ιταλικό vecchio > stravecchio) στην ρουμανική και την αλβανική > ρουμανικό stră- = αλβανικό stër- επαναλαμβάνεται για να δηλώσει τους διάφορους βαθμούς προγόνων.

      λ.χ. αλβ. stër-stër-gjysh = ρουμ. stră-stră-bunic = “great-great-grandfather”

  14. Μανούσος

    “Όλα αυτά είναι ενδιαφέροντα, αλλά όταν μιλάς για τη σημιτική οικογένεια, καταλαβαίνω τι τραβάει ο κόσμος όταν μιλάω εγώ για την ΙΕ!”

    Η δική μου μοναξιά πάντως είναι μεγαλύτερη…. :-((

    Το θεμελιώδες εγχειρίδιο πάντως είναι του Carl Brockelmann, Grumdriß der Vergleichenden Grammatik der semitischen Sprachen
    και για την Συριακή η γραμματική του Muraoka με αρκετή δόση γλωσσολογίας και συχνό μεταγραμματισμό στο φωνολογικό αλφάβητο
    εδώ ελεύθερο στα Αγγλικά η γραμματική του Nöldeke
    https://archive.org/details/CompendiousSyriacGrammar
    Για τα εβραϊκά άπειρα και σημαντικά, ενδεικτικά μόνο Thomas O. Lambdin Introduction to Biblical Hebrew

    • Καλά, όταν θα αποφασίσω να ασχοληθώ σίγουρα θα σε ρωτήσω.

      • Κάτσε να σου δείξω τον πιο πρόσφατο σημιτικό όρο που χρειάστηκε να ψάξω.

        Στο έπος του Διγενή, η μουσουλμάνα γιαγιά του Διγενή λέει στον εμίρη γιο της που εκχριστιανίστηκε και πήγε στη Ρωμανία πως απαρνήθηκε μητέρα, γυναικόπαιδα, συγγενείς, φίλους, πατρίδα και πίστη για χάρη μιας … «χανσύρισσας Ρωμαίισσας» (“pig-eater Roman girl” κατά την Jeffreys).

        Προφανώς το χανσύρισσα = «χοιρινοφάγα» είναι υποτιμητικός όρος των Αράβων για τους Χριστιανούς που τρώνε χοιρινό και σχετίζεται με το αραβικό ḵinzīr = «γουρούνι» και τους άλλους σημιτικούς συγγενείς του.

      • χανζύρισσα με «ζ», σόρρυ, (τὰ πάντα προσαπώλεσας δι΄ἀγάπην χανζυρίσσης … Λάβε καὶ τὴν Ῥωμάϊσσαν, εἰ δ΄αυτὴν λυπεῖσαι = [έλα πίσω στη Συρία] και φέρε μαζί σου και την Ρωμαίισσα αν λυπάσαι να την αφήσεις μόνη).

  15. Markos Gavalas

    Επανερχόμενος στην αρχή του άρθρου και στο ριζικό *temH- βρήκα (πάλι επικεντρώνομαι στην Κρήτη ) ότι υπάρχει και το φαράγγι της Τρομάσσας στα Λευκά Όρη. Σίγουρα δεν παράγεται από το τρόμος και πιθανόν αρχικά να ήταν Τρόμασσος επομένως η κατάληξη μας οδηγεί και πάλι σε ένα Λουβιτικό υπόστρωμα.
    Να προσθέσω ακόμη ότι σε γειτονική περιοχή (με το φαράγγι) υπάρχει το χωριό Ζούρβα ,ένα τοπωνύμιο το οποίο το συναντάμε σε όλο το Αιγαίο (Ύδρα Εύβοια Άνδρος) ενώ όλες οι ετυμολογίες του δίνουν μια Αλβανική καταγωγή!!!

    • Μωχός ο Μάντης

      __
      Σίγουρα δεν παράγεται από το τρόμος και πιθανόν αρχικά να ήταν Τρόμασσος επομένως η κατάληξη μας οδηγεί και πάλι σε ένα Λουβιτικό υπόστρωμα.
      __

      Γνωρίζεις βιβλιογραφία/άρθρο για την πιθανή «λουβιτική σύνδεση» στην προ-δωρική Κρήτη; Με ενδιαφέρει το θέμα.

      • Μωχέ, επειδή απευθύνεσαι στο Μάρκο, ρωτάς ειδικά το Μάρκο ή γενικά;

      • Μωχός ο Μάντης

        Το Μάρκο ρώτησα που το ανέφερε, αλλά αν έχεις εσύ ή κάποιος άλλος να μου προτείνει κάτι, δε θα πω κι όχι!

        Γενικά έχω ακούσει για τη θεωρία πως μπορεί να υπάρχει κρητική σύνδεση με τη λουβιακή γλώσσα, απλά δεν έχω πετύχει κάποιο άρθρο γι’ αυτό.

      • Η «χρυσή εποχή» της Λουβικής σύνδεσης της Κρήτης ήταν gòyrv sto 1960, ότan ο Leonard Palmer έγραψε το “Luvian and Linear A” το 1958. O Vladimir Georgiev είχε εκφράσει παρόμοια θέση σε ένα άρθρο του λίγο αργότερα. Αλλά οι θέσεις αυτές δεν φαίνεται να κέρδισαν γενική αποδοχή.

        Πιο πρόσφατα, επιχείρησε να αναθερμάνει το θέμα η Margalit Finkelberg στο “Greeks and Pre-Greeks” (2006), αλλά πάλι δεν λέει και πολλά.

        Στο τελευταίο κεφάλαιο του “Alternatives to Athens” (OUP, 2000) ο Nick V. Secunda (19. Land-Use, Ethnicity, and Federalism in West Crete, pp. 327-47) αναφέρεται συνοπτικά στην προελληνική καταγωγή των «Κυδώνων» στην Δυτική Κρήτη και αναφέρει μερικές συγκρίσεις αποκλειστικών μη ελληνικών επιχωρικών ανθρωπωνυμίων της Δυτικής Κρήτης με Χεττιτο-Λουβικά παρεμφερή.

        Θα σου παραθέσω τη σλδ 330 του Secunda και τα άρθρα στα οποία παραπέμπει στις υποσημειώσεις.

        Δυτικοκρητικά ονόματα σε Τασκ- και Χεττιτικά ονόματα σε Tašk-,
        Δυτικοκρητικά ονόματα σε Ὁρ(ο)υ- και Πισιδικά ονόματα σε Ὀρα-, με ένα άρθρο του Huxley όπου τα θεωρεί όλα αυτά Λουβικά.

        http://imgur.com/a/Kl65f

        Το άρθρο του Olivier Masson είναι:

        Masson O. (1985). “Cretica VII: Un groupe de noms crétois locaux: Τάσκος, Τασκάνδας, etc.”. BCH 109: 195-7

        Το βιβλίο του Huxley είναι:

        Huxley G.L. (1961). Crete and the Luwians. Oxford: 126a High Street (εδώ στο Amazon)

      • Μωχός ο Μάντης

        Σε ευχαριστώ πολύ, Σμερδαλέε. Απ’ ό,τι καταλαβαίνω, μιλάμε για πολύυυυυ ισχνή σύνδεση. Θα ψάξω τα βιβλία.

        Αλλά θα αναρωτηθώ και μεγαλωφόνως: τα ονόματα αυτά που συδέονται με τις ανατολιακές γλώσσες («Τασκ-», «Ορυ-») δε θα μπορούσαν να έχουν να κάνουν με το προ-ΙΕ υπόστρωμα που ήταν κοινό σε ελλαδικό χώρο και Ανατολία;

      • Φυσικά και μπορεί. Αν δεν διαβάσω τι ακριβώς λένε οι Masson και Huxley δεν μπορώ να σου πω τίποτε.

        Αν ανάγουν με πειστικό τρόπο σε ΙΕ λουβικές ρίζες, τότε ναι μιλάμε για λουβικά ονόματα. Αν, όμως, βασίζονται απλά και μόνο σε σύγκριση με Μικρασιατικά ονόματα, τότε μπορεί κάλλιστα να πρόκειται για κοινό προ-ΙΕ υπόστρωμα.

  16. Markos Gavalas

    Πάντως η βυζαντινή Στρατιωτική οικογένεια των Γαβαλάδων καταγόταν από την Συρία. 500 -650 μ.Χ

  17. Markos Gavalas

    NAI

  18. Ρωμηός=Έλληνας=Γραικός Όλα δικά μας είναι.

    @ Μανούσος

    Καλησπέρα . Είχα διαβάσει σε ένα θρησκευτικό βιβλίο ότι οι παρακάτω λέξεις

    lappid ( =λαμπάδα, λύχνος, δάδα, φλόγα) < ελληνικό λύχνος,
    mekerah < ελλην. μάχαιρα,
    mum ( = μώμος, ψεγάδι, φυσική ατέλεια, μομφή, κηλίδα, λεκές, βλάβη, έλλειψη) < ελλην. μώμος,
    liskah ( = δωμάτιο ) < ελλην. λέσχη ,
    massah ( = άζυμος άρτος ) < ελλην. μάζα

    ίσως να είναι δάνεια από την ελληνική στην αρχαία εβραϊκή.

    Ομοίως ότι ο όρος «βαμά» (πληθυντικός βαμώθ) ( = υψηλός / υπερυψωμένος τόπος στον οποίο υπάρχει θυσιαστήριο ) προέρχεται απ’το ελληνικό βωμός. Υπήρχε και η άποψη ότι το “βωμός” προήλθε απ’το “βαμά” , αλλά δεν φαίνεται να ισχύει καθώς το “βωμός” μάλλον είναι ινδοευρωπαϊκής προέλευσης. Κατά τρίτη και πιθανότερη άποψη το “βαμά” έχει σημιτική ( απ’την ακκαδική και την ουγκαριτική) προέλευση. Απλώς αρχικά ο εβραϊκός όρος σήμαινε μόνο τον υψηλό τόπο και ίσως κάτω απ’την επίδραση του ελληνικού βωμού (μέσω των πιθανών επαφών Ελλήνων και Εβραίων) να πήρε την σημασία του υψηλού λατρευτικού τόπου στον οποίο υπάρχει θυσιαστήριο.

    Γνωρίζεις μήπως περισσότερες πληροφορίες για τα παραπάνω ;

    • Markos Gavalas

      Γιατί δεν το θέτεις διαφορετικά, Οι Χαναναίοι και οι Εβραίοι δέχτηκαν δάνειες λέξεις από του Φιλισταίους ; . Ο πολιτισμός των λαών (οι Εβραίοι μόλις είχαν φτάσει από την Αίγυπτο και δεν ήταν τίποτα περισσότερο από βοσκοί νομάδες ) απείχε παρασάγγας .

      • Καλά, εδώ ακόμα δεν έχουμε βρει τι γλώσσα μιλούσαν οι Φιλισταίοι και εσύ πήγες στον δανεισμό λέξεων;

        Όλο και κάνας φιλισταϊκός όρος θα εισήλθε στην Εβραϊκή, αλλά άντε βρες τον τώρα.

  19. Markos Gavalas

    Σίγουρα δεν μιλούσαν Ελληνικά αλλά η Ινδοευρωπαϊκή καταγωγή είναι πιθανότατη . Αλώστε από τις 3-4 λέξεις που μας δίνει η Παλαιά Διαθήκη βγαίνει αυτό το συμπέρασμα.

    • Δεν έχω την παραμικρή ιδέα. Πολλά έχουν προταθεί, αλλά τίποτε δεν έχει επιβεβαιωθεί.

  20. Markos Gavalas

    Ναι έχεις δίκιο.

  21. Ρωμηός=Έλληνας=Γραικός Όλα δικά μας είναι.

    @ Markos Gavalas May 31, 2017 at 6:19 pm

    Ναι, έτσι λένε. Κατά μια θεωρία οι Φιλισταίοι ήταν Μυκηναίοι. Στην Παλαιά Διαθήκη οι Φιλισταίοι συνδέονται με τους Έλληνες. Αλλά ίσως και οι Εβραίοι αφομοίωσαν κάποιο τμήμα από τους Λαούς της Θάλασσας. Π.χ. υπάρχει η θεωρία ότι η φυλή του Δάν ίσως ήταν Δαναοί. Γι’αυτό οι υπόλοιποι Εβραίοι δεν την πολυπήγαιναν.

    Βέβαια δεν υπάρχουν αποδείξεις γι’αυτά. Είναι κυρίως θεωρίες. Οι ενδείξεις νομίζω ότι είναι κυρίως αρχαιολογικές. Στην Ουγκαρίτ έχει εντοπισθεί μυκηναϊκή κρητική παροικία ( εμπορικός σταθμός ), την Γάζα την έλεγαν “Μινώα” ( και λάτρευαν τον Κρηταγενή Δία, αν και αυτά μου φαίνονται μάλλον ελληνιστικές επιδράσεις) κατά την μυθολογία και στα ουγκαριτικά κείμενα (έπος του Κ(ε)ρέτ ) εντοπίστηκε ίσως ένας «κρητικός θεός» : ο Κ(ε)ρέτ, που ίσως είναι κρητικής προέλευσης (κατ’αλλους πάλι όχι ).

  22. Markos Gavalas

    Στον ποδονίφτη μια φορά πού πλέναν την ψυχή τους
    έντεκα πρόσφυγες μεθούν και λεν την προσευχή τους.
    Από την πόλη εφυγαν τη Σμύρνη την Κριμαία
    αφήσαν σπίτια πίσω τους παππούδες και αρχαία.

    Πήραν μαζί τα ονειρα την πίστη τα παιδιά τους,
    πήραν και τη Βυζαντινή την πρώτη φορεσιά τους.
    Κίτρινο πείσμα τους κρατά, μαύρη ειν η ζωή τους
    φανέλα με δικέφαλο ο πόθος της ψυχής τους.

    Περάσαν δύσκολοι καιροί και χρόνια με θυσίες,
    και τα παιδιά γεννούν παιδιά κοντά στις εκκλησίες.
    Μα του δικέφαλου η καρδιά στο στήθος από κάτω,
    της Κυριακής το απόγευμα, κάνει γι αυτούς Σαββάτο.

    Στίχοι: Γιώργος Μαθιανάκης
    Μουσική: Παντελής Θαλασσινός

    Καλημέρα παιδιά
    Τα λέει όλα……

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s