Το Ρωμαϊκό γένος κατά τον 10ο αιώνα #3

Στη σημερινή ανάρτηση θα συνεχίσω από εκεί που έκλεισα την προηγούμενη ανάρτηση της σειράς. Ίσως κάποια στιγμή να προσθέσω μία ακόμα ανάρτηση στην οποία θα συνοψίσω τα βασικά συμπεράσματα των τριών αυτών αναρτήσεων.

1. Η «χώρα μας»

Στην πρώτη ανάρτηση της σειράς παρουσίασα τον Ηράκλειο να λέει στους στρατιώτες που είχε συλλέξει από Ευρώπη και Ασία ότι οι Πέρσες είχαν καταπατήσει «τὴν ἡμῶν χώραν», είχαν αιχμαλωτίσει«τὰς [ἡμῶν] πόλεις» και είχαν βεβηλώσει «τὰς [ἡμῶν] ἐκκλησίας». Σε αυτό το χωρίο οι στρατιώτες, ως Ρωμαίοι, παρουσίαζονται ως «συμμέτοχοι» μαζί με την βασιλεία στα κοινά πράγματα των Ρωμαίων (respublica Romana, Ῥωμαίων πολιτεία). Όπως έχω εξηγήσει σε παλαιότερες αναρτήσεις (πολιτεία, δημόσια/κοινά πράγματα, η ρεπουβλικανική ψευδαίσθηση που διατήρησε ο Οκταβιανός Αύγουστος) αυτό ήταν δυνατό γιατί η Ρωμαϊκή μοναρχία διατήρησε ζωντανή τη ρεπουβλικανική ιδεολογία/ψευδαίσθηση ότι το ρωμαϊκό κράτος ήταν η res publica populi Romani.

potter-respublica

Ένα από τα κοινά πράγματα που συμμερίζονται οι Ρωμαίοι είναι η Ρωμανία ως «ἡμῶν/ἡμετέρα χώρα». Το καλύτερο χωρίο για ν΄αρχίσει η περιγραφή της «ἡμῶν/ἡμετέρας χώρας» είναι το κεφάλαιο 20 του «Περί παραδρομής», όπου εξηγείται η «Σκιπιώνιος αντεισβολή», δηλαδή η αντεισβολή στην χώρα των πολεμίων, ως αντίδραση στην δική τους εισβολή στη Ρωμανία. Πρέπει να εξηγήσω σε αυτό το σημείο ότι με τον όρο «παραδρομή» (οι ξένες αποδόσεις του όρου ως «ακροβολισμός»=  skirmishing/velitatione ίσως δεν είναι και οι καλύτερες, αλλά πρόκειται για δυσμετάφραστο όρο) το τακτικό αυτό εγχειρίδιο εννοεί όλες τις διαθέσιμες μεθόδους ανάσχεσης των αντιπάλων εκτός από την «φανερή/δημόσια» μάχη (ανοιχτή σύρραξη). Οι βυζαντινοί προσπαθούν ν΄αποφύγουν πάση θυσία την «φανερή/δημόσια» μάχη γιατί, ακόμα και όταν αυτή είναι νικηφόρα, είναι πάντοτε υπερβολικά φθισίμβροτη. Ακόμα και ο νικητής μιας φθισίμβροτης φανερής/δημόσιας μάχης παραμένει για κάποιο διάστημα εξουθενωμένος (μέχρι να αναπληρώσει τις απώλειές που είχε σε εμπειροπόλεμους άνδρες) και κάποιος άλλος πολέμιος μπορεί να εκμεταλλευτεί αυτή την εξουθένωση και να επιτεθεί. Όσοι διαβάσετε το βιβλίο του Edward Luttwak για την «Υψηλή Στρατηγική της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας» (το βιβλίο έχει μεταφραστεί στα ελληνικά από τον Μάριο Μπλέτα) θα δείτε ότι ο Luttwak αναφέρεται συχνά σε αυτήν την βασική βυζαντινή στρατηγική αρχή, την οποία εδώ θα βαφτίσω προσωρινά ως «φειδεμαχία» (αν ο φερένικος φέρει τη νίκη, ο «φειδέμαχος» φείδεται μάχης).

Το κεφάλαιο 20 του «Περὶ παραδρομής» φέρει τον τίτλο:

«Περὶ τῶν ἐγχρονιζόντων πολεμίων κατὰ τῆς χώρας ἡμῶν, ἵνα ὁ ἡμέτερος στρατηγὸς κατὰ τῆς χώρας αὐτῶν ἐπέλθῃ»

Η «ἡμῶν χώρα» περιγράφεται στο κεφάλαιο ως «αἱ χῶραι ἡμῶν» (γρ. 4-5, εδώ «χῶραι» = επαρχίες/θέματα), «ἡ τῶν Ῥωμαίων (χώρα)» (γρ. 38), «ἡ Ῥωμαϊκὴ χώρα» (γρ. 46-7) και «ἡ Ῥωμανία» (γρ. 52). Ο ιδιαίτερα ενδιαφέρων όρος «τὰ Ῥωμαίων ἤθη» (γρ. 44) στα οποία επέστρεψε ο Νικηφόρος Φωκάς ο Πρεσβύτερος ύστερα από την επιτυχημένη και υποδειγματική «Σκιπιώνιο αντεισβολή» που επιτέλεσε στην Κιλικία γύρω στο 900 μ.Χ., θα περιγραφεί παρακάτω στην επόμενη ενότητα.

paradrome20

Το ενδιαφέρον του κεφαλαίου είναι ότι ο συγγραφέας του «Περί Παραδρομής» γράφει στην αρχή ότι όσοι έχετε διαβάσει τα «Τακτικά» του αοιδίμου και σοφωτάτου βασιλέως Λέοντος ξέρετε σε ποια «Σκιπιώνιο αντεισβολή» του Νικηφόρου Φωκά του Πρεσβυτέρου αναφέρομαι»:

[γρ. 9-12] τοῦτο δεῖ σε, ὦ στρατηγέ, διαπράξασθαι, ὅπερ καὶ ἐν τοῖς ἄνω χρόνοις γέγονε, καθῶς ἡ συντεθεῖσα στρατηγικὴ βίβλος παρὰ τοῦ ἀοιδίμου καὶ σοφωτάτου βασιλέως Λέοντος διαλαμβάνειᾗ καὶ οἱ ἐντυχόντες σαφῶς καὶ τὰ περὶ τῶν λεχθησομένων ἐπίστανται.

Η αντεισβολή αυτή περιγράφεται και στα χωρία [17.64-5] των «Τακτικών»:

[Τακτικά, 17.64-5] Ἐὰν δὲ τῶν ἐναντίων εἰς τὴν ἡμετέραν εἰσβαλλόντων […] τοιοῦτον πεποίηκε Νικηφόρος ὁ ἡμέτερος στρατηγός, Ἀπουλφέρου γὰρ τοῦ τῶν Σαρακηνῶν ἀμηρᾶ τὴν Καππαδοκίαν καταδραμόντος, αὐτὸς τὴν Ταρσὸν καὶ πᾶσαν τὴν Κιλικίαν κεταληΐσατο, πολλὴν Σαρακηνοῖς ἐργασάμενος τὴν βλάβην.

Πάλι διαβάζουμε για «τὴν ἡμετέραν (χώραν)».

Όταν, λοιπόν, «ὁ τῶν Κιλίκων ἅπας λαὸς μετὰ δυνάμεως βαρείας κατὰ τοῦ θέματος των Ἀνατολικῶν ἐξελθών, καὶ τὸ κάστρον Μισθείας σφοδρῶς πολιορκών», «ὁ μέντει τῶν στρατευμάτων δημαγωγός – ἦν δὲ τότε Νικηφόρος ὁ ἐπικλήσι Φωκᾶς» αφού εξασφάλισε την αποστολή των αμάχων σε ασφαλείς τόπους (κάστρα και δύσβατα όρη) και ανέθεσε στον στρατηγό του Οψικίου την «παραδρομή» των πολεμίων στο θέμα των Ανατολικών, πήρε το στράτευμά του και αντεισέβαλε στην Κιλικία λεηλατώντας την ελεύθερα (δεν υπήρχε κανένας ένοπλος να την υπερασπιστεί) . Όταν οι πολέμιοι που πολιορκούσαν την Μισθεία έμαθαν για την αντεισβολή, παράτησαν την πολιορκία και επέστρεψαν τρέχοντας στην χώρα τους για να την υπερασπιστούν. Ήταν όμως αργά, επειδή ο Νικηφόρος Φωκάς ήδη επέστρεψε από άλλο δρόμο γεμάτος λάφυρα και ανδράποδα στα «Ῥωμαίων ἤθη». Με αυτόν τον τρόπο, οι πολέμιοι «ἀλλ΄απρακτήσαντες τῶν ἀμφοτέρων διήμαρτον» (γρ. 41-2), δηλαδή έμειναν άπρακτοι, αποτυγχάνοντας και στους δύο σκοπούς τους (και στην πολιορκία και στην υπεράσπιση της Κιλικίας).

Ύστερα από την υποδειγματική αντεισβολή του Νικηφόρου Φωκά, ο συγγραφέας αναφέρει δύο άλλες αντεισβολές: μία όταν οι «Ταρσῖται» επιτέθηκαν στην «Ῥωμαϊκὴν χώραν» και μία που έκανε ο στρατηγός του θέματος Λυκανδού, όταν εισέβαλε στη Ρωμανία ο «Ἀλὴ ὁ υἱὸς τοῦ Χαμβδᾶ».

Τα «Τακτικά» ονομάζουν το θέμα που ελέγχει ο στρατηγός ως «ἡ ἰδία χώρα» ή «ἡ ὐπὸ σε χώρα»:

[Τακτικά, 17.66, γρ. 377] Ἐχθρῶν τοίνυν τὴν ὑπὸ σε χώραν, εἰς οὕτω συμβῇ, κατατρεχόντων

[Τακτικά, 17.68, γρ. 391] Καὶ ταῦτα μὲν περὶ ἐφόδων σοῦ τε πρὸς τὴν πολεμίαν καὶ τῶν πολεμίων πρὸς τὴν σὴν γινομένων εἴρηται ἡμῖν.

[Τακτικά, 9.2, γρ. 9] Μηδὲ χρόνιζε καθεζόμενος μετὰ τοῦ στρατεύματος ἐν τῇ ἰδίᾳ χώρᾳ, ὅτ΄ἂν ὁρίσεις εἰσβαλεῖν ἐν τῇ χώρᾳ τῶν πολεμίων.

[Τακτικά, 9.5, γρ. 24] τὸ γὰρ ἐν τάξει ταύτας γίνεσθαι οὐ μόνον ἐπὶ τῆς πολεμίας, ἀλλὰ καὶ ἐπὶ τῆς ἰδίας ἀσφαλέστερους καὶ προγεγυμνασμένους ποιεῖ τοὺς στρατιώτας.

[Τακτικά, 9.26, γρ. 115] Φροντίσεις δὲ ἐν τῇ ἰδίᾳ γῇ ὁδοιπορῶν σὺν τῷ στρατευμάτι τῆς τε ἀγορᾶς καὶ ἐμπορείας κατὰ τε γῆν, εἰ τύχοι, καὶ κατὰ θάλασσαν,

Αντίθετα, στα «Τακτικά» «ἡ ἡμετέρα χώρα/γῆ» είναι η Ρωμαϊκή χώρα in toto, στην οποία αντιπαραβάλλεται η «ἀλλότρια χώρα/γῆ». Η «ἡμετέρα χώρα» περιγράφεται και ως «ἡ χώρα τῶν ὑπηκόων ἡμῶν»:

[Τακτικά, 2.31, γρ. 209] Εἰ δέ γε μὴ σωφρονεῖ τὸ ἀντίπαλον, ἀλλ΄αὐτοὶ τῆς ἀδικίας ἀπάρξονται τὴν ἡμετέραν κατατρέχοντες γῆν,

[Τακτικά, 17.35, γρ. 186] Ὥστε δὲ μὴ ἐν τῇ ἀλλοτρίᾳ γῇ πλανᾶσθαι σε εἰς τὰς ὁδούς,

[Τακτικά, 9.16, γρ. 73] Ὅτ΄ ἂν δὲ ἐν τῇ χώρᾳ τῶν ὑπηκόων ἡμῶν τὴν διάβασιν τοῦ στρατοῦ  ποιῇς, φείδεσθαι καὶ ἀποφεύγειν τοὺς γεωργηθέντας τόπους τοῖς στρατιώταις παράγγελλε,

[Τακτικά, 17.57, γρ. 328] τοῦτο δὲ καὶ ἐν τῇ ἡμετέρα γῇ ἐὰν ποιήσῃς,

[Τακτικά, 17.59, γρ. 341] Ἑὰν δὲ πολέμιοι εἰς τὴν ἡμετέραν χώραν εἰσβάλλωσιν,

[Τακτικά, 17.61, γρ. 354] ὁ δὲ τῆς ἀλλοτρίας γῆς ἐπιβαίνων καὶ κατατρέχων,

[Τακτικά, 17.64, γρ. 366] Ἐὰν δὲ τῶν ἐναντίων εἰς τὴν ἡμετέραν εἰσβαλλόντων,

[Τακτικά, 9.6, γρ. 28-9] ὅτ΄ἂν οἱ πολέμιοι οὔτε πάρεισιν οὔτε ἐλπίζονται ἐν τῇ ἡμετέρᾳ γῇ,

Και τώρα το παράξενο και γι΄αυτό ενδιαφέρον χωρίο. Μέχρι τώρα η «ἡμετέρα χώρα» είναι η «χώρα τῶν ὑπηκόων ἡμῶν», δηλαδή η Ρωμανία. Όμως η παράγραφος 24 του κεφαλαίου 9 αρχίζει με την παράξενη φράση:

[Τακτικά, 9.24] Ὅτ΄ἂν δὲ τὰς ἁπάσας δυνάμεις ἔχῃς ὁμοῦ, μήτε ἐπὶ τῆς ἡμετέρας χώρας μήτε ἐπ΄ἄλλης ὑπηκόου καθεζόμενος ἐγχρόνιζε. Καὶ γὰρ τοὺς ἰδίους ἀναλώσεις καρποὺς καὶ ζημιώσεις πλέον τοὺς φίλους μᾶλλον ἢ τοὺς πολεμίους. […] τὴν μὲν ἰδίαν σου καὶ φίλην χώραν οὐκ ἐρημώσεις, πολλὰ δὲ ὅμως καὶ ἀπὸ τῆς πολεμίας,

Αυτό το χωρίο είναι παράξενο και ενδιαφέρον επειδή η φράση «μήτε ἐπὶ τῆς ἡμετέρας χώρας μήτε ἐπ΄ἄλλης ὑπηκόου» δείχνει ότι ο Βασιλέας των Ρωμαίων έχει επιπρόσθετες «υπήκοες χώρες» πέρα από την «ἡμετέραν χώραν». Ο George T. Dennis μεταφράζει την παραπάνω φράση ως “you must not settle down and spend a long time either in our own country or in another one subject to us.” Ποιες είναι οι χώρες που είναι «υπήκοες» του βασιλέα των Ρωμαίων, αλλά δεν είναι η «ἡμετέρα (ῥωμαϊκή) χώρα»; Υποψιάζομαι ότι ο Λέων εδώ μπορεί να αναφέρεται σε «πακτιωτικές» χώρες, δηλαδή σε «φίλες» χώρες στις οποίες κατοικούν οι «φίλοι» (socii, φίλοι και σύμμαχοι Ρωμαίων) που αναφέρονται στη συνέχεια.

Θα δώσω ένα παράδειγμα τέτοιας χώρας. Το 931 ο αρμενικής καταγωγής διακεκριμένος δομέστικος των σχολών Ιωάννης Κουρκούας κατάφερε να αναγκάσει το εμιράτο της Μελιτηνής σε συνθηκολόγηση. Ο Σκυλίτζης γράφει ότι ο εμίρης «Ἀπόχαψ» και ο στρατηγός του «Ἀποσαλάθ» συνήψαν «εἰρήνης σύμφωνα» (πάκτα) με τον αυτοκράτορα των Ρωμαίων και καταγράφηκαν ως «φίλοι και σύμμαχοι Ρωμαίων», συμφωνώντας να συνεκστρατεύουν με τους Ρωμαίους κατά των ομοφύλων τους.

[Σκυλίτζης, Ρωμανός Λεκαπηνός, 19] Ὁ δὲ δομέστικος τῶν σχολῶν Ἰωάννης μάγιστρος ὁ Κουρκούας, ἄγων καὶ φέρων τὰ τῆς Συρίας καὶ ἅπαν ἀντίξουν καταστρεφόμενος, καὶ πλεῖστα φρούρια καὶ ὀχυρώματα καὶ πόλεις βαρβαρικὰς καθελών, ἔφθασε καὶ μέχρι τῆς περιβοήτου Μελιτηνῆς, πολιορκίᾳ δὲ τοὺς ἔνδον στενοχωρήσας ἠνάγκασε πρὸς συμβάσεις ἰδεῖν. παρεγένετο οὖν πρὸς αὐτὸν Ἀπόχαψ ὁ τοῦ Ἄμερ ἔκγονος, ἀμηρᾶς ὑπάρχων Μελιτηνῆς, καὶ Ἀποσαλὰθ ὁ τῶν ἐν αὐτῇ κατάρχων ταγμάτων. οὓς προσδεξάμενος ὁ δομέστικος ἱλαρῶς καὶ μετὰ προσηνείας πρὸς τὸν αὐτοκράτορα ἐξαπέστειλεν. ἐντυχόντες οὖν αὐτῷ καὶ εἰρηνικὰ ποιήσαντες σύμφωνα ὑπέστρεψαν εἰς τὰ ἴδια, τοῖς φίλοις καὶ συμμάχοις Ῥωμαίων καταγραφέντες καὶ μετ’ αὐτῶν κατὰ τῶν ὁμοφύλων καθοπλιζόμενοι.

Παρακάτω ο Σκυλίτζης αναφέρει ότι όταν πέθανε ο εμίρης «Απόχαψ» το 934, ο «Αποσαλάθ» παρασπόνδησε και ο Κουρκούας αναγκάστηκε να ξαναεκστρατεύσει στη Μελιτηνή «μαζί με τον μάγιστρο Μελία και τους Αρμένιούς του», κατακτώντας οριστικά όλην την περιοχή, την οποία ο αυτοκράτορας μετέτρεψε σε προσοδοφόρο «κουρατωρεία». Θα παραθέσω παρακάτω το υπόλοιπο χωρίο, όταν θα αναφερθώ αναλυτικότερα στον Μελία/Mleh και τους Αρμένιούς του.

2. Τα γεωγραφικά «Ῥωμαίων ἤθη»

Κατά τον 10° αιώνα απαντά τρεις φορές η ενδιαφέρουσα φράση «τὰ Ῥωμαίων ἤθη». Όπως έχω εξηγήσει σε παλαιότερη ανάρτηση, ο όρος «ἦθος» με την γεωγραφική σημασία σημαίνει «στέκι, λημέρι, συνήθης τόπος, ιδιαίτερο δωμάτιο». Τα «Ῥωμαίων ἤθη», επομένως, είναι οι συνήθεις, οικείες και πατροπαράδοτες ρωμαϊκές περιοχές.

Ο Ησύχιος κατέγραψε αυτήν την γεωγραφική σημασία ως:

ἤθεα· τοὺς συνήθεις τόπους, καὶ διατριβάς (Ζ 511)

Ο Προκόπιος αναφέρεται στα «πάτρια ἤθη» (πατρίδα) των Αρμενίων, των Περσών και των Ιβήρων. Ο Πέρσης βασιλιάς «Πακούριος» (μάλλον ο Σαπώρης Β΄), μόλις ολοκληρώθηκε η συμμαχία με τον Αρμένιο βασιλιά Αρσάκη Β΄, επέτρεψε στον δεύτερο να επιστρέψει «ἐς τὰ πάτρια ἤθη» του.  Λίγο παρακάτω, επί βασιλείας Αναστασίου, οι Πέρσες ύστερα από μια εκστρατεία «ἐν γῇ τῇ Ῥωμαίων» επέστρεψαν «ἐς τὰ πάτρια ἤθη» τους «ξὺν πάσῃ τῇ λείᾳ». Παρακάτω σε κάτι Ίβηρες δόθηκε η επιλογή να μείνουν στο «Βυζάντιον» (Κωνσταντινούπολη) ή να επιστρέψουν «ἐς σφῶν τὴν πατρίδα». Κάποιοι επέλεξαν να μείνουν και κάποιοι επέλεξαν να  επιστρέψουν «ἐς τὰ πάτρια ἤθη» τους.

[Πόλεμοι, 1.5.15] καὶ τότε μὲν ὅρκοις δεινοτάτοις τόν τε Ἀρσάκην καταλαβὼν καὶ αὐτὸς οὐδέν τι ἧσσον ὀμωμοκὼς ἦ μὴν εὔνους τε καὶ ξυμμάχους Πέρσας τε τὸ λοιπὸν καὶ Ἀρμενίους ἀλλήλοις εἶναι, αὐτίκα δὴ αὐτὸν ἐς τὰ πάτρια ἤθη ἀφῆκεν ἰέναι.

[Πόλεμοι, 1.8.6] διὸ δὴ τοὺς βαρβάρους ἐν γῇ τῇ Ῥωμαίων οὐχ εὗρον, ἐπεὶ ἐξ ἐπιδρομῆς οἱ Πέρσαι τὴν ἔφοδον ποιησάμενοι αὐτίκα δὴ ἐς τὰ πάτρια ἤθη ἀνεχώρησαν ξὺν πάσῃ τῇ λείᾳ.

[Πόλεμοι, 1.22.16] τοῖς τε Ἴβηρσιν ἐδέδοκτο ἐν γνώμῃ εἶναι ἢ μένειν αὐτοῦ ἐν Βυζαντίῳ, ἐς σφῶν τὴν πατρίδα ἐπανιέναι. ἦσαν δὲ πολλοὶ καὶ οἱ μένοντες καὶ οἱ ἐπανιόντες ἐς τὰ πάτρια ἤθη.

Όπως ανέφερα παραπάνω, ύστερα από την περιγραφή της υποδειγματικής «Σκιπιωνίου αντεισβολής» του Νικηφόρου Φωκά του Πρεσβυτέρου στην Κιλικία, το «Περι παραδρομής» γράφει ότι ο Φωκάς επέστρεψε στα «Ῥωμαίων ἤθη» διασχίζοντας την οροσειρά του Ταύρου «διὰ τῆς ὁδοῦ του Καρυδίου»:

[Περί παραδρομής, κεφ. 20, γρ. 41-3] ὁ γὰρ τῶν Ῥωμαϊκῶν στρατευμάτων ἡγούμενος μετὰ πολλῶν σκύλων τε καὶ λαφύρων καὶ ἀνδραπόδων διὰ τῆς ὁδοῦ τοῦ Καρυδίου λεγομένου τὰ Ῥωμαίων ἤθη κατέλαβε.

Ο Γενέσιος χρησιμοποιεί την φράση «Ῥωμαίων ἤθη» δύο φορές. Η πρώτη από αυτές είναι στο χωρίο όπου παρατίθεται η προπαγανδιστική εκδοχή της φρυγικής δυναστείας, σύμφωνα με την οποία ο Θωμάς ο Σλάβος και ο υπαρχηγός του Κωνστάντιος εισέβαλαν στα «Ῥωμαίων ἤθη», όταν διέσχισαν την οροσειρά του Ταύρου με Σαρακηνούς στρατιώτες που τους είχε δώσει ο Χαλίφης. Η δεύτερη φορά είναι όταν ο Γενέσιος γράφει ότι οι Βούλγαροι του «Μορτάγων» (Όμουρταγ) εισήλθαν στα «Ῥωμαίων ἤθη» όταν έφτασαν στον Κηδούκτον (< Aquaeductus, λίγο βορειότερα της Περίνθου/Ηράκλειας) ως σύμμαχοι του Μιχαήλ Β΄ για να αντιμετωπίσουν το στρατό του Θωμά του Σλάβου.

[Γενέσιος, 2.4] ὃ δὴ καὶ Κωνστάντιον ἐπιτρέπει καλεῖσθαι, ἀπόμοιράν τε τούτῳ Σαρακηνῶν στρατεύματος δοὺς σὺν αὐτῷ εἰς τὰ Ῥωμαίων εἰσβάλλει ἤθη.

[Γενέσιος, 2.7] ἀλλ‘ οὗτοι μὲν κατ‘ οὐδὲν τῶν τοῦ βασιλέως φροντίσαντες λόγων κατά τε τοῦ τυράννου στρατεύουσι καὶ εἰς τὰ Ῥωμαίων εἰσβαλόντες ἤθη κατὰ τὸν Κηδούκτου καλούμενον στρατοπεδεύονται χῶρον. μαθὼν δὲ ὁ ἀποστάτης τὴν κατ‘ αὐτοῦ τῶν Βουλγάρων ἔφοδον,

3. Οι «πάλαι» και «σήμερον» Ρωμαίοι

Στα «Τακτικά» εγχειρίδια του 10ου αιώνα οι «σήμερον Ῥωμαῖοι» έχουν ως προγόνους τους «πάλαι Ῥωμαίους». Είναι οι ίδιοι «Ῥωμαῖοι πρόγονοι» στους οποίους αναφέρεται το διάταγμα του Θεόφιλου για γενικό κούρεμα (ἐθέσπισεν ἁπανταχῇ … ἵνα μὴ τίνα Ῥωμαῖον ὄντα … πρὸς τὴν τῶν προγόνων Ῥωμαίων ἐπανάγεσθαι ἀρετήν). Έχω παρουσιάσει σε παλαιότερη ανάρτηση την σύγκριση του Μιχαήλ Ατταλειάτη μεταξύ «πάλαι» και «νῦν» Ρωμαίων.

Στο «Περί Παραδρομής» οι «σήμερον Ῥωμαῖοι» και οι Άραβες αναφέρονται στο κεφάλαιο 40 ως παροντικά έθνη, ενώ στο κεφάλαιο 28 οι «πάλαι Ῥωμαῖοι» και οι Έλληνες αναφέρονται ως έθνη της αρχαιότητας, τα οποία με καλογυμνασμένα ολιγάριθμα στρατεύματα κατάφεραν να νικήσουν μυρίανδρους αντιπάλους.

[Περι παραδρομής, κεφ. 40, Περὶ ἐνέδρας] Τὰς ἐνέδρας ποιοῦσι μὲν καὶ οἱ σήμερον Ῥωμαῖοι τε καὶ Ἄραβες καὶ πολλὰ τῶν ἐθνῶν οὐ μὴν,

[Περί παραδρομής, κεφ. 28, Περὶ τοῦ δεῖν τὸν στρατὸν γυμνάζεσθαι] πολλοὶ γὰρ τῶν πάλαι Ῥωμαίων καὶ Ἑλλήνων μετὰ πληθύος ὀλίγης στρατιᾶς τῶν γεγυμνασμένων καὶ ἐμπείρων μυρίανδρα στρατόπεδα κατετροπώσαντο.

paradrome-nyn-palaioi

Στο κεφάλαιο 16 του «Περί παραδρομής» που φέρει τον τίτλο «Περὶ τῆς ἁρμοζούσης πανοπλίας», ο συγγραφέας συνιστά στον στρατηγό να μην ενδιαφέρεται για πολυτελή εξοπλισμό (καὶ τῶν ἀνωφελῶν ἀργυρῶν σκευῶν τῶν διὰ περπερείαν), γιατί «ἐκείνων μόνων ἐστὶν χρεία τῶν ἐπιτηδείων πρὸς πόλεμον καὶ χρησίμων, ἵππων ἀρίστων, θωράκων ὀχυρῶν καὶ περικεφαλαίων φασγώνων τε καλλίστων». Ως απόδειξη του ότι ο λιτός εξοπλισμός είναι αποτελεσματικός αναφέρει ότι αν ψάξει ο στρατηγός φιλοπόνως στα βιβλία της (αρχαίας) ιστορίας, θα δει ότι οι Έλληνες και Ρωμαίοι που ήγειραν μεγάλα τρόπαια χαρακτηριζόταν από «πᾶσα λιτότητα» στον εξοπλισμό τους:

[Περί παραδρομής, κεφ. 16, γρ. 14-7] καὶ εὕροις ἄν φιλοπόνως τὰς ἱστορικὰς βίβλους ἀνερευνώμενος τοὺς ἐγείραντας ἐν τοῖς πολέμοις μεγάλα τρόπαια Ἕλληνας καὶ Ῥωμαίους πᾶσαν λιτότητα εἰς τε τὰς διαίτας καὶ τὰ σκεύη καὶ τὰ ὅπλα αὐτῶν ἔχοντας.

Τέλος, ο Συριανός στο δικό του εγχειρίδιο «Περί στρατηγίας» γράφει για το «θεατρικόν καὶ θυμελικὸν μέρος τῆς πολιτείας» (σκηνικοί, ηθοποιοί, κράχτες του ιπποδρόμου κλπ), το οποίο χρησιμοποιούσαν στα παλαιά χρόνιατὸ δε παλαιόν») όχι μόνον οι Ρωμαίοι (για τους θριάμβους), αλλά και οι Έλληνες (φαντάζομαι εννοεί το θέατρο) και πολλά από τα έθνη.

[Περί στρατηγίας, κεφ. 3, γρ. 101-7] Ῥωμαῖοι δε καὶ τι ἕτερον τούτοις προστιθέασι πολιτείας μέρος , ὁ δεῖ θεατρικὸν καὶ θυμελικὸν ὀνομάζεται. […] τὸ δε παλαιόν οὐ μόνον Ῥωμαῖοι, ἀλλὰ καὶ Ἑλληνες καὶ πολλὰ τῶν ἐθνῶν τούτοις ἐχρῶντο.

syrianos-paradrome

Τα «Τακτικά» του Λέοντος του Σοφού αναφέρουν τους «πάλαι Ῥωμαίους» στο παρακάτω χωρίο, όπου υπενθυμίζουν στο στρατηγό πως ως χριστιανός είναι «θεοφύλακτος», αλλά πέρα από την θεοφύλαξη, αν είναι γνήσιος Ρωμαίος («εἴγε Ῥωμαῖος ὑπάρχεις ἀληθής»), δεν πρέπει να αμελήσει ποτέ τα όπλα του. Οι «πάλαι Ῥωμαῖοι» στην αρχή φρουρούσαν τη Ρώμη μόνο με μια τάφρο (φόσσα) και τα όπλα τους και όταν κάποτε ρώτησαν έναν Λάκωνα που ήταν τα όρια της γης των Λακώνων, αυτός έδειξε το δόρυ που κρατούσε στο χέρι του.

[Τακτικά, 20.40] ἀλλὰ μετὰ Θεὸν καὶ ἐν τοῖς ὅπλοις ἔχε τὴν πεποίθησιν, καὶ μὴ τούτων ἀμέλει διὰ τὴν ἄλλην φρουράν, εἴγε Ῥωμαῖος ὑπάρχεις ἀληθής. πρώτη γὰρ σωτηρία καὶ τελευταία τῷ άληθινῷ στρατιώτῃ ἡ τῶν ὅπλων ἐστὶν ἐπιμέλεια καὶ μεταχείρισις, τὰ δὲ ἄλλα καὶ τοῖς χυδαίοις τῶν ὄχλων ἐπινοεῖται πολλάκις. καὶ γὰρ καὶ τοῖς πάλαι Ῥωμαίοις κατ΄αρχὰς ἀντὶ τειχῶν τῇ Ῥώμῃ φόσσαν καὶ τὰ ὅπλα χρηματίζειν λέγεται. καὶ Λακεδαιμονίῳ ποτὲ στρατιώτῃ ἐρωτώμενῳ· “ποῦ οἱ τῆς γῆς ὑμῶν ὅροι;” λέγεται εἰπεῖν· “ὧδε,” δείξας τὸ ἐν τῇ χειρὶ κεταχόμενον δόρυ.

4. Ρωμαίοι και Αρμένιοι: τα Ρωμαϊκά και Αρμενικά θέματα της Μικράς Ασίας

Κατά το πρώτο μισό του 10ου αιώνα, πολλοί Αρμένιοι που είχαν γεννηθεί εκτός Ρωμανίας εγκαταστάθηκαν σε νεόκτητες ακριτικές περιοχές της Ανατολής, σχηματίζοντας μια σειρά «μικρών/ελασσόνων» ή «αρμενικών» ακριτικών θεμάτων. Στους μουσουλμανικούς πληθυσμούς αυτών των νεόκτητων περιοχών δόθηκε η επιλογή ή να φύγουν ανενόχλητοι νοτιότερα ή να εκχριστιανιστούν και να μείνουν. Τα μικρά αυτά αρμενικά «θέματα» ξεκίνησαν ως κλεισούρες και τούρμες και μερικά από αυτά, όπως η Λυκανδός, εξελίχθηκαν σε κανονικά θέματα. Οι διοικητές αυτών των κλεισούρων/θεμάτων, που λέγονταν «ελάσσονες στρατηγοί», ήταν κατά κανόνα Αρμένιοι αριστοκράτες/πολέμαρχοι, όπως ο προρρηθείς Μελίας/Μλεχ, οι οποίοι έλαβαν αξιώματα από την Κωνσταντινούπολη. Ο Christopher MacEvitt στις σελίδες 35-6 του βιβλίου του The Crusades and the Christian World of the East: Rough Tolerance (University of Penνsylvania Press, 2007) παραθέτει μια πολύ ωραία σύνοψη αυτού του ιστορικού φαινομένου.

macevitt-armenians

Ο Αρμένιος αριστοκράτης Μελίας πρωτοεμφανίζεται σε βυζαντινή υπηρεσία γύρω στο 890, ως πολέμαρχος μια ομάδας ατάκτων αλλοδαπών Αρμενίων οι οποίοι, όταν δεν έκαναν ληστρικές επιδρομές στην αραβορωμαϊκή παραμεθόριο, συνόδευαν τα ρωμαϊκά στρατεύματα στις εκστρατείες τους κατά των Βουλγάρων και των Αράβων. Ο Μελίας ήταν παρών στην βυζαντινή ήττα στο Βουλγαρόφυγον το 896, όπου έχασε σχεδόν όλους τους άνδρες του. Στη συνέχεια επέστρεψε στην αραβορωμαϊκή παραμεθόριο όπου στρατολόγησε μια καινούρια ομάδα ατάκτων αλλοδαπών Αρμενίων. Το 910 ο Μελίας είχε εξελιχθεί σε κλεισουράρχη/τουρμάρχη Λυκανδού και Τζαμανδού. Το 916, ύστερα από μια επιτυχή «Σκιπιώνιο αντεισβολή» στην Γερμανίκεια (την έχω αναφέρει συνοπτικά παραπάνω), έλαβε τα αξιώματα του πατρικίου και μαγίστρου και η Λυκανδός αναβαθμίστηκε από κλεισούρα/τούρμα σε θέμα.

Ο Πορφυρογέννητος στο «Περί Θεμάτων» περιγράφει το θέμα Λυκανδού με τα παρακάτω λόγια:

Δωδέκατον θέμα τῆς Λυκανδοῦ

Ἡ δὲ Λυκανδὸς χθὲς καὶ πρὸς μικροῦ εἰς τάξιν θέματος ἐχρημάτισεν, ἀλλὰ καὶ πόλεως ἐπὶ τῶν χρόνων τοῦ μακαρίτου καὶ ἁγίου μου πατρός. Ἔρημος γὰρ ἦν τὸ πρότερον καὶ ἀοίκητος κἀκείνη καὶ ἡ Τζαμανδὸς καὶ τὰ συμπαρακείμενα μέρη τῶν Ἀρμενίων· καὶ οὐκ ἦν ὄνομα αὐτῶν οὔτἐν λόγῳ οὔτἐν ἀριθμῷ. Ὅτε δὲ ὁ μέγας ἐκεῖνος καὶ γιγαντοειδὴς Ἀρμένιος ὁ τῆς Ἀγγουρίνης τῆς Λαικαστρίας γαμβρός, ὁ μακρόχειρ ἐκεῖνος καὶ περιδέξιος, ὃν κατὰ τὴν τῶν Ἀρμενίων διάλεκτον Ἀζάτον ἐκάλουν, ἐκεῖνος γοῦν ἐλθὼν πρὸς τὸν μακαρίτην καὶ ἅγιόν μου πατέρα, εἴτε ὡς πρόσφυξ εἴτε ὡς φίλος οὐκ οἶδα, ἐκεῖνος εἶχε θεράποντα τὸν χθὲς καὶ πρὸ μικροῦ τελευτήσαντα, Μελίαν λέγω τὸν περιβόητον, ὃς καὶ συνεστράτευσεν αὐτῷ πρὸς τὸν δυστυχέστατον πόλεμον, τὸν τοῦ Βουλγάρου λέγω. Τοῦ γοῦν Ἀρμενίου πεσόντος ἐν τῷ προλεχθέντι πολέμῳ πρὸς Συμεὼν τὸν ἀθεώτατον Βούλγαρονἦν γὰρ ἐξάρχων τοῦ βασιλικοῦ τάγματος τῶν καλουμένων ἐξκουβίτωνὅτε καὶ Θεοδόσιος ὁ πρωτοβεστιάριος τοῦ μακαρίου μου πατρὸς ἐν αὐτῷ τῷ πολέμῳ ἠφαντώθη καὶ γέγονεν ἄδηλος. Ὁ γοῦν προλεχθεὶς Μελίας ἐκ τούτου τοῦ πολέμου διασωθεὶς καὶ πρὸς τὴν τῶν Ἀρμενίων χώραν ἀπάρας, εὐφυὴς ὢν καὶ πρὸς λῃστουργίαν βαρβαρικὴν ἐπιτήδειος, συμμορίαν τινὰ τῶν Ἀρμενίων ἀναλεξάμενος καὶ ταυτησὶ τῆς πόλεως τὴν ἄκραν κατοχυρώσας ὡς ἠδύνατο, καὶ κατὰ μικρὸν προιὼν ὅλην, ὡς εἰπεῖν, τὴν πόλιν τοῦ πτώματος ἤγειρε· καὶ προβαίνουσα ἐπὶ τὸ πρόσθεν πᾶσα ἡ χώρα, μεστὴ γέγονε τῶν Ἀρμενίων, κουροτρόφος οὖσα ἀγαθή τε καὶ ἱππόβοτος καὶ παντοίων βοσκημάτων εἰς τροφὴν ἐπιτήδειος. Διὸ καὶ θέμα κατωνομάσθη καὶ εἰς στρατηγίδα περίδοξον ἀνήχθη σπουδῇ τουτουῒ τοῦ κραταιόφρονος. Ἡ δὲ ὀνομασία τῆς πόλεως ἀρχαία τις καὶ παλαιὰ ἀπὸ τῆς τῶν Ἀρμενίων γενεᾶς τε καὶ γλώττης ὠνόμαστο.

  1. Μας πληροφορεί ότι η Λυκανδός «χθὲς καὶ πρὸς μικροῦ εἰς τάξιν θέματος ἐχρημάτισεν […] ἐπὶ τῶν χρόνων τοῦ μακαριτοῦ καὶ ἁγίου μου πατρός» και ότι «ἔρημος  γὰρ ἦν τὸ πρότερον καὶ ἀοἰκητος κἀκείνη καὶ η Τζαμανδὸς καὶ τὰ συμπαρακείμενα μέρη τῶν Ἀρμενίων». Δηλαδή η Λυκανδός, η Τζαμανδός και οι παρακείμενες περιοχές είναι τα «μέρη τῶν Ἀρμενίων».
  2. Όταν ο γιγαντόσωμος Αρμένιος που ονομαζόταν Αζάτος «κατὰ τὴν τῶν Ἀρμενίων διάλεκτον» ήρθε στον Λέοντα το Σοφό «εἴτε ὡς πρόσφυξ εἴτε ὡς φίλος», είχε μαζί του ως «θεράποντα» (ακόλουθο) τον περιβόητο Μελία που «συνεστράτευσεν αὐτῷ πρὸς τὸν δυστυχέστατον πόλεμον, τὸν τοῦ Βουλγάρου λέγω». Ενώ ο Αζάτος πέθανε στη μάχη της Αγχιάλου, ο Μελίας έζησε «καὶ πρὸς τὴν τῶν Ἀρμενίων χώραν ἀπάρας, εὐφυὴς ὢν καὶ πρὸς λῃστουργίαν βαρβαρικὴν ἐπιτήδειος, συμμορίαν τινὰ τῶν Ἀρμενίων ἀναλεξάμενος», και εγκατέστησε αυτή τη συμμορία Αρμενίων στην Λυκανδό όπου «τὴν πόλιν τοῦ πτώματος ἤγειρε» (ανήγειρε το ερειπωμένο κάστρο της). Έτσι «πᾶσα ἡ χώρα μεστὴ γέγονε τῶν Ἀρμενίων».
  3. Τέλος μας πληροφορεί ότι το τοπωνύμιο Λυκανδός είναι αρχαίο και μας δίνει την εσφαλμένη πληροφορία ότι το τοπωνύμιο προέρχεται «ἀπὸ τῆς τῶν Ἀρμενίων γενεᾶς τε καὶ γλώττης». Στην πραγματικότητα τα τοπωνύμια Λυκανδός, Τζαμανδός και Ποδανδός είναι αρχαία, αλλά λουβικά (σε εκείνα τα μέρη μιλιόταν μέχρι την ύστερη αρχαιότητα λουβικές γλώσσες όπως η Πισιδική και η Ισαυρική) και περιέχουν το επίθημα -νδος με το οποίο συγκρίνονται συνήθως τα προελληνικά τοπωνύμια σε -νθος (Κόρινθος, Ζάκυνθος κλπ).

Ο Μελίας περιγράφεται ως «πρὸς λῃστουργίαν βαρβαρικὴν ἐπιτήδειος» και γι΄αυτό οι Αρμένιοι που συγκέντρωσε στην Λυκανδό περιγράφονται ως «συμμορία». Ο Μελίας συνέλεξε αυτήν την συμμορία από «τὴν τῶν Ἀρμενίων χώραν», η οποία στις αρχές του αιώνα βρισκόταν εκτός Ρωμανίας (γι΄αυτό η «λῃστουργία» στην οποία ο Μελίας ήταν επιτήδειος χαρακτηρίζεται «βαρβαρική»). Οι Αρμένιοι σε αυτό το χωρίο παρουσιάζονται ως «γενεά» και γλωσσική ομάδα («κατὰ τὴν τῶν Ἀρμενίων διάλεκτον», «ἀπὸ τῆς τῶν Ἀρμενίων γενεᾶς τε καὶ γλώττης ὠνόμαστο») και, φυσικά, έχουν την δική τους χώρα (τα δικά τους «πάτρια ἤθη»), η οποία είναι διαφορετική από την «ἡμετέραν Ῥωμαϊκὴν χώραν» (τα «Ῥωμαίων ἤθη»).

Στα τέλη του 10ου αιώνα, ο Λέων ο Διάκονος θεωρούσε ότι ο κάμπος Λάπαρα του θέματος Λυκανδού (όπου το 976 ο αποστάτης Βάρδας Σκληρός νίκησε την βασιλική δύναμη που στάλθηκε για να αντιμετωπίσει την αποστασία του) ήταν το «μεθόριον» από το οποίο ξεκινούσε η χώρα των Αρμενίων.

[Λέων ο Διάκονος, 10.7] ὅτε κατὰ τὴν Λάπαραν τὸ πεδίον (μεθόριον δὲ τοῦτο τῆς χώρας τῶν Ἀρμενίων) ἡ μάχη συνεκροτεῖτο

Στον παρακάτω χάρτη του Ostrogorsky που δείχνει τα σύνορα της αυτοκρατορίας το 950 και το 1025 έχω σημειώσει με κόκκινη τελεία την Λάπαρα στο θέμα της Λυκανδού. Βρίσκεται στα ανατολικά της Αραβισσού (η γενέτειρα του αυτοκράτορα Μαυρίκιου).

lapara

lapara-lykandos

Έχω ήδη αναφέρει παραπάνω ότι ο αρμενικής καταγωγής Δομέστικος των Σχολών Ιωάννης Κουρκούας (συγγενής του μελλοντικού αυτοκράτορα Ιωάννη Τζιμισκή) το 931 κατάφερε να προσβιάσει το εμιράτο της Μελιτηνής σε «πακτιωτική» κατάσταση. Το 934 ο Αποσαλάθ παρασπόνδησε και ο Κουρκούας μαζί με τους Αρμένιους του Μελία (ᾧ συνῆν μετὰ τῶν Ἀρμενίων καὶ ὁ μάγιστρος ὁ Μελίας) κατέκτησαν οριστικά το εμιράτο της Μελιτηνής, το οποίο μετατράπηκε σε κουρατορεία. Γράφει ο Σκυλίτζης:

[Σύνοψις, Ρωμανός Λεκαπηνός, 19] τελευτήσαντος δὲ τοῦ Ἀπόχαψ καὶ τοῦ Ἀποσαλὰθ διελύθη τὰ τῆς εἰρήνης. ἐκστρατεύει οὖν κατ’ αὐτῶν ὁ εἰρημένος δομέστικος, ᾧ συνῆν μετὰ τῶν Ἀρμενίων καὶ ὁ μάγιστρος ὁ Μελίας. καὶ πρότερον μὲν πολέμῳ τοὺς Μελιτηνοὺς συνήλασαν εἴσω τείχους κατατολμήσαντας ἀντιποιήσασθαι τῶν ὑπαίθρων. ἔπειτα περικαθίσαντες τὴν πόλιν καὶ μετὰ συντονίας ταύτην πολιορκήσαντες πολέμου νόμῳ κατέσχον. κατέδραμον δὲ καὶ πάντα τὰ πέριξ καὶ ἐχειρώσαντο καὶ δοῦλα Ῥωμαίοις εἰργάσαντο. τὴν μὲν οὖν Μελιτηνὴν εἰς κουρατωρείαν καταστήσας ὁ βασιλεὺς καὶ πᾶσαν τὴν περιοικίδα, πολλὴν συντέλειαν τῷ δημοσίῳ προσήγαγε.

Οι Συνεχιστές Θεοφάνους αναφέρουν την ίδια εκστρατεία, αντιπαραβάλλοντας το Μελία και τους Αρμένιούς του στα ρωμαϊκά θέματα και τάγματα του Ιώαννη Κουρκούα:

[Συνεχιστές Θεοφάνους, Ρωμανός Λεκαπηνός, 24, σλδ 416] τελευτήσαντος δὲ τοῦ Ἀπόχαψ, ἀνδρὸς φρονίμου καὶ συνετοῦ, διέλυσαν τὴν εἰρήνην οἱ τὴν Μελιτηνὴν κατοικοῦντες. ἐκστρατεύουσιν οὖν κατ΄αὐτῶν πάλιν ὁ τε δομέστικος τῶν σχολῶν ὁ Κουρκούας Ἰωάννης μετὰ τῶν θεμάτων καὶ ταγμάτων καὶ ὁ Μελίας μετὰ τῶν Ἀρμενίων·

melias-melitene

Όπως αναφέρθηκε και στο χωρίο για το θέμα της Λυκανδού ο Μελίας και οι Αρμένιοί του ήταν παρόντες και στη μεγάλη βυζαντινή ήττα στην μάχη της Αγχιάλου το 917, όπου αναφέρονται ως μέρος του ρωμαϊκού στρατού που ηττήθηκε.

[Συνεχιστές Θεοφάνους, Κων/νος Ζ΄,Ι, 10] οἷς συνἦν μὲν καὶ ὁ Μελίας μετᾶ τῶν Ἀρμενίων […] ὁ πόλεμος μεταξύ τε Ῥωμαίων καὶ Βουλγάρων πρὸς τῷ Ἀχελῴῳ συγκεκρότηται ποταμῷ.

melias-anchialos-917

Μετά την οριστική κατάκτηση της Μελιτηνής το 934, το 949 ο αδελφός του προρρηθέντος δομέστικου των σχολών Ιωάννη Κουρκούα Θεόφιλος (ο παππούς του μελλοντικού αυτοκράτορα Ιωάννη Τζιμισκή) κατέκτησε το εμιράτο της Θεοδοσιουπόλεως (Kālīkalā, Erzurum) και ο μουσουλμανικός πληθυσμός εκδιώχθηκε και εγκαταστάθηκαν στην περιοχή Αρμένιοι και αυτοί που η δυτική ιστοριογραφία παρωνυμιάζει ως “Greeks” (εθνοτικοί Ρωμαίοι). Όπως θα εξηγήσω παρακάτω, η συγκεκριμένη πληροφορία για την μετεγκατάσταση Αρμενίων και «Γραικών» προέρχεται από την Οικουμενική Ιστορία του Αρμένιου ιστορικού Στέφανου Ταρωνίτη (βιβλίο ΙΙ, σλδ 38), ο οποίος ενδεχομένως να χρησιμοποίησε το αρμενικό εξωνύμιο “Huyn” = «Ίωνες/Έλληνες» για τους Ρωμαίους. Δυστυχώς δεν μπόρεσα να βρω το χωρίο του Ταρωνίτη. Οι Αρμένιοι συγγραφείς ονομάζουν τους Ρωμαίους άλλοτε “Huyn” και άλλοτε “H(ə)rom” = «Ρωμαίους». Λ.χ. ο Αρμένιος ιστορικός Ματθαίος της Εδέσσης τη μια κατηγορεί τους «ύπουλους Ρωμαίους» (perfidious Romans) και την άλλη το «θηλυπρεπές και πρόστυχο γένος των Ιώνων/Ελλήνων» (effeminate, ignoble nation of the Greeks). Σημείωσα και το ποίημα της Κασσιανής για «τῶν Ἀρμενίων τὸ δεινότατον γένος» που θα σχολιάσω παρακάτω.

matthew-edessa

Οι Συνεχιστές Θεοφάνους γράφουν για τους δύο Κουρκούες Ιωάννη και Θεόφιλο (Ρωμανός Λεκαπηνός, κεφ. 41-2, σλδ 427-8):

kourkoues

Ο Ιωάννης Κουρκούας σε 22 χρόνια επέκτεινε τα σύνορα των Ρωμαίων ως τους ποταμούς Ευφράτη και Τίγρη και κατέκτησε σχεδόν 1000 πόλεις, τις οποίες πρόσθεσε στη Ρωμανία. Γι΄αυτά του τα κατορθώματα οι Συνεχιστές τον χαρακτηρίζουν «ἄλλον Τραϊανὸν ἢ Βελισάριον».

[κεφ. 41] ὁ δὲ πιστὸς καὶ σπουδαῖος πρὸς Ῥωμανὸν αὐτοκράτορα Ἰωάννης δομέστικος τῶν σχολῶν μέχρι τοῦ Εὐφράτου καὶ τοῦ Τίγρη τὰ ὅρια τῶν Ῥωμαίων ἐστήσατο καὶ προῖκα καὶ δῶρα τῇ Ῥωμανίᾳ προσήνεγκεν, […] Ἰωάννης ὁ Κουρκούας καὶ δομέστικος τῶν σχολῶν [ἐποιήσατο; ] τοῖς εἴκοσι καὶ δύο χρόνοις πόλεις χιλίας σχεδὸν καὶ πλέον κατεστήσατο καὶ τῇ Ῥωμανίᾳ προσήγαγεν. […] Ἱωάννην τὸν Κουρκούαν […] καὶ ἄλλον Τραϊανὸν ἢ Βελισάριον εἰκάσαι καὶ ὀνομάσαι τοῦτον.

Ο Θεόφιλος Κουρκούας ξεκίνησε ως στράτηγος Χαλδίας (η περιοχή του Πόντου) και, όπως ανέφερα λίγο πιο πάνω, το 949 κατέκτησε την Θεοδοσιούπολη και τα πέριξ αυτής κάστρα, συνεχίζοντας με επιτυχημένες εκστρατείες στη Μεσοποταμία (υποθέτω ότι οι Συνεχιστές εννοούν το Αρμενικό θέμα της Μεσοποταμίας, το οποίο βρισκόταν μεταξύ των ποταμών Αρσανία/Μουράτ και Çimisgezek, με το όνομα του δευτέρου πολύ πιθανόν να σχετίζεται με το επώνυμο «Τζιμισκής»). Ο «ἔκγονος» (εγγονός) του Θεοφίλου ήταν ο μελλοντικός αυτοκράτορας Ιωάννης Τζιμισκής.

[κεφ. 42] Ἄξιον δὲ διηγήσασθαι καὶ τὰς τοῦ αὐταδέλφου μαγίστρου καὶ δομεστίκου τῶν σχολῶν Ἰωάννου τοῦ πατρικίου καὶ στρατηγοῦ Χαλδίας Θεοφίλου ἀριστείας καὶ ἀνδραγαθίας. […] πρὸς τε τὰς κῶμας καὶ χώρας τῶν Ἀγαρηνῶν ληΐζεσθαι, ὤστε καὶ τοὺς οἰκούντας Ἀγαρηνοὺς εἰς τὸ κάστρον τὸ ἀνδρειότατον καὶ πανθαύμαστον Θεοδοσιόπολιν καὶ τὰ πέριξ αὐτοῦ κάστρα αἰχμαλώτους ἀγαγέσθαι, […] ὁς καὶ τοῖς μετέπειτα καταλιπὼν τὸν ἔκγονον αὐτοῦ Ἰωάννην τὸν λεγόμενον Τζιμισκήν.

Ο Mark Whittow παραθέτει την πληροφορία του Αρμένιου ιστορικού Στέφανου Ταρωνίτη για μετεγκατάσταση στην Θεοδοσιούπολη Αρμενίων και Ρωμαίων (“Greeks“) στις σελίδες 322 και 418 (όπου εξηγείται η σημείωση #27 της σελίδας 322).

kalikala-949

Η άλλη πηγή που παραθέτει ο Whittow για την κατάκτηση της Θεοδοσιουπόλεως είναι η ιστορία του αραβόφωνου μελκίτη Γιαχιά της Αντιοχείας, ο οποίος προφανώς γράφει ότι οι Rūm κατέκτησαν την Qālīkalā, αλλά στην γαλλική μετάφραση της ιστορίας του το αραβικό Rūm αποδίδεται εσφαλμένα ως “Grecs” αντί για “Romains“. Οι Άραβες, που δεν συμμερίζονταν την δυτικοευρωπαϊκή συνήθεια παρωνυμιασμού των Ρωμαίων, ήξεραν πολύ καλά τι εννοούσαν όταν έγραφαν Rūm και σίγουρα δεν εννοoύσαν Yūnan. Για να μας πει κάποιος που ξέρει Αραβικά αν έχω δίκαιο που είμαι πεπεισμένος ότι ο Γιαχιά χρησιμοποιεί τον όρο Rūm (και αν έχω υπογραμμίσει το σωστό αραβικό όρο), τον οποίο η γαλλική μετάφραση αποδίδει ως “Grecs.”

yahya-rum

Μετά από αυτήν τη μακρά παρέκβαση για την ανάκτηση της Θεοδοσιουπόλεως, επιστρέφω στο θέμα της ενότητας που είναι οι νεόκτητες ακριτικές περιοχές στα «μέρη τῶν Ἀρμενίων», όπου ιδρύθηκαν τα μικρά/ελάσσονα «Ἀρμενικά/Ἀρμενιακά θέματα».

Οι νέοι αυτοί αρμενικοί πληθυσμοί διέφεραν αρκετά και από τους εθνοτικούς Ρωμαίους (ουκ ολίγοι εκ των οποίων είχαν απώτερη αρμενική καταγωγή) και από τους παραδοσιακούς αρμενικούς πληθυσμούς της Ρωμανίας, τους λεγόμενους «(τα)τζάτες» (τατζάτης, ο όρος προέρχεται από τον αρμενικό υποτιμητικό όρο cat’ με τον οποίο οι μιαφυσίτες Αρμένιοι αποκαλούσαν τους ομοεθνείς τους που είχαν υιοθετήσει το χαλκηδονικό δόγμα), οι οποίοι διέθεταν ρωμαϊκό φρόνημα «ὑπὲρ πίστεως, βασιλείας καὶ πολιτείας».

tatzates

Οι Ρωμαίοι συγγραφείς, με τη σειρά τους, μπορούσαν ανά πάσα στιγμή να διαχωρίσουν «Ρωμαίους» και «Αρμένιους», χωρίς να μας ξεκαθαρίζουν σε ποια κατηγορία ενέτασσαν τους «τατζάτες». Όταν ο Θεοφάνης ο Ομολογητής αναφέρεται σε κοινή εκστρατεία Ρωμαίων και Αρμενίων στην Λαζική το 716/7 (τινὰ φωσάτον Ῥωμαίων καὶ Ἀρμενίων, ὁ τῶν Ῥωμαίων καὶ Ἀρμενίων λαὸς), δεν μας ξεκαθαρίζει αν οι Αρμένιοι αυτοί κατοικούσαν εντός ή εκτός της Ρωμανίας. Η μόνη πληροφορία που μας δίνει είναι ότι όταν ο Λέων ο «Ίσαυρος» (ο «σπαθάριος» του χωρίου που ήταν σε διπλωματική αποστολή στους Αλανούς) βρήκε στον Καύκασο αποκλεισμένους περίπου διακόσιους Ρωμαίους και τους ρώτησε που είναι ο υπόλοιπος στρατός, αυτοί του απάντησαν πως ο υπόλοιπος στρατός είχε επιστρέψει στην Ρωμανία. Με άλλα λόγια, οι Ρωμαίοι είχαν σίγουρα έρθει από την Ρωμανία. Όμως από που είχαν έρθει οι Αρμένιοι σύμμαχοί τους;

[Θεοφάνης, 716/7, 393] μετὰ δὲ χρόνον τινὰ φωσάτον Ῥωμαίων καὶ Ἀρμενίων εἰσελθόντων ἐν Λαζικῇ καὶ τὴν Ἀρχαιόπολιν πολιορκούντων, ἀκουσάντων τε τὴν τῶν Σαρακηνῶν ἔλευσιν, ἀνεχώρησαν. ἀποσπασθέντες δὲ ἐξ αὐτῶν ἕως τῶν διακοσίων ἀνῆλθον ἐν τοῖς μέρεσιν Ἀψιλίας καὶ τῶν Καυκασίων πραιδεύοντες. τῶν δὲ Σαρακηνῶν καταλαβόντων τὴν Λαζικήν, φυγῇ χρησάμενος ὁ τῶν Ῥωμαίων καὶ Ἀρμενίων λαὸς ἐπὶ τὸν Φᾶσιν ὑπέστρεψαν. οἱ δὲ διακόσιοι ἀπομείναντες εἰς τὰ Καυκάσια ὄρη ἔστησαν λῃστεύοντες, ἀπογνόντες ἑαυτῶν. οἱ δὲ Ἀλανοὶ μαθόντες τοῦτο ὑπέλαβον πλῆθος Ῥωμαίων εἶναι ἐν τοῖς Καυκασίοις καὶ χαρέντες λέγουσι τῷ σπαθαρίῳ, ὅτι οἱ Ῥωμαῖοι ἐπλησίασαν, ἄπελθε πρὸς αὐτούς.” λαβὼν δὲ ὁ σπαθάριος πεντήκοντα Ἀλανοὺς καὶ ὑπερβὰς μετὰ κυκλοπόδων Μαΐου μηνὸς τὰς χιόνας τῶν Καυκασίων εὗρεν αὐτούς, καὶ ἐν πολλῇ χαρᾷ γεγονὼς ἠρώτα, “ποῦ ἐστὶν ὁ λαός;οἱ δὲ εἶπον· τῶν Σαρακηνῶν ἐπιπεσόντων, ἐπὶ Ῥωμανίαν ὑπέστρεψαν. ἡμεῖς δὲ μὴ δυνηθέντες ἐπὶ Ῥωμανίαν ἀπελθεῖν ἐπὶ Ἀλανίαν ἠρχόμεθα.”

Η εικονόφιλη Κασσιανή, από την άλλη, στο σκωπτικό της ποίημα που ήδη ανέφερα παραπάνω για «τῶν Ἀρμενίων τὸ δεινότατον γένος» αναφέρεται σίγουρα στους εντός Ρωμανίας «φαύλους» Αρμένιους που γίνονται «φαυλότεροι» όταν αποκτούν φήμη και αξιώματα. Όμως ο πραγματικός της στόχος δεν είναι τόσο οι Αρμένιοι εν γένει, όσο οι αρμενικής καταγωγής εικονοκλάστες επώνυμοι της πολιτείας, όπως ο αυτοκράτορας Λέων Ε΄ ο Αρμένιος και ο Πατριάρχης Ιωάννης ο Γραμματικός. Έχω βρει το ποίημα της Κασσιανής εδώ.

Οἱ Ἀρμένιοι

Τῶν Ἀρμενίων τὸ δεινότατον γένος
ὕπουλόν ἐστι καὶ φαυλῶδες εἰς ἄγαν,
μανιῶδές τε καὶ τρεπτὸν καὶ βασκαῖνον,
πεφυσιωμένον πάμπλειστα καὶ δόλου πλῆρες·
εἶπέ τις σοφὸς περὶ τούτων εἰκότως·
Ἀρμένιοι φαῦλοι μὲν κἂν ἀδοξῶσι,
φαυλότεροι δὲ γίνονται δοξασθέντες,
πλουτήσαντες δὲ φαυλότατοι καθόλου,
ὑπερπλουτισθέντες δὲ καὶ τιμηθέντες
φαυλεπιφαυλότατοι δείκνυνται πᾶσι.

Αν περάσουμε στις πηγές του 10ου αιώνα, θα δούμε ότι η διάκριση Ρωμαίων και Αρμενίων καθιερώνεται και σε αυτό συνέβαλαν σίγουρα οι καινούριοι Αρμένιοι που είχαν γεννηθεί εκτός Ρωμανίας.

Ο Νικηφόρος Φωκάς ξεκινάει την «Στρατηγική Έκθεση» διακρίνοντας στην πρώτη γραμμή τους στρατολογήσιμους άνδρες σε Ρωμαίους και Αρμένιους, χωρίς να πιστεύει ότι η διάκριση που κάνει χρειάζεται επεξήγηση.

PM-Romans-Armenians

[Στρατηγική Ἔκθεσις, Περὶ Πεζῶν, γρ. 3-5] Πρέπον ἄρα καὶ ὀφειλόμενον ἐστι ἀπὸ τε Ῥωμαίων καὶ Ἀρμενίων στρατιώτας ἐκλέξασθαι ἄνδρας ὁπλίτας εὐμήκεις τὰς ἡλικίας καὶ πλεῖον τῶν τεσσαράκοντα μὴ ὄντας χρόνων,

Ο αξιωματικός του Φωκά που συνέγραψε το «Περί Παραδρομής» αναφέρεται σε «Ῥωμαϊκὰ θέματα» και σε «Ἀρμενιακὰ θέματα» και στα δεύτερα κατοικούν Αρμένιοι που δεν είναι τόσο αξιόπιστοι ως βιγλάτορες, ακόμα και όταν πληρώνονται τακτικά, γιατί … είναι Αρμένιοι (Ἀρμένιοι ὄντες).

Τα «Ρωμαϊκά θέματα» αναφέρονται στο κεφάλαιο 4, όπου εξηγείται «τὸ ποιεῖσθαι λάθρα τὰς κατὰ τῶν ἐχθρῶν ἐπιθέσεις» και ότι η καλύτερη στιγμή για επίθεση είναι όταν οι πολέμιοι έχουν ολοκληρώσει την επιδρομή τους και επιστρέφουν φορτωμένοι και κουρασμένοι «ἀπὸ τῶν ἡμετέρων χωρῶν» (Ῥωμανία, Ῥωμαϊκαὶ χῶραι, Ῥωμαϊκὰ θέματα) στην δική τους χώρα.

roman-themata

[Περὶ παραδρομής, κεφ. 4] (γρ. 14-8) Πλὴν κατὰ πολὺ ἐστι λυσιτελέστερον καὶ ἁρμοδιώτερον ὑπὲρ τοῦ προσυπαντᾶν τοὺς πολεμίους μέλλοντας ἐξιέναι κατὰ Ῥωμανίας, ὅτε μᾶλλον ἀπὸ τῶν ἡμετέρων χωρῶν πρὸς τὴν ἰδίαν ἐπαναστρέφουσιν. τότε γὰρ διὰ τὸ ἐπὶ πολὺ χρονοτριβῆσαι αὐτοὺς ταῖς Ῥωμαϊκαῖς χώραις, μεγάλως συντρίβονται καὶ ταλαιπωροῦνται.

(γρ. 38-9) καὶ τὴν μετ΄ὀλίγων ἐκκοπεῖν κατὰ τῶν Ῥωμαϊκῶν θεμάτων συνεχῆ ἐξέλευσιν.

Στο πρώτο κεφάλαιο του «Περί παραδρομής» τα ρωμαϊκά ακριτικά θέματα αναφέρονται ως «μεγάλα ἀκριτικὰ θέματα», τα οποία ανήκουν στις «χώρες των Ρωμαίων».

megala-themata

[Περί παραδρομής, κεφ.1, γρ. 4-10] Τοὺς τῶν μεγάλων ἀκριτικῶν θεμάτων τὴν πρόνοιαν ἀναδεχομένους, καὶ ὑπὸ τὴν αὐτῶν ἐπικράτειαν τὰς κλεισούρας ἔχοντας, πάσῇ μηχανῇ καὶ προθέσει καὶ ἀγρύπνῳ ἐπιμελείᾳ προσήκει σπουδάζειν καὶ ἀγωνίζεσθαι τὰς τῶν Ῥωμαίων χώρας διαφυλάττειν τῆς τῶν πολεμίων ἐπιδρομῆς ἀσινεῖς καὶ ἀνεπηρεάστους, βιγλάτορας ἐφιστῶντας ῥωμαλέους καὶ ἐπιτηδείους, καὶ τὰς ὁδοὺς εἰς ἄκρον ἐπισταμένους.

Στο επόμενο κεφάλαιο, το θέμα είναι τα «μικρά/ελάσσονα» ή «Αρμενιακά» θέματα, που κατοικούνται από Αρμένιους. Έχω παραθέσει και την αγγλική μετάφραση του George T. Dennis γιατί αναφέρονται μερικοί περίεργοι όροι: εκσπηλάτορες = expīlātōrēs = πλιατσικολόγοι/λαφυραγωγοί, τραπεζίται/τασινάριοι = οι κουρσάροι (cursarii) > «χονσάροι» (με ρωτική ανομοίωση ρ..ρ >ν..ρ) που ο Κεκαυμένος αναφέρει στην ενότητα της σελίδας 9 που φέρει τον τίτλο «Περὶ Χονσαρίων» και οι οποίοι έγιναν γνωστοί στη δύση ως Hussars (ο Κεκαυμένος γράφει «οἱ κατάσκοποι οὓς χονσαρίους οἴδαμεν καλεῖν […] Ἔστωσαν σοι δὲ καὶ ἄλλοι χονσάριοι οἱ λεγόμενοι συνοδικοί»). Πρόκειται για γρήγορα και έφιππα σώματα ατάκτων που δρουν και ως πλιατσικολόγοι και ως βιγλάτορες/κατάσκοποι.

armenian-themes

[Περί παραδρομής, κεφ. 2] (γρ. 11-4) Ἐν δε ταῖς ἄκραις τῶν Ἀρμενιακῶν θεμάτων, ἐπει οἱ Ἀρμένιοι οὐ καλῶς οὐδὲ ἀσφαλῶς τὴν τῶν βιγλῶν ἐκτελοῦσι δουλείαν, ὀφειλόμενον ἐστι φυλάττεσθαι τὸν ἀπὸ παλαιοῦ κρατήσαντα τύπον ἐν ταῖς βίγλαις τῶν Ἀρμενίων.

(γρ. 16-8) ὡσαύτως καὶ ἀννώναν ἑκάστῳ μηνὶ τὴν τετυπωμένην (αναφέρεται σε κανονική μηνιαία «ἀννώναν» = μισθός)

(γρ. 20-4) Ἀλλ΄ἐπεὶ οὐδὲ αὐτοὶ οἱ μετὰ μισθοῦ καὶ ἀννώνας, Ἀρμένιοι ὄντες, καλῶς τὴν τῶν βιγλῶν ὑπηρετοῦσι δουλείαν, ἀπὸ τῶν ἀποστελλομένων κατασκόπων χρὴ τὰς κινήσεις τῶν φοσσάτων ἀναμανθάνειν. Καὶ τραπεζίτας ἐπιλέγεσθαι γενναίους καὶ ἀνδρείους, οὓς οἱ Ἀρμένιοι τασιναρίους καλοῦσιν,

Ο συγγραφέας, λοιπόν, μας πληροφορεί ότι στα σύνορα («ἄκραι») των «Ἀρμενιακῶν θεμάτων» οι Αρμένιοι «οὐ καλῶς οὐδὲ ἀσφαλῶς τὴν τῶν βιγλῶν ἐκτελοῦσι δουλείαν». Ακόμα και όταν πληρώνονται τακτικά (μετὰ μισθοῦ καὶ ἀννώνας), επειδή είναι Ἀρμένιοι (Ἀρμένιοι ὄντες), δεν μπορούν «καλῶς τὴν τῶν βιγλῶν ὑπηρετοῦσι δουλείαν» και, συνεπώς, ο στρατηγός πρέπει να μάθει τις κινήσεις των πολεμίων από κατασκόπους που πρέπει να επιλέξει ο ίδιος από γενναίους και ανδρείους άνδρες, τους «τραπεζίτες» που οι Αρμένιοι αποκαλούν «τασινάριους».

Την διάκριση «μεγάλων/ρωμαϊκών» και «μικρών/αρμενικών» θεμάτων έχει παρατηρήσει και ο John Haldon στη σελίδα 84 του βιβλίο του Warfare, State And Society In The Byzantine World 565-1204 (UCL/Routledge, 1999).

haldon-armenian-themes

Γράφει ο Haldon (μεταφράζω το γαλάζιο χωρίο):

[Τα «μικρά/ελάσσονα» θέματα] συχνά διοικούσαν αξιωματικοί που ήταν γνωστοί ως «ελάσσονες» (lesser) στρατηγοί. Στις ανατολικές ακριτικές περιοχές τα θέματα αυτά ήταν γνωστά ως «ακριτικά» ή «Αρμενικά», επειδή οι Αρμένιοι συνιστούσαν το κυρίαρχο δημογραφικό στοιχείο τόσο των εγχωρίων πληθυσμών όσο και των μετεγκατεστημένων πληθυσμών. Η ονομασία αυτή επέτρεπε την οργανωτική και πολιτισμική τους διάκρισή από τα παλαιότερα «μείζονα» ή «Ρωμαϊκά» θέματα.

Ο Λέων ο Διάκονος στην ιστορία του διακρίνει εθνοτικά Ρωμαίους και Αρμένιους. Η «Ῥωμαϊκὴ αἰχμή» (στράτευμα) που ανέκτησε την Κρήτη, περιείχε και ένα «στῖφος Ἀρμενίων», οι οποίοι ανέλαβαν με ιδιαίτερη προθυμία να κόψουν τα κεφάλια των νεκρών Αράβων στρατιωτών, όταν ο Νικηφόρος Φωκάς είπε ότι θα πλήρωνε ένα αργύριον για κάθε κεφάλι. Ο Φωκάς ήθελε τα κεφάλια για να τα πετάξει μέσα στον Χάνδακα, ώστε να ρίξει το ηθικό των πολιορκημένων Αράβων που θα αναγνώριζαν στους νεκρούς τους συγγενείς και τους φίλους τους. Όταν ολοκληρώθηκε η κατάκτηση του εμιράτου της Κρήτης, ο Φωκάς εγκατέστησε στη μεγαλόνησο «φατρίες Αρμενίων, Ρωμαίων και συγκλύδων ανδρών». Εδώ σωστά ο Τσουγκαράκης κατανοεί τον όρο «και σύγκλυδες» ως «και διάφορες άλλες εθνοτικές ομάδες». Ο Ατταλειάτης χρησιμοποιεί το ίδιο σχήμα όταν περιγράφει τη σύσταση του στρατεύματος που συνέλεξε ο Αρμένιος Φιλάρετος Βραχάμιος, όταν αυτονόμησε για μερικά χρόνια κάποια από τα δύσβατα και ορεινά «αρμενικά μέρη», τα οποία κατάφερε να υπερασπίσει από τις επιδρομές των Σελτζούκων (σλδ 548 της έκδοσης Καλδέλλη-Κράλλη, [35.10] ὁ κουροπαλάτης Φιλάρετος Βραχάμιος […] καὶ πλῆθος Ἀρμενίων καὶ ξυγκλύδων ἀνδρῶν συλλεξάμενος).

[Λέων Διάκονος, 1.7] ἀκονιτὶ οὖν ἐν μικρᾷ χρόνου ῥοπῇ τὸ τῶν τεττάρων μυριάδων τῶν βαρβάρων ἡβηδὸν παραπώλετο πλῆθος, ἔργον γεγονὸς αἰχμῆς Ῥωμαϊκῆς. ἀλλὰ τῷ τοιούτῳ καινῷ τροπαίῳ ἕτερον ὁ στρατηγὸς ἐξήρτυε τρόπαιον. μισθὸν δὲ τῷ κάραν κομίζοντι δίδοσθαι διεβεβαιοῦτο ἀργύριον. τοῦτο τὸ δόγμα ἀσμένως δεξάμενος ὁ στρατὸς, καὶ μάλιστα τὸ τῶν Ἀρμενίων στῖφος, τὰ βαρβαρικὰ ἐναπέτεμε κάρηνα καὶ ταῖς πήραις ἀπέθεντο.

[Λέων Διάκονος, 2.8] [Ὁ Νικηφόρος] καὶ τὴν νῆσον ἐξημερώσας ἅπασαν, Ἀρμενίων τε καὶ Ῥωμαίων καὶ συγκλύδων ἀνδρῶν φατρίας ἐνοικισάμενος,

Παραθέτω τα σχόλια των μεταφραστών στα αγγλικά της Ιστορίας του Λέοντα του Διακόνου για το συγκεκριμένο χωρίο.

leon-deacon-ras

5. Η «Ῥωμαίων φωνή»

Μέχρι και τον 1o° αιώνα, ο όρος «Ῥωμαίων φωνή» δηλώνει ακόμα την «πάτρια» Λατινική γλώσσα. Για την «Λατινίδα φωνή» ως την «πάτριο» των Ρωμαίων φωνή κατά τον 7° αιώνα δείτε τις πάμπολλες αναφορές του Θεοφύλακτου Σιμοκάττη εδώ (στην ενότητα με τίτλο «Οι τρεις γλώσσες των Ρωμαίων»). Στην εισαγωγή του «Περί Θεμάτων» ο Πορφυρογέννητος γράφει ότι οι διάδοχοι του Ηράκλειου «καὶ ἑλληνίζοντες καὶ τὴν πάτριον καὶ Ῥωμαϊκὴν γλῶτταν ἀποβαλόντες», καθώς και ότι ο όρος θέμα είναι «ἑλληνικός» και όχι «ῥωμαϊκός» (λατινικός).

Νυνὶ δὲ στενοθείσης κατὰ τὲ τὰς ἀνατολὰς καὶ δυσμάς τῆς Ρωμαϊκῆς βασιλείας καὶ ἀκροτηριασθείσης ἀπό τῆς ἀρχῆς Ἡρακλείου τοῦ Λίβυος. Οἱ ἀπ΄ἐκείνου κρατήσαντες … καὶ ἑλληνίζοντες καὶ τὴν πάτριον καὶ Ρωμαϊκὴν γλῶτταν ἀποβαλόντες … αὐτό γὰρ τὸ ὄνομα τοῦ θέματος ἑλληνικόν ἐστί καὶ οὐ Ῥωμαϊκόν, ἀπό τῆς θέσεως ὀνομαζόμενον.

Ο Λέων ο Σοφός στον πρόλογο των «Τακτικών» γράφει ότι οι «ελληνικές» (αρχαιοελληνικές) λέξεις αποσαφηνίστηκαν και οι «ρωμαϊκές» (λατινικές) διερμηνεύθηκαν.

Σε άλλα σημεία γράφει ότι οι παρακλήτορες «ῥωμαϊστί» λέγονταν καντάτωρες και ότι οι όροι μινσουράτωρες και αντικήνσωρες ήταν της «ῥωμαίας γλώσσης».

[Πρόλογος, 6, γρ. 68-9] ὅθενταύτας παλαιὰς τῆς τακτικῆς πολλάκις Ἑλληνικὰς μὲν ἐσαφηνίσαμεν λέξεις, Ῥωμαϊκὰς δὲ διερμηνεύσαμεν,

[4.7, γρ. 55-7] καὶ παρακλήτορες, οἱ διὰ λόγων διεγείροντες τὸν στρατὸν πρὸς τοὺς ἀγῶνας, οὓς οἱ πρὸ ἡμῶν, νεώτεροι δὲ τῶν ἄλλων, τακτικοὶ Ῥωμαϊστὶ καντάτωρες ἐκάλουν·

[20,174, γρ. 868] τῶν καλουμένων τῇ ῥωμαίᾳ γλώσσῃ μινσουρατώτων καὶ ἀντικηνσώρων.

Ο Γενέσιος, επίσης χρησιμοποιεί την φράση «Ῥωμαίων φωνή» για την Λατινική, όταν γράφει ότι ο Λέων διόρισε κάποιον ως μηνσουράτωρα, όπως λέγεται η θέση στην φωνή των Ρωμαίων.

[Βασιλίαι, 4.37] ὃν Λέων ὁ ἀοίδιμος βασιλεὺς ἀλλοιωθέντα τὴν πρὸς τὸ κρεῖττον ἀλλοίωσιν ἐκ τῆς μυσαρᾶς θρησκείας τῶν Παυλιανιστῶν, προεχειρίσατο μηνσουράτωρα, ὅπερ φωνῇ Ῥωμαίων οὕτω προσαγορεύεται […]

Όταν ο Λέων ο Διάκονος εξηγεί το επώνυμο Τζιμισκής, γράφει ότι πρόκειται για πρόσρημα από «την τῶν Ἀρμενίων διάλεκτον» που αν μεταφραστεί στην «Ἑλλάδα» γλώσσα σημαίνει «Μουζακίτζης».

[Λέων Διάκονος, 5.9] καὶ περὶ τῶν τῷ Ἰωάννῃ πραχθέντων, ὃς κατ‘ ἐπίκλησιν Τζιμισκῆς ἐκαλεῖτο (τοῦτο δὲ τὸ τῆς Ἀρμενίων διαλέκτου πρόσρημα ὂν, εἰς τὴν Ἑλλάδα μεθερμηνευόμενον μουζακίτζην δηλοῖ· βραχύτατος γὰρ τὴν ἡλικίαν τελῶν ἐπωνυμίαν ταύτην ἐκτήσατο),

Μέχρι στιγμής οι Αρμένιοι έχουν την δική τους [Αρμενική] γλώσσα, ο όρος «Ῥωμαίων φωνή» χρησιμοποιείται για την Λατινική και ο όρος «Ἑλλὰς γλῶσσα» χρησιμοποιείται για την Ελληνική.

Υπάρχει όμως ένα χωρίο που πρωτοεμφανίζεται σε ιστορίες του 10ου αιώνα, όπου ο όρος «Ῥωμαίων φωνή» μάλλον δηλώνει την Ελληνική γλώσσα. Πρόκειται για ένα χωρίο που περιγράφουν ο Συμεών Μάγιστρος/Λογοθέτης (σύμφωνα με τον Warren Treadgold ολοκλήρωσε το χρονικό του το 969), οι Συνεχιστές Θεοφάνους (εδώ η χρονολόγηση είναι πιο δύσκολη, γιατί είναι ολόκληρη σειρά διαδοχικών ιστορικών που ξεκίνησαν να γράφουν στα χρόνια του Πορφυρογέννητου και συνέχισαν κατά τον 11° αιώνα), οι Συνεχιστές του Γεωργίου Μοναχού (και εδώ είναι δύσκολη η χρονολόγηση) και, τελικά, ο Ιωάννης Σκυλίτζης που έγραψε την «Σύνοψη Ιστοριών» γύρω στο 1090. Το χωρίο αυτό περιγράφει ένα συμβάν που χρονολογείται στα τέλη του 924. Ο Συμεών βρίσκεται ανάμεσα στον βουλγαρικό στρατό του έξω από τα τείχη της Κωνσταντινουπόλεως και οι στρατιώτες του τον αποκαλούσαν «βασιλέα» στη «Ρωμαίων/Ρωμαϊκή φωνή», με όλη τη Σύγκλητο να τους παρακολουθεί από τα τείχη της Κωνσταντινουπόλεως. Η εκδοχή του Σκυλίτζη έχει μικρές διαφορές (Νοέμβρης και όχι Σεπτέμβρης, από τα τείχη παρακολουθεί όχι μόνον η Σύγκλητος, αλλά και ο αστικός δήμος).

[Συμεών Μάγιστρος/Λογοθέτης, Ρωμανός Λεκαπηνός, 29] ἐνάτη δὲ ἦν τοῦ Σεπτεμβρίου μηνὸς, πέμπτη δὲ τῆς ἑβδομάδος ἡμέρα· καὶ τῇ τετάρτῃ ὥρᾳ παραγίνεται Συμεών, πλῆθος ἄπειρον ἐπαγόμενος, εἰς πολλὰς διῃρημένον τὰς παρατάξεις, τῶν μὲν χρυσασπίδων καὶ χρυσοδοράτων, τῶν δὲ ἀργυρασπίδων καὶ ἀργυροδοράτων, τῶν δὲ πάσῇ ὅπλων χροιᾷ κεκοσμημένων, πάντων καταπεφραγμένων σιδήρῳ· οἳ μέσον αὐτῶν διειληφότες τὸν Συμεὼν ὡς βασιλέα εὐφήμουν τῇ τῶν Ῥωμαίων φωνῇ. πάντες δὲ οἱ τῆς συγκλήτου βουλῆς τοῖς τείχεσιν ἐφεστηκότες κατεθεῶντο τὰ δρώμενα.

[Σκυλίτζης, Σύνοψις, Ρωμανός Λεκαπηνός, 12] ἐννάτη τοῦ Νοεμβρίου μηνὸς ἦν, ὅτε ταῦτα ἐγίνετο. παρεγένετο δὲ καὶ ὁ Συμεὼν πλῆθος ἐπαγόμενος εἰς πολλὰς διῃρημένον τὰς παρατάξεις καὶ τὰς ἰδέας. οἱ μὲν γὰρ ἦσαν χρυσάσπιδες καὶ χρυσᾶ δόρατα ἔχοντες, οἱ δὲ ἀργυράσπιδες, οἱ δὲ χαλκάσπιδες, οἱ δὲ ἄλλῃ χροιᾷ, ὥς πῃ ἑκάστῳ ἐδόκει, ἐκεκόσμηντο. οἵτινες μέσον αὐτῶν εἰληφότες τὸν Συμεὼν ὡς βασιλέα εὐφήμουν Ῥωμαϊκῇ τῇ φωνῇ. πάντες δὲ οἱ ἐν τέλει καὶ ὁ ἀστικὸς δῆμος ἐκ τῶν τειχῶν ἐθεῶντο τὰ δρώμενα.

symeon-magister-roman-phone

Σε ποια γλώσσα επευφήμιζαν «βασιλέα» τον Συμεών οι Βούλγαροι; Φώναζαν «βασιλεύς» ελληνιστί ή “imperator” λατινιστί;

Η γνώμη μου είναι ότι φώναζαν ελληνικά «βασιλεύς» και, συνεπώς, η «Ῥωμαίων φωνή» είναι η Ελληνική. Όταν έτυχε να συζητήσω το χωρίο αυτό με τον Αντώνη Καλδέλλη, μου είπε ότι ρέπει και αυτός προς το ίδιο συμπέρασμα, αλλά μου ανέφερε ορισμένους συναδέλφους του που πιστεύουν ότι οι Βούλγαροι επευφήμιζαν τον Συμεών στη Λατινική.

Αυτοί που ισχυρίζονται ότι οι Βούλγαροι επευφήμιζαν τον Συμεών στη Λατινική, έχουν σίγουρα με το μέρος τους όλες τις προρρηθείσες μαρτυρίες του δεκάτου αιώνα όπου η Λατινική περιγράφεται ως «Ῥωμαίων φωνή». Κάποτε όμως πρέπει να υπάρξει ρήξη σε αυτήν την παράδοση, για να φτάσουμε στην κατάσταση που περιγράφει αργότερα η Κομνηνή στην Αλεξιάδα, όπου στην Χίο οι περικυκλωμένοι Τούρκοι του Τζαχά «ῥωμαΐζουν» προσευχόμενοι σε δημώδη Ελληνική στον θεό των Χριστιανών για να τους λυπηθεί. Οι μουσουλμάνοι Άραβες ονομάζουν την Ελληνική rūmiyya = «ρωμαϊκή» (γλώσσα) από την αρχή της γραμματείας τους.

[Αλεξιάδα, 7.8.3] Οἱ δὲ ἐντὸς Τοῦρκοι θεασάμενοι τὸ γεγονὸς καὶ ἐγνωκότες, ὡς ἀνυπόστατοι ταῖς ὁρμαῖς οἱ Ῥωμαῖοί εἰσιν, εἰς ἔλεον τὸν τῶν ἁπάντων ἐπεκαλοῦντο Κύριον ῥωμαΐζοντες.

Επισπρόσθετα, ο Συμεών εκείνη την περίοδο χρησιμοποιούσε μια σφραγίδα που έγραφε στα ελληνικά «ΣΥΜΕΩΝ ΕΙΡΗΝΟΠΟΙΟΣ ΒΑΣΙΛΕΥΣ ΠΟΛΛΑ ΕΤΗ».

symeon-seal

Εδώ θα κλείσω αυτήν την τρίτη ανάρτηση της σειράς. Κάποια στιγμή ίσως κάνω μια συνοπτική ανάρτηση για τα βασικά συμπεράσματα των τριών αυτών αναρτήσεων.

Advertisements

16 Comments

Filed under Εθνολογία, Ιστορία, Μεσαίωνας

16 responses to “Το Ρωμαϊκό γένος κατά τον 10ο αιώνα #3

    • Ριβαλδίνιο, σ΄ευχαριστώ για την μετάφραση και ευχαρίστησε και τον Δύτη για την μετάφραση, αλλά αν θέλεις ζήτα του να σου εξηγήσει μερικά πράγματα, αν πιστεύει σοβαρά ότι οι Άραβες ταύτισαν τους «Βυζαντινούς» (ποιοι ακριβώς είναι αυτοί;) με τους Ρωμαίους «μετά τον 10ο αιώνα»:

      1) Ποιοι είναι οι Ρουμ που αναφέρονται στο Surat Al-Rum του Κορανιού; Είναι «Βυζαντινοί» ή είναι Ρωμαίοι;
      2) Γιατί ήδη στα μέσα του 9ου αιώνα ο Πέρσης γεωγράφος Ibn Khurrabadih/Khordadbeh αναφέρει την ελληνική γλώσσα ως Rumiyya;

      3) Γνωρίζει ο Δύτης πριν τον 10ο αιώνα κάποιο άλλο όνομα πέρα από το Rum (και το προσβλητικό Banu al-Asfar) που χρησιμοποιούν οι Άραβες γ΄αυτούς τους «Βυζαντινούς»;

      • Ααα και κάτι ακόμα.

        Επειδή εγώ έχω το πρωτότυπο αγγλικ΄οβιβλίο της Nadia El Cheikh για πες του να σου πει λίγο την περίληψη των σελίδων που αναφέρει για να ξέρω που να ψάξω στο πρωτότυπο. Ειδκότερα, πες του ότι με ενδιαφέρει αυτή η ταύτιση «μετά τον 10ο αιώνα».

      • Ρωμηός=Γραικός=Έλληνας. Όλα δικά μας είναι.

        Του μεταφέρθηκε.

      • Έβαλα ακόμα μια σελίδα τώρα σε νέο σχόλιο (την σελίδα 34 του αγγλικού πρωτοτύπου της El Cheikh που ξεκινάει με τον ποιητή Jarir), δεν ξέρω αν πρόλαβες να το δεις;

      • Λοιπόν, παραθέτω την σελίδα 34 του αγγλικού πρωτοτύπου, όπου αρχίζει το κεφάλαιο “Early Contacts: Byzantine Military Leaders” και η El Cheikh αναφέρει τον άραβα ποιητή Jarir να εξυμνεί το χαλιφόπουλο Muawiya b. Hisham για το ότι ταπείνωσε τους αυχένες των Ρουμ. Ποιοι διάολο είναι αυτοί οι Ρουμ του 8ου αιώνα βρε παιδί μου αν οι Άραβες «ταύτισαν τους “Βυζαντινούς” με τους Ρωμαίους μετά τον 10ο αιώνα»;;

  1. Ο Δύτης δεν είναι αραβολόγος παρόλο που σκαμπάζει κάτι αραβικούλια, οπότε θα αποφύγει να πει κάτι πομπώδες. Οι σελίδες που ανέφερα είναι αντίστοιχα η αρχή του πρώτου κεφαλαίου, το τέλος της ενότητας “Η Βυζαντινή γνώση” του δεύτερου κεφαλαίου, και η αρχή του τέταρτου κεφ. Μπορεί να το μετέφερα και λάθος, να πω την αλήθεια οι συζητήσεις και αναζητήσεις περί ταυτοτήτων κάπως με απωθούν, ίσως επειδή έπαθα overdose στα φοιτητικά μου χρόνια.

  2. …Η σωστή διατύπωση στο σχόλιό μου παραπάνω, όπως το μετέφερε ο Ριβαλντίνιο, θα ήταν μάλλον ότι άρχισαν να διαχωρίζουν σαφώς τους Ρουμ από τους Γιουνανίγια μετά τον 10ο αι., για να ξεχωρίσουν σαφώς τους εχθρούς Βυζαντινούς (όπως τους ορίσεις, ελεύθερα) από τους σοφούς αρχαίους.

    • Γεια σου Δύτη και καλώς ήρθες απ΄τα μέρη μου. Σ΄ευχαριστώ για την μετάφραση του Γιαχιά της Αντιοχείας.

      Είπα τον Ριβαλδίνιο να σε ρωτήσει γιατί εγώ έχω την αγγλική εκδοχή της El-Cheikh και ήθελα να ελέγξω αυτήν την πληροφορία για «μετά τον 10ο αιώνα», γιατί εγώ άλλα έχω καταλάβει από την ανάγνωση της El-Cheikh.

      Εγώ απ΄όσο ξέρω, από την αρχή της γραμματείας τους οι Άραβες πιστεύουν ότι αυτοί που εμείς ονομάζουμε «Βυζαντινούς» είναι Ρουμ (λ.χ. η αναφορά στο Surat Al-Rum του κορανίου στους Ρουμ του Ηρακλείου) και ότι η ελληνική γλώσσα είναι τόσο Yunaniyya όσο και Rumiyya.

      • θα ήταν μάλλον ότι άρχισαν να διαχωρίζουν σαφώς τους Ρουμ από τους Γιουνανίγια μετά τον 10ο αι.,
        —-

        ΒΤW o Al-Jahiz που πέθανε το 868/9 πίστευε ότι οι Yunan ήταν ένας σοφός λαός που πλέον δεν υπάρχει, και ότι οι Ρουμ έχουν οικειοποιηθεί τη σοφία τους (από τα βιβλία τους που διέσωσαν). Στο αγγλικό πρωτότυπο η El Cheikh αναφέρει το κείμενό του στην σελίδα 104. Εκεί που γράφει ότι ο Αριστοτέλης δεν ήταν ούτε Ρουμ ούτε Χριστιανός, ο Κλαύδιος Προλεμαίος δεν ήταν ούτε Ρουμ ούτε Χριστιανός, ο Ευκλείδης δεν ήταν ούτε Ρουμ ούτε Χριστιανός, ο Γαληνός δεν ήταν ούτε Ρουμ ούτε Χριστιανός και το ίδιο για Δημόκριτο, Ιπποκράτη, Πλάτωνα κλπ.

        Ζητώ συγγνώμη που έγραψα παρακάτω τον Jahiz (Τζαχίζ) ως Yahiz:

  3. Τι να σου πω, οι Οθωμανοί πάντως χρησιμοποιούσαν συχνά τον όρο Ρουμ για τους αρχαίους, όσο και αν συνήθως τους λέγανε Γιουνάν. Η ελ-Σέιχ λέει κάπου στην αρχή ότι περιστασιακά οι Άραβες, τους πρώτους αιώνες, έκαναν το ίδιο. Η αλήθεια είναι ότι δεν δίνει παραδείγματα, παραπέμπει όμως σε ένα-δυο άρθρα που θα είχαν ενδιαφέρον.

    • Η ελ-Σέιχ λέει κάπου στην αρχή ότι περιστασιακά οι Άραβες, τους πρώτους αιώνες, έκαναν το ίδιο.
      —–

      Αυτό το ξέρω. Όντως αναφέρει ότι υπάρχουν σποραδικά παραδείγματα όπου οι αρχαίοι Έλληνες αναφέρονται ως Ρουμ. Αναφέρει και ένα παράδειγμα διόρθωσης τέτοιας σύγχυσης. Αντίστοιχα αναφέρει ότι όταν πρωτοσυνάντησαν τους σταυροφόρους τους χαρακτήρισαν εσφαλμένα ως Ρουμ (επειδή η Α΄ Σταυροφορία είχε έρθει στη Συρία από την Μικρά Ασία). Ωστόσο, γρήγορα οι Άραβες συνειδητοποίησαν ότι οι σταυροφόροι ήταν Al-Ifranj και όχι Al-Rum και ότι υπήρχαν σημαντικές διαφορές ανάμεσα στα δύο αυτά είδη χριστιανών.

      Βέβαια άλλο πράγμα είναι η αναφορά σε σποραδικές συγχύσεις και άλλο πράγμα είναι να λέμε ότι οι Άραβες μετά τον 10ο αιώνα συνειδητοποίησαν ότι οι «Βυζαντινοί» ήταν Ρουμ και όχι Γιουνάν.

      Μια αραβική παράδοση που σχεδόν σίγουρα σχηματίστηκε κάποια στιγμή μετά το 700, θέλει τον ημιμυθικό άραβα ποιητή του 7ου αιώνα Hassan Ibn Thabit να παραδίδει την πληροφορία σε ποίημά του ότι ο Γασσανίδης φύλαρχος Jabalah του 7ου αιώνα είχε στο χαρέμι του Rumiyyat (Ρωμιοπούλες) που του τραγουδούσαν σε γλώσσα Rumiyya = ελληνική.

      Δες την δεξιά σελίδα εδώ:

      • να λέμε ότι οι Άραβες μετά τον 10ο αιώνα συνειδητοποίησαν ότι οι «Βυζαντινοί» ήταν Ρουμ και όχι Γιουνάν
        —————
        Eίπα ή μάλλον διόρθωσα (εαυτόν): να διαχωρίζουν σαφώς (εντονότερα, αν προτιμάς) τους Ρουμ από τους Γιουνανίγια. Οι Οθωμανοί έκαναν, όπως είπα, αυτή τη συσχέτιση, και δε νομίζω ότι την έβγαλαν απ’ το μυαλό τους (αυτή η ιστορία έχει το ενδιαφέρον της, αλλά δεν είναι της παρούσης).

      • Η Οθωμανική σποραδική σύγχυση των Ρουμ και των Γιουνάν οφείλεται στην επίδραση που είχαν οι πρώιμοι μεταβυζαντινοί συγγραφείς όπως ο Κριτόβουλος (που βάζει τον Μωάμεθ να πηγαίνει μετά την άλωση στην Τροία και να ισχυρίζεται στους νεκρούς Τρώες «προγόνους» του ότι εκδικήθηκε τους Έλληνες, Μακεδόνες, Πελοποννήσιους και Θεσσαλούς για τα κακά που διέπραξαν κατά των Ασιατών) και όχι σε κάποια ισλαμική παράδοση που οι Οθωμανοί κληρονόμησαν από τους Άραβες.

        Από εκεί και μετά, δεν βλέπω το λόγο γιατί οι Οθωμανοί πρέπει να μπουν στη συζήτηση για το πως έβλεπαν οι Άραβες τους Ρωμαίους/Ρουμ. Νομίζω πως η εκτενής αραβική γραμματεία φτάνει και παραφτάνει.

      • Όχι. Εμφανίζεται πολύ αργότερα (στον Κιατίπ Τσελεμπή, στον Εβλιγιά Τσελεμπή που λέει ότι ο Φίλιππος [Φέιλεκος] ήταν “αυτοκράτορας του Ρουμ”, ή τον Μουνετζίμ-μπαση που μιλά για “τους αυτοκράτορες του Ρουμ που αποτελούν την τάξη (ομάδα) των Γιουνάν” — στον 17ο και 18ο αιώνα δηλ.) και αν έχει να κάνει με επίδραση, είναι επίδραση της ευρωπαϊκής ιστοριογραφίας που διαβάζει ο πρώτος και όχι της μεταβυζαντινής.

        Ελληνικά κείμενα διαβάζει όμως ένας μουφτής της Αθήνας το 1740 και γράφει για τους αρχαίους Ρουμ, πολύ συχνότερα από τις αναφορές του σε Γιουνάν (μεταφράζει ή μάλλον διασκευάζει μια ιστορία της Αθήνας γραμμένη το 1675). Δες τον εδώ: http://www-brs.ub.ruhr-uni-bochum.de/netahtml/HSS/Diss/TunaliGuelcin/diss.pdf

      • είναι επίδραση της ευρωπαϊκής ιστοριογραφίας που διαβάζει ο πρώτος και όχι της μεταβυζαντινής.
        —–

        Αν τα παραδείγματα είναι τόσο ύστερα, τότε ναι, ο καλύτερος υποψήφιος είναι η μεταναγεννησιακή ευρωπαϊκή ιστοριογραφία.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s